حالقىمىزدىڭ قاي تاريحىنىڭ ۇشىن ۇستاساڭ دا, تورعايعا جەتەلەيدى. تورعاي كەنتىندە بۇگىندە 4 ءتورت مۋزەيدەن تۇراتىن كەشەن جۇمىس ىستەيدى. ال وتكەن عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارى تورعاي اتىرابىنداعى تۇنىپ تۇرعان تاريح تا ۋاقىت پەن زامانا جەلىنەن پىشىراپ, كومەسكىلەنۋگە اينالعانداي كەز ەدى.
ونى ساقتاۋدىڭ, اتالار اماناتىن كەيىنگىگە جەتكىزۋدىڭ ءبىر جولى مۋزەيلەر اشىپ, قولدا بار مۇرانى جيناۋ ەكەنى داۋسىز بولاتىن.1987 جىلى ءالىبي جانگەلديننىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ تورعايدا قوعام قايراتكەرىنىڭ تاريحي-مەموريالدىق مۇراجايىن اشۋ تۋرالى شەشىمى شىقتى. ونى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا تورعاي جۇرتى دا, جەرگىلىكتى باسشىلار تاراپى دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى عازيز ءامىرحانوۆتى قولايلادى.
مارقۇم عازەكەڭنىڭ ءوزى ءبىر وتىرعاندا ءبىر مۋزەيدىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ بەرەتىن شەجىرە كىسى ەدى. جادى مىقتى, قۇلاعىنا تيگەن اڭگىمەنى ۇمىتپايتىن. سونىمەن قاتار 40 جىل ۇستازدىق ەتكەن كىسىنىڭ ۇقىپتىلىعى مەن جۇرتتى سوزىنە ۇيىتىپ, ءۇيىرىپ اكەتەتىن ۇيىمداستىرۋشىلىعى قانداي ء ىستى دە بىتىرمەي قويمايتىن. سول كەزدە عازيز اعا زەينەت جاسىندا بولسا دا, 80-ءشى جىلداردىڭ اياق كەزىندەگى رۋحاني سىلكىنىس, اسىل ارمان تاۋەلسىزدىك وعان قۋات بەردى, مۋزەي جاساقتاۋ ىسىنە التىنسارين اتاسى ايتقانداي, اش قاسقىرداي كىرىستى.
– ول بەس جىل بويى اۋىلداردى ارالاپ ءجۇرىپ, كىمدە سۇيەگىن بايىرعى ۇستالار جاساعان, باۋ-شۋىن اجەلەرىمىز توقىعان ءساندى كيىز ءۇي, كىمدە ۇلتتىق جيھاز, ەسكىدەن قالعان ىدىس اياق, قول ونەر بۇيىمدارى بولسا, سونىڭ بارلىعىن تىستەپ-تىرناقتاپ مۋزەيگە تاسىدى. عازيز اعا تەك جادىگەر جيناعان جوق, تۋعان ولكەدەگى ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ادامداردى كەيىنگىلەر ۇمىتپاسىن دەگەن ويمەن, ولاردىڭ قۇجاتتارىن, سۋرەتتەرىن جيناپ, لايىقتىلارىن ءالىبي جانكەلديننىڭ مەموريالدىق مۋزەي قورىنا قوستى, – دەيدى تورعاي مۋزەيلەرى كەشەنىنىڭ ديرەكتورى گۇلبانۋ سارسەكەەۆا.
عازيز ءامىرحانوۆ 1988 جىلى كوپشىلىكتىڭ دەمەۋىمەن اسارلاتىپ سالىنعان ىبىراي ءالتىنساريننىڭ پەداگوگيكالىق-مەموريالدىق مۋزەيىن 1991 جىلى قايتا جاڭعىرتقان قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ جانە وعان جادىگەر جيناۋدىڭ دا باسى-قاسىندا ءجۇردى. ىبىراي مۋزەيىن قالىپتاستىرۋ, جابدىقتاۋ وڭاي بولعان جوق. ۇلى ۇستاز ء ومىر سۇرگەن ۋاقىتتىڭ لەبىن بەرەتىن بۇيىمداردى, كىتاپتاردى, قۇجاتتارىن تابۋ, مۋزەيدى تاقىرىپتىق جاعىنان اشۋ ءۇشىن ونىڭ بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى قالمادى. تىنىمسىز ىزدەنىسى ارقاسىندا مۋزەي اشىلدى.
قازاقتىڭ بەس ارىسى اقتالىپ, ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جانىپ جاتقاندا تورعاي تۇرعىندارى احمەت پەن مىرجاقىپتىڭ مۋزەيىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىستار ءتۇسىردى. سول باستاما كوتەرۋشىلەردىڭ كوش باسىندا عازيز ءامىرحانوۆ, داۋرەن ساۋەكەنوۆ, ءامىرحان ابدۋللين, بولات الدەنوۆتەر ءجۇردى. قوس ارىس تۋرالى ماتەريالدار جيناۋدا دا كوپ ءىس تىندىرعان تاعى دا عازيز اقساقال بولدى.
الاش ارىستارى تۋرالى كوزكورگەندەردەن ەستەلىكتەر جينادى, جادىگەرلەر ىزدەستىردى, ولاردىڭ كىتاپتارىن تاۋىپ, مۋزەي قورىنا تىركەدى. احاڭ مەن جاحاڭنىڭ ەڭبەگىن ەلگە جەتكىزۋ, جادىگەرلەر جيناۋ ماقساتىندا ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, اۋداننىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىن ارالاپ شىقتى. ساپارلار ولجاسىز بولعان جوق. سول جىلى اقكولدەگى ەردەن قارتتان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 1909 جىلى شىققان «ماسا», 1911 جىلى شىققان «قىرىق مىسال» كىتاپتارىن الدى, تۇتىنعان زاتتارى تابىلدى. مۇنداي كوزگە سۇرتۋگە تابىلمايتىن بۇيىمداردى الۋدا عازيز اعانىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلى دە ىقپال ەتتى. بۇل مۋزەيگە تەك احمەت پەن مىرجاقىپ عانا ەمەس, ولاردىڭ سەرىكتەرىنىڭ, وزگە دە الاش ارداقتىلارى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعاندار تۋرالى دا باي ماتەريالدار جينالدى. ء سويتىپ مۋزەي 1990 جىلى كەلۋشىلەرگە ەسىگىن ايقارا اشتى, ەلدىڭ رۋحىن كوتەرۋگە اتسالىستى.
– مۋزەيدىڭ الدىنا احمەت پەن مىرجاقىپتىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋدا دا عازيز اعانىڭ جۇگىرىسى توقتاماپ ەدى. بەلگىلى ءمۇسىنشى كاكىمجان ناۋرىزباەۆپەن, مىرجاقىپتىڭ قىزى گۇلنار اپايمەن بايلانىسىن ۇزبەدى. ء ۇش مۋزەيدى قۇرايتىن كەشەندى ءوزى باسقاردى. ولارداعى ءار جادىگەردى جاتقا بىلەتىن, – دەيدى گۇلبانۋ سارسەكەەۆا.
عازيز ءامىرحانوۆ 1992 جىلى مۋزەي كەشەنىن تاپسىرادى دا, تورعايدان مەشىت اشۋ ىسىنە كىرىسەدى. سول جىلى تورعايدا ەلىمىزدەگى ءساندى-ساۋلەتتى العاشقى مەشىتتەردىڭ ءبىرى – وسپان قوجا مەشىتى اشىلدى. يماندىلىق ءۇيىنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, العاشقى ناماز وقىلعانعا دەيىنگى كۇردەلى جۇمىستاردا عازەكەڭ ناعىز ىسكەر ۇيىمداستىرۋشىلىق تانىتادى. ونى جاقسى بىلەتىندەر ءدىني ۋاعىزشىلىق عازيز اعانىڭ قانىندا بولعانىن ايتادى. سەبەبى ارعى باباسى قوجا حاشي ابىزدى شاقشاق جانىبەك تارحان ەلىنە ءدىن تاراتۋ ءۇشىن بۇقارادان الدىرعان ەكەن. ونىڭ تاريحىن تاڭنان تاڭعا ۇرىپ ايتاتىن. ال ءوزىنىڭ اتاسى ءدىني ءبىلىمدى, اۋليە وسپان قوجانىڭ ەسىمى تورعاي وڭىرىنە عانا ەمەس, ودان سىرت جەرلەرگە دە ءماشھۇر بولدى. عازيز اعانىڭ قۇران سۇرەلەرىن جەتىك بىلەتىندىگىنە, ۋاعىز ايتقاندا ەلدى ۇيىتاتىن ءدىني بىلىمدارلىعىنا جۇرت تاڭقالاتىن. ول كەڭەس جىلدارى زامانا ەركى بيلەپ, پارتيا قاتارىندا جۇرسە دە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارسا دا ءوزىنىڭ ىشكى رۋحىن, سەنىمىن جۇدەتپەگەن ەدى. تورعاي دالاسىنداعى الماعانبەت مولدا مەن فايزوللا يشاندى ۇستاز تۇتقان عازەكەڭ ولاردىڭ ءدىني سوفىلىق ولەڭ ناقىشتارىن جاتقا ايتاتىن.
الماعانبەت مولدانىڭ «امانات» دەپ اتالاتىن ولەڭدەر جيناعىن شىعارۋعا باس-كوز بولدى, كىتاپقا العىسوز جازدى. 1993 جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننان العاشقى قاجىلىق ساپار جاساعاندار اراسىندا تورعاي مەشىتىنىڭ يمامى عازيز ءامىرحان ۇلى دا بولدى. كوزىنىڭ تىرىسىندە كەنجە ۇلى شوقاندى ء دىني جوعارى ءبىلىم الۋعا باعىتتادى. قوستاناي قالالىق مەشىتىنىڭ يمامى شوقان ءامىرحانوۆ تا بۇگىندە ءدىن مەن رۋحاني تاربيە جۇمىستارىن ۇيلەستىرە بىلەدى.
جوعارىدا عازيز ءامىرحانوۆتىڭ ءبىلىم سالاسىندا 40 جىل ەڭبەك ەتكەنىن ايتتىق. شاكىرتتەرىنىڭ ۇستازى تۋرالى ەرەكشە ىلتيپاتپەن شىنايى جازىلعان ەستەلىكتەرى ونىڭ تۇلعاسىن بيىكتەتە تۇسەدى. «عازيز اعاي سياقتى ۇستازداردان وقۋ ناتيجەسىندە 50-60 جىلدارى قازاق مەكتەپتەرىن بىتىرگەندەردىڭ انا تىلىنەن تەرەڭ ءبىلىم الىپ, وعان دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى قالىپتاستى دەپ ويلايمىن.
...سونىمەن قاراتۇبەك ورتا مەكتەبىن 1957 جىلدىڭ جازىندا ءبىتىردىم. ءبىر كۇنى مەكتەپ ديرەكتورى شاقىرىپ بىلاي دەدى: «جۇگىر اناڭا ايت, وقۋعا جىبەرسىن, ءبىزدىڭ ۇيدە قوستانايعا باراتىن جەڭىل ماشينا تۇر, سونىمەن جۇرەسىڭ» دەدى. الىستاعى اۋىلدان وقۋعا بارۋىما عازيز اعاي وسىلايشا سەبەپ بولىپ ەدى» جازادى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پروفەسسور, ەسىمى دۇنيە جۇزىنە جايىلعان عالىم فازىلحان بايىمبەتوۆ. حالىقارالىق باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى سايلاۋ جانە اكادەميك ءسابيت بايزاقوۆتار, بەلگىلى جازۋشى قوعاباي سارسەكەەۆ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىكباي ايساعاليەۆ, جازۋشى-ەتنوگراف سەيىت كەنجەاحمەتوۆ, سۋ جونىندەگى مەملەكەتارالىق سۋ كوميسسياسى عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ناريمان قىپشاقباي ۇلى دا ەستەلىكتەرىندە عازيز ۇستازىنا قاراپ بوي تۇزەگەنىن ايتىپ, جىلى لەبىزىن ارنايدى. «عازيز تۋعان اۋىل ءبارىمىزدىڭ دە تۋعان اۋىلىمىز ەدى.
تۋىسىمىز, جەرىمىز دە ءبىر ەدى. وسە كەلە عازيزدەي اعانىڭ جاقسى اتىن ەستىپ وستىك, بىراق قىران قاباق, وتكىر كوزدى, ەر مۇرىندى اعانى سيرەك كورەتىن ەدىك. سويتسەك, بۇل كىسى قوستانايداعى مەڭدىقارا پەداگوگيكالىق ۋچيليششەدە, ودان كەيىن الماتىداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا وقىپ جۇرەدى ەكەن. اۋىل اقساقالدارى بىزگە «جاقسى وقىڭدار, انە عازيز اعالارىڭداي وقىساڭدار ادام بولاسىڭدار» دەيتىن. ال, بىزدەي قاراتاباندار ونىڭ سۋرەتىنە قاراپ «عازيز اعاداي بولساق» دەپ ارمانداۋشى ەدىك» دەپ باستالاتىن سەيىت كەنجەاحمەتوۆ ەستەلىگىندەگى وسى ءبىر-ەكى جولدان ۇستاز بەدەلىنىڭ قانداي بولعانىن كورەمىز. ء بىر بۇل ەمەس, ونىڭ الدىنان ورگەن جۇزدەگەن تۇلەكتەر «عازيزدان وقىعان ەدىك» دەگەندى ماقتانا ايتاتىن. ولار ءومىردىڭ ءتۇرلى سالاسىندا جۇرگەن ايتۋلى ازاماتتار بولىپ قالىپتاستى.
وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنداعى الاساپىراندا تورعاي دالاسىنا بەلگىلى اۋليە وسپان قوجانىڭ قوس ۇلى ءامىرحان مەن حامزانى «حالىق جاۋى» دەپ, جەر اۋدارادى. ءامىرحان – عازيزدىڭ اكەسى. ء بىر ميليتسيا حامزاعا كەلىپ, «اتاڭنىڭ ارۋاعىنان قورقامىن, جاسىرىپ بوساتىپ جىبەرەيىن, قاشىپ كەت» دەيدى. سوندا 20 جاستاعى حامزا: «ەرتەڭ وسپان قوجانىڭ بالاسى قاشىپ كەتىپتى» دەگەن جاماناتىم اتاما تيەدى, قاشپايمىن!» دەگەن ەكەن. بۇل جۇرەك تازالىعى, تەكتىلىك ەمەس پە؟ وسپان قوجانىڭ ۇلدارى بولعانى ءۇشىن عانا جازىقسىز كىنا ارقالاعان اعايىندى ەكى جىگىتتىڭ سۇيەگىنىڭ قايدا قالعانى بەلگىسىز. سول تەكتىلىك ولاردىڭ ۇرپاعى عازيز ءامىرحان ۇلىنىڭ دا ءجۇزى مەن ىسىنەن اتويلاپ تۇردى-اۋ!.. ونى تورعاي ءوڭىرىنىڭ ۇمىتا المايتىنى دا سودان.
ءنازيرا جارىمبەت
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي