فاريزا فەنومەنى

...اۋىلىمىزدىڭ پوشتاشىسى ومىر­بەك دەگەن كىسى ەدى. قىزى گۇلبارا بىزبەن ءبىر كلاست­ا وقىعان. ول كىسى پوشتانى سوۆ­حوز ورتالىعىنان الادى. ءبىر كۇنى بەس­قۇبىردا (سوۆحوز ورتالىعى, مەكتە­بىمىز سوندا) جۇرسەم, ومىربەك اعاي پوشتادان شىعىپ كەلەدى ەكەن. قوس قورجىنى تولى. اتىنا مىنگەلى جاتىر. كورە سالىپ: ء«بىزدىڭ ءۇيدىڭ «لەنينشىل جاسىن» بەرى­ڭىزشى» دەگەنىم. اۋەلدە «وي, مىنا كوپ گازەتتىڭ اراسىنان قايدان تابامىن؟ ۇيگە بارعان سوڭ وقيسىڭ» دەسە دە, كوڭىلىمدى قيماي, قورجىنىنا قولىن ءارى سۇعىپ, بەرى سۇعىپ, ءبىر كەزدە گازەتتى ۇس­تاتتى. سۇراپ العان جاڭاعى گازەتتى تاپ سول جەردە وقي باستادىم. ءۇشىنشى بەتىنە ءبىر توپ ولەڭ بەرىلىپتى. توپتامانىڭ جالپى تاقىرىبى – «مەن ساعان عاشىق ەمەس ەم...». بەتتىڭ جارتىسىنان استامىن الىپ جاتىر. اۆتورى – فاريزا وڭعارسىنوۆا. ءار ولەڭنەن كەيىن كىشكەنتاي شتريح سۋرەتتەر سالىپ بەزەندىرىپ, ابدەن ارلەگەن. فوتوسى دا بار. «ولەڭ دە جازادى ەكەن عوي» دەپ ويلاپ قويدىم. گازەتتىڭ رەسپۋب­ليكانىڭ باتىس وبلىستارىنداعى مەن­شىكتى ءتىلشىسى ەكەنىن بىلەمىن, وچەرك, ما­قالا, سۋرەتتەمەلەرى ەكى-ءۇش كۇن سايىن بوراپ شىعادى دا جاتادى. جارايدى, ولەڭ­دەرىن دە وقىپ قارايىق. وقىپ قارا­سام, ءتۇرى باسقا. ءۇنى, ءسوزىنىڭ سازى, ىرعاعى باسقا.

ءبىر داۋىل ءساتتىڭ سوعارىن سەزىپ جۇرگەنمەن, سەن ەكەنىڭدى بىلگەن بە ەم... ايتەۋىر, جانىم, «بۇل كۇندە مەنسىز جۇرە المايسىڭ عوي» دەمەسەڭ, مەن ساعان عاشىق ەمەس ەم.

عاشىق ادام عاشىق ەكەنىن ايتۋشى ەدى. بۇل عاشىق ەمەس ەكەنىن ايتادى. دۇ­رى­سىراعى – عاشىق ەكەنىن ءسويتىپ ايتادى.

كەلەسىڭ ءدايىم شىلدەنىڭ وت كۇنى بولىپ ىنتىعىپ, قۇشاعىڭدا قۇرىپ سۇلدەرىم, شىعا الماي قالام بۇلقىنىپ.

كەتەدى سوندا جون اتتاپ تاكاببار مەنىڭ ورلىگىم, جاناردا جۇرگەن قوناقتاپ قوڭىرقاي كۇزدەي سورلى مۇڭ.

ءار شۋماعىن وقىعان سايىن اكەتىپ بارادى, اكەتىپ بارادى ءبىر جاققا. بولەك ءبىر الەمگە. قايتالاپ وقىدىم. ەندى داۋىستاپ وقي باستادىم... ءبىر كەزدە وقىس شىققان ۇننەن شوشىپ كەتكەنىم. قاراسام – جولدىڭ ءدال جيەگىندە تۇرمىن. انانداي جەرگە بارىپ, ءبىر جۇك ماشينەسى توقتادى. جانىمنان زۋ ەتىپ وتە شىققان كورىنەدى. شوپىرى ماعان قاراي كەلە جاتىر. تۇتىگىپ العان. «ەسىڭ دۇرىس پا ءوزى! قاعىپ كەتسەم قايتەسىڭ؟!», دەيدى. جا­ڭاعى ولەڭدەردى وقي-وقي ورنىمنان جىل­جىپ كەتكەنمىن بە, الدە و باستا جول­دىڭ ءدال جيەگىندە تۇرعانمىن با, ۇق­سام بۇيىر­ماسىن. شوپىر جىگىت زەكي ۇرسىپ, بەتىمە باجىرايا قاراپ كەتتى دە قالدى. جول­دىڭ شەتىندە داۋىستاپ گازەت وقىپ تۇرعان بالا تۋرالى نە ويلاعانىن كىم ءبىلسىن!..

فاريزا وڭعارسىنوۆا جىرلارى, اقىن سىرلارى مەنىڭ ومىرىمە, بوزبالا جۇرەگىمە وسىلاي وقىس ەنگەن بولاتىن. كەيىن بىلسەم, بۇعان دەيىن, 1966 جى­لى «سان­دۋعاش» دەگەن اتپەن تۇڭعىش جىر جيناعى جارىق كورگەن ەكەن. ودان حابارسىز­بىن. قاتتى قايران قالدىم. سول گازەتتەگى ونشاقتى ولەڭىمەن فاريزا وڭعار­سىنوۆا مەنىڭ سانامدا ءبىر ساتتە تۋ بيىككە كوتەرىلىپ كەتكەن ەدى. سول بيىگىنەن تۇسپەگەن كۇيى ءوتتى ومىردەن.

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا جۇرگەنىمىزدە ادەبيەت الەمىندە ءبىر توسىن وقيعا بولدى: «جۇلدىز» جۋرنالىنا كىتاپ جاريالاندى! ءيا, كىتاپ. فا­ريزا وڭعارسىنوۆانىڭ «مازاسىز شاق» دەگەن كىتابى. باس-اياعى ءبۇتىن, تۇتاس جيناق. باستالۋىنان, اياقتالۋىنان, تاقى­رىپ­تارعا بولىنۋىنەن كادىمگى كىتاپ ەتىپ دايىن­دالعانى, سول كۇيىندە (رەداكتسيا ىشى­نەن تاڭداعانىن الار دەگەن ويمەن) ۇسىنىلعانى كورىنىپ تۇر. ادەتتە, ادەبي جۋرنالدىڭ جىلدار بويى قالىپتاسقان قۇرىلىمى بولادى. رومان, پوۆەست, ولەڭدەر, اڭگىمە, پۋبليتسيستيكا, وچەرك, ادەبي سىن, رەتسەنزيالار, بيبليوگرافيا دەگەن سياقتى. سوندا ولەڭدەرگە شامامەن ون پايىزداي عانا ورىن تيەدى, ونىڭ ءوزى 3-4 اۆتورعا بولىنەدى. بۇل جولى ءبىر اۆتوردىڭ ولەڭدەرى قالىڭ جۋرنالدىڭ شيرەك بولىگىندەيىن كەرىپ تۇر. جۇرت ايران-اسىر بولدى. وسىنشا ورىننىڭ ءبىر اۆتورعا بەرىلگەنى ءبىر تاڭداندىرسا, ول اۆتوردىڭ بۇدان بۇرىن «تۇڭعىش كىتاپ» دەگەن پىشاق قىرىنداي سەريامەن جالعىز جيناعى جاريالانعان جاس اقىن ەكەندىگى ەكى تاڭداندىردى. اسپاننان مەرۋەرت جاۋعانداي بولىپ ەدى-اۋ. ويپىرماي, سونشا ولەڭنىڭ ىشىندە «شىنىندا دا كولەمى تىم قوماقتىلاۋ ەكەن. ءدال مىنانى باس­پاسا دا بولادى ەكەن» دەگىزەتىن ءبىر ولەڭ بولسايشى! بىرىنەن ءبىرى وتەدى.

سەنىڭ وت قۇشاعىڭدا دۇنيەنى ۇمىتىپ, تالىقسىدىم. جۇرەگىمدى ورتەدى جان ىستىعىڭ. مىناۋ بايتاق دالادا تەك ەكەۋىمىز جۇرگەندەيمىز اينالىپ عارىشتى مىڭ. كوزىمدى اشسام, شىرىن ءسات كوزدەن ۇشىپ كەتەتىندەي جاناردى تارس جۇمدىم.

فاريزاعا دەيىن ايەل جانىنىڭ جان-جۇرەكتى ورتەيتىن ىستىق جالىنى, سوزبەن سۋرەتتەلمەيتىندەي سەزىلەتىن سيقىرلى سىرلارى ۇلتتىق پوەزيامىزدا ەشقاشان ءدال وسىلايشا جەتكىزىلىپ كورمەگەن بولاتىن. الەمدىك ادەبيەتتىڭ ەڭ ايدىك اقىندارىنىڭ ەڭ ءبىر جاقۇت جىرلارىمەن سالىستىرىپ قاراعاندا دا فاريزا وڭعار­سىنوۆا ولەڭدەرى پوەتيكالىق بەي­­نەلەرىنىڭ قارا قاعازعا اق بوياۋمەن ورنەك سالعانداي اشىقتىعىمەن, ايقىن­دىعىمەن, تاتاۋسىز توگىلىپ كەلەتىن ءتىل كەس­تەسىمەن, اعىل دا تەگىل قۇيىلىپ جاتا­تىن تىڭ تەڭەۋ, وقىس ويلارىمەن اتاق-داڭ­قى اسپانداعان تالاي كلاسسيكتەردىڭ تۇ­سى­نان تابىلاتىنىن قاداپ كورسەتۋ شارت.

ءوزiڭدi جەرلەپ كەلiپ جاپا-جالعىز وتىرمىن. مەڭiرەۋمiن. اينالامدا قىستىققان ەڭiرەۋلi ءۇن... الەم دەگەن قاپ-قارا بۇلتقا ورانىپ, جەل سوعادى اينەكتi سىرتتا نالىپ, ەسi اۋىسقان شىعار بۇل سىعىر قۇداي, سوسىن, سوسىن... دەنەمدi بۇرىنعىداي ايمالاعان سەكiلدi سەنiڭ ەرنiڭ.

جەرلەپ كەلiپ... جوق, جوق! ءيا, ءوزiڭدi جەرلەپ كەلiپ, وتىردىم سەن دەپ سەمiپ, ءومiر دەگەن ءوزiڭسiز قاراڭ قالىپ, كەرەڭ بولىپ كەتكەندەي ءتامام حالىق... وسى مەنiڭ بۇگiنگi ەسiمدەگi. سەنi وسىلاي جەرلەگەم. كەشiر مەنi.

شابىتتىڭ شاڭقاي تۇسىندە تۇرعان جىلدارىندا فاريزا قالامىنان وسىنداي عاجايىپ جىرلار تالاي-تالاي توگىلدى.

«مازاسىز شاق» – ۇلتتىق ولەڭ ونەرىن­دەگى ولشەمدەردىڭ تالايىن وزگەرتىپ جى­بەر­گەن, تالاپ-تالعام پلانكاسىن كوتە­رىپ جىبەرگەن جيناق. ارعىداعى ۇلبيكە, سارادان تارتاتىن, بەرگىدەگى شول­پان, زياش, ءماريام, تۇرسىنحان, كۇ­لاشتارمەن جالعاساتىن, وزىندىك ءداس­تۇرى بار قىز-كەلىنشەكتەر پوەزياسى فاريزادان كەيىن كوكتەمگى دالاداي ءدۇر سىلكىندى, سان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن تۇنشىعىپ كەلگەن جىر بۇلاقتارىنىڭ كوزى اشىلىپ, ارناعا اينالدى, بىرتە-بىرتە وزەنگە, ودان تەڭىزگە ۇمتىلدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا فاريزا وڭعار­سىنوۆا ءوزىنىڭ ەكىنشى جيناعىندا-اق تاڭدانارلىقتاي تالانت كۇشىمەن تانىت­قان تىزگىنۇزدى ۇلگىسىمەن قازاق پوەزيا­سىندا اقىن قىزدارعا جاڭاشا سۇر­لەۋ سالعان جولباسشىعا اينالدى دەي الامىز. بۇل – بەر جاعى. ادەبيەتكە قا­تىستى جاعى. بۇل قۇبىلىستىڭ ءار جاعى بار. ومىرگە قاتىستى جاعى بار. فاريزا وسى جيناعىمەن, ودان كەيىنگى بۇكىل ونەرىمەن ادەبيەتىمىزگە, جالپى مادەنيەتىمىزگە عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ومى­رىمىزگە دە وزىنشە وزگەرىس اكەلە الدى. فا­ريزا ارقىلى ءبىز قازاق ادەبيەتىندەگى اقىن قىزدارىمىزدىڭ عانا ەمەس, جالپى قىزدارىمىزدىڭ از-ازداپ بولسا دا وزگەرە باستاعانىن كوردىك. فاريزانىڭ ءسوزىن وقىپ, ءوزىن كورىپ, مىنەزىن تانىپ بارىپ, حالىقتىڭ سانا-سەزىمىندە قازاقتاعى قىز بالانىڭ ەركوڭىلدىلىگى, ەركىندىگى, ەركەلىگى دەگەندەردىڭ ءبارىنىڭ باعاسى ءبىلىنىپ, ءباسى ارتىپ شىعا كەلدى. فاريزا ارقىلى قازاقتا قىز بالا قادىرلىرەك بولا ءتۇستى. ونسىز دا «قىز – قوناق» دەي­تىن حالىق ەدىك, فاريزا جىرلارى ايەل الەمىنىڭ قاتپار-قالتارىستارىن قوپارا قوزعاي وتىرىپ, انا, اپا, اجە, اپكە, قارىنداس, ءسىڭلى, قىز بالا, جالپى ايەل زاتى ۇعىمدارىنىڭ ۇلاعاتىن سانا-سەزىمىمىزگە سىڭىرە ءتۇستى.

اقىننىڭ قاناتى ابدەن جايىلدى. ءبىر كىتاپتان كەيىن ءبىر كىتاپقا وسۋمەن, ورلەۋمەن بولدى. فاريزاشا جازۋعا تىرىسقان اقىندار كوبەيدى, فاريزاعا ارنالعان جىرلار كوبەيدى. فاريزا ءسوزى ولەڭنىڭ ورەسىنەن اسىپ, حالىقتىڭ ارمان-اڭسارىنا اينالدى, ۇلتتىڭ ۇياتىن جۇكتەي باستادى. ءيا, ول جىلداردا ولەڭ­دە عانا ەمەس, ومىردە دە فاريزا كۋل­تى پايدا بولعان ەدى دەۋدىڭ ەش ار­تىق-كەمى جوق. اقىننىڭ باسىنا باق تۇر­دى, سوزىنە حالقى تاق تۇردى. جازعان بالاڭ جىرىنا بەرەر باعاسىن بىلۋگە, باتاسىن الۋعا ۇمتىلعان جاستاردى بىلاي قويعاندا, بالاسىن وقۋعا ءتۇسىرۋدىڭ اۋرە­­سىمەن جۇرگەن اتا-انالاردىڭ, جۇ­مىس­قا تۇرماق بولعان, پاتەر الماق بول­عان, جەر الماق بولعان جاستاردىڭ, ءتىپتى جاقىنىن جازىقسىز جازالاندى دەپ ساناپ, تۇرمەدەن شىعارىپ بەرۋدى سۇراعان شەرمەندەلەردىڭ فاريزانىڭ الدىنا جەتۋى, سولاردىڭ بىردە دۇرىس, بىردە بۇرىس ىسىنە ارالاسامىن دەپ بار بەدەلىن سالىپ, باسى قاتىپ, جۇيكەسى جۇقارىپ ءجۇرۋى, ءبىرازىنىڭ رازى, ءبىرازىنىڭ نارازى بولىپ كەتۋى, ءوزىنىڭ سودان بىردە قۋا­نىپ, بىردە قۋارىپ قالۋى ول جىلداردا قا­لىپتى جايعا اينالعانىن اپايمەن ءبىر عيماراتتا – رەداكتسيالار ۇيىندە تالاي جىل بىرگە جۇمىس ىستەگەن مىنا ءبىز بىلە­مىز. اقىن داڭقىنىڭ ءدال وسىلايشا اس­قاق­­تاۋىنىڭ باسقا مىسالىن تابۋ وڭاي ەمەس.

 قايران قازاعىمىز جاقسى كورگەن ادامىنا ابىرويدىڭ ءبارىن اياماي ارقالاتا بەرەدى عوي. فاريزاعا دا ءسويتتى. ءبىر وبلىسقا بارىپ, جينالىسقا قاتىسىپتى. سول جيىندا وبكومنىڭ يدەولوگيا جو­نىندەگى حاتشىسى سويلەپتى, سويلەگەندە قاعازدان باسىن الماپتى, قاعازدان باسىن السا-اق سوزىنەن جاڭىلىپتى. سوعان فاكەڭ: «سەن ءوزىڭ قانداي يدەولوگسىڭ؟! نە ايتىپ, نە قويعانىڭدى بىلمەيسىڭ» دەپ سالىپتى. وعان جينالعان جۇرتتىڭ ايىزى قانىپتى. اراعا از كۇن سالىپ ال­گى حاتشىنى ورنىنان الىپتى. سول-سول-اق, «فاريزا ءبىر اۋىز سوزىمەن وبكوم سەكرەتارىن ۇشىرىپ تۇسىرەدى ەكەن» دەگەن اڭگىمە اۋىزدان اۋىزعا تارالىپتى... ويىن شەشەن تىلمەن, ءوز سوزىمەن جەتكىزە بىلمەگەنى ءۇشىن, ايتارىن قاعازدان وقىپ بەرگەنى ءۇشىن ورنىنان الىنعان حاتشىنى ەستىپ-بىلگەن ەمەسپىز, ول كەزدە ىلۋدە بىرەۋ بولماسا جۇرتتىڭ ءبارى-اق قاعازدان باسىن كوتەرمەيتىن, بۇل جولى دا ولاي بولماعانى انىق. ال حالىقتىڭ كوڭىلىندەگى كەلىستى كورىنىس مىنانداي. فاريزا سول ساپاردان الماتىعا ورالا سالىسىمەن ورتالىق كوميتەت باس­شىلىعىنا تەلەفوندايدى (ول كابينەت­كە ءوز اياعىمەن بارىپ جاتپايدى, اري­نە), ءسوزىن «كادرلارعا تالاپتى ابدەن تومەن­دەتكەنسىڭدەر. كىم بولسا سونى وبكوم­عا حاتشى قوياسىڭدار. انەۋ كۇنى انا وبلىسقا جولىم ءتۇسىپ ەدى...» دەپ باس­تاي­دى, سودان كەيىن-اق كوپ ۇزاتپاي الگى حات­شىنى ورنىنان الادى دا تاستايدى...

حالىقتىڭ ادامعا جاسايتىن جاق­سى­لىعىنىڭ ەڭ ۇلكەنى – كوزى تىرىسىندە اڭىز­عا اينالدىرۋى. فاريزا سول باقىتتى كورگەن ادام. كوزى تىرىسىندە اڭىزعا اينالعان ادام قازاقتا از. ونداي ادام قاي حالىقتا دا جالپى از بولادى. سول ازدىڭ ءبىرى – فاريزا. قايدا بارسا دا قالىڭ قازاق اياۋلى اقىنىنا قوعاداي جاپىرىلىپ قۇرمەت كورسەتەتىن, ءيىلىپ جاستىق, جايىلىپ توسەك بولىپ جاتاتىن. ەرلىگىن, ورلىگىن قادىرلەيتىن. ەركىندىگىنە ەرىك بەرەتىن. ەركەلىگىن كوتەرەتىن. ارتىق كەتسە دە ايىپقا بۇيىرمايتىن. سونىڭ ءبارى اقىنعا قالتقىسىز قۇرمەتتىڭ, شىن مانىندەگى بۇكىلحالىقتىق ماحابباتتىڭ كورىنىسى. ەلىنە ەركەلەي العان, ەلى ەركەلەتە العان اقىننىڭ باياندى باقىتى.

فاريزانىڭ ءبىر باقىتى, ءوزى قانشا جەردەن «مەنى اقىن ەتكەن – توقىراۋ زاما­نى» دەگەنىمەن, مىنا دۇنيە وزگەر­گەن, ەكى قوعامدىق جۇيەنىڭ تايتالاسى تىكەلەي جاۋلىقتان يدەولوگيالىق تەكە­تىرەسكە كوشكەن, كەڭەستىك قوعام ەركىن وي يەلەرىنىڭ بارىنەن «حالىق جاۋىن» كورمەۋگە اۋىسقان, ديسسيدەنتتەردىڭ ءوزىن ءارى بارعاندا ەلدەن شىعارىپ جىبەرۋمەن شەكتەلە باستاعان ۋاقىتتا ادەبيەتكە ارالاسقاندىعى دەر ەدىك. ول تۇستا ادە­بيەت­كە, مادەنيەتكە قامقورلىقتىڭ ءتاپ-ءتاۋىر بولعاندىعىنا كەزىندە پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىندە مادەنيەت سەكتورىن باسقارعان مىنا ءبىز كەپىلدىك ەتە الامىز. اقىن ءوزىنىڭ ءومىر جولىن­دا ونداي قامقورلىق كورسەتكەن كىسىلەردى, ءبىر ساتكە دەمەپ جىبەرگەن جاقسى ادامداردى ۇمىتپايدى, العىس سەزىممەن ەسكە الادى. «وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى يدەولوگيا حاتشىسى مۇحام­بەتقازى تاجينگە كىرىپ, ءوزىم تۆور­چەستۆولىق ورتا ىزدەپ جۇرگەنىمدى, ازداپ ولەڭ جازاتىنىمدى ايتىپ ەم, ول كىسى رە­داكتورمەن سويلەسىپ: – ءبىزدىڭ وب­لىس­تا مىنا فاريزاداي ولەڭ جازاتىن, مادەنيەت, ادەبيەتكە جانىن سالاتىن قىزدار كوپ قوي, شاماسى؟ – دەپ بىردەن وتىرعان ورىندىعىنىڭ سالماعىن سەزدىرەر داۋىسپەن ءتىل قاتتى», دەپ جازادى فاريزا مەكتەپتە ساباق بەرىپ جۇر­گەن جەرىنەن وبلىستىق گازەت رەداك­تسياسىنا ورنالاسۋىنىڭ جايىن ايتقاندا. گازەت رەداكتسياسى دەمەكشى, ف.وڭعار­سىنوۆانىڭ قالامگەرلىگى جۋرناليستىكتەن باستالعانىنىڭ كەيىن وزىنە كوپ پايداسى تيگەن. ناقتىلىق, دالدىك, ايقىندىق ونىڭ قاي جازعانىنا دا ءتان بولىپ كەلەدى.

فاريزا اتتى فەنومەن قۇبىلىستىڭ قىر-سىرىنا زەر سالعاندا ءبىز اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعى ءومىردىڭ وزەكتى ورتەر وكىنىشتەرىمەن, ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە باسىنان وتكەن قيامەتتەي قيىن قو­عام­دىق كاتاكليزمدەرمەن ورىلگەنىن كورە الامىز. «ەسلي نە تراگيچەن, زناچيت نە پوەت» – پۋشكيننىڭ وسى سوزىنە فاريزا وڭعارسىنوۆا بىرنەشە رەت سىلتەمە جاساعان. ماقالالارىندا دا, سۇحباتتارىندا دا بار. تراگيزمنىڭ كەرنەۋ كۇشى فاريزانىڭ جەكە باسىنىڭ تاع­دىرىنان دا, ەڭ باستىسى, ەلىنىڭ ارعى-بەرگىدەگى قيىن ومىرىنەن دە ارنا تارتادى. بىراق فاريزا شىعارماشىلىعىن كوكتەي ءوتىپ تۇراتىن جىبەك جەلى, التىن ارقاۋ – قايسارلىق. قايعىنى جەڭگەن جاسامپازدىق. ەلىنىڭ ارعى-بەرگىدە باسىنان كەشكەن قيىندىقتارىن ايتا وتىرىپ, اقىن حالقىنىڭ جارقىن جولىن دا كەستەلەيدى. قايعىرا بىلمەگەن قۋانا دا بىلمەيدى. مۇڭدانا بىلمەگەن ماقتانا دا بىلمەيدى. فاريزانىڭ قايعىسى دا, قۋانىشى دا, مۇڭى دا, ماقتانىشى دا جالقىدان ءوتىپ, جالپىعا جەتۋىمەن باعالى. اقىن پوەزياسىن كەرىپ تۇراتىن تراگيزم دە, كەرنەپ كەتەتىن وپتيميزم دە تابيعي شىعاتىنى سودان.

سىرت كوزگە سۋىقتاۋ كورىنەتىن اقىن­نىڭ جۇرەگى جىبەكتەي جۇمساق, جانى دالاداي دارقان, تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان مەيىرىم بولاتىن. 1996 جىلى, ول كەزدە مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەدىم, جامبىلدىڭ ءبىرجارىم عاسىرلىق تويىن لەنينگرادتا اتاپ وت­پەك­كە جينالىپ, دەلەگاتسيا قۇرامىنا اقىن-جازۋشىلاردان شەراعاڭ مەن فاكەڭدى قوسىپ, ۇسىنىس ايتقانىمدا: «جەتى جاسار نەمەرەم انيتانى بىرگە اپارۋعا بولسا, قارسىلىعىم جوق», دەپ شارت قويىپ بارىپ كەلىسىم بەرگەنى ەستە. ول ساپارىمىزدا اتاقتى تاۆريا سارايىنداعى دۋما زالىندا سالتاناتتى ءماجىلىستى جۇرگىزگەنىمە ( جينالىس سپيكەرى رەتىندە ماعان كەزىندە, ياعني 1906-1917 جىلدار ارالىعىندا, مەملەكەتتىك دۋما پرەدسەداتەلى وتىرعان ەڭ توردەگى ورىن تيگەن) اپاي سونداي ريزالىق تانىتىپ ەدى. كەيىن ونى «سويلەگەن ءسوزى سونشالىقتى ءارلى دە ءنارلى بولعانى سونداي, كەز كەل­گەندى مەنسىنە قويمايتىن اقسۇيەكتەر تۇقىمىنىڭ تۇياقتارى قايتا-قايتا قول سوعىپ قوشەمەت كورسەتۋمەن بولدى. پرەزيدۋمدا وتىرعان مەنىڭ سۇيسىنگەننەن جانارىما جاس كەلىپ, مىنا مىنبەردەن وسىعان دەيىن قازاق سويلەپ كوردى مە ەكەن دەپ تولقىپ وتىرعانىم ەسىمدە», دەپ جازدى دا. جالپى, اپاي جاقسى كورگەن ادامى جايىندا اسىرىڭقىراپ ايتۋعا دا بەيىم بولاتىن. ءوزىم دەگەن جانعا وزەگىن ءۇزىپ بەرۋگە دايىن تۇراتىن.

سىرباي اقىن ومىردەن وتكەندە فاري­زانىڭ تورعايعا بارعانداعى جازعانى ەسكە ءتۇسىپ ەدى.

جەلپىندى تورعايلىقتار ءۇي بۇزارداي, «سىر-اعا بىزدىكى» دەپ تۇر قىزارماي. ءبىر اۋىل مەنشىكتەيدى, جۇرسەم ءسىزدى قازاقتىڭ اسپانىنا سىيعىزا الماي.

فاريزا دا قازاقتىڭ اسپانىنا سىيمايدى. قازىر, ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىن الەمنىڭ ەڭ كەڭ تاراعان التى تىلىندە ناسيحاتتاۋدى ويلاستىرىپ جاتقان كەزدە قۇنتتىلىقپەن قولعا الار شارۋالاردىڭ ءبىرى قازاقتىڭ عاجاپ پوەزياسىن بار بوياۋىمەن اۋدارتۋعا كىرىسۋ دەسەك, بۇل ىستە ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ ابىرويىن الىسقا اسىرا الاتىن اقىنداردىڭ ءبىرى, ءسوز جوق, فاريزا وڭعارسىنوۆا.

ابۋباكىر كەردەرىنىڭ «تالايلار ءوتتى-اۋ جالعاننان, كورگەن ادام تاڭقالعان» دەگەنى بار. سول ءسوزدى ءبىز فاريزا وڭعار­سى­نوۆاعا دا قاراتىپ ايتا الامىز. فاريزا فەنومەنىن, ارينە, الدىمەن اقىن­نىڭ ءوزى جاسادى. ونىڭ تەلەگەي-تەڭىز تالانتى, دارقان دارىنى, جومارت جۇرەگى, ەشكىم اقىرى ەلىكتەي دە الماي-اق قويعان بولەكشە مىنەز ءبىتىمى, جان-جۇرەكتى ءجىبىتىپ جىبەرەتىن جايساڭ جانى مەن ءتىلىپ تۇسەتىن تىك ءسوزىنىڭ ءبىر بويىنا تاڭ قالارلىقتاي قابىسۋى دەگەن سياقتى, ساناي بەرسەڭ ساۋساعىڭنىڭ ءبارى بۇگىلىپ بىتەتىندەي قىمبات قاسيەتتەرى جاسادى. ول سولاي. ەكىنشى جاعىنان, فاريزا فە­نو­مەنىن قازاق دەگەن حالىقتىڭ ءوزى دە جاسادى. جۇرتتى جاپپاي جايلاعان كونفورميزم كەزىندە, سانانى سانسىراتقان توقىراۋ تۇسىندا قوعامعا فاريزا ءسوزى سىندى سارا ءسوز, فاريزا مىنەزى سىندى دارا مىنەز كەرەك بولىپ تۇرعان ەدى. ونىڭ الدىندا قازاقتىڭ وسىنداي قاجەتىن باتىر باۋىرجان بارىنشا وتەپ بەرگەن-ءدى. فاريزانىڭ الابوتەن تالانتى مەن سول تالانتىنا ساي كەلگەن ادامدىق تۇلعاسى ارقىلى دا بارشا حالىقتىڭ «مىنە, ءبىز قاندايمىز! قازاقتىڭ قىزى وسىنداي بولادى, اپا-اجەلەرىمىز وسىنداي بولعان, قىزدارىمىز, قارىنداستارىمىز, سىڭلىلەرىمىز وسىنداي بولا الادى» دەپ ويلاعانى, فاريزا ارقىلى دا ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمىنىڭ ورنىعا تۇسكەنى تاعى تالاسسىز. ەڭ قىزىعى, ەڭ تاماشاسى دا مىنادا – فاريزا فەنومەنىن اقىننىڭ تۇراقتى وقىرماندارى, تالانتىنا تاعزىم ەتۋشىلەر عانا ەمەس, ونىڭ كىتاپتارىن دۇرىستاپ وقىماعاندار دا, بىرەن-ساران جىرىن ءۇزىپ-جۇلقىپ قانا بىلەتىندەر دە, جالپى كىتاپ وقي قويمايتىندار دا, اسىرەسە ولەڭ كىتاپتارىن قولعا الا بەر­مەيتىندەر دە, كوزى ءارىپ كورۋدەن قالعان, ءتىپتى اتىمەن قارا تانىماعان اتا-اجەلەرىمىز دە جابىلا جاساعاندىعىندا. اۋىل-ەلگە بارعانىندا ء«پاريزاشىمىز كەلىپ قالىپتى عوي» دەپ اينالىپ-ءۇيىرىلىپ الدىنان شىعاتىن ادامداردىڭ بارىنەن بۇرىن ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدا وسىنداي اسىلداردىڭ بارىنا قۋانا, ماقتانا دۇرلىگىسىپ جۇرگەنىنىڭ ءوزى قادىرىن بىلگەن ادامعا عاجايىپ قۇبىلىس!

سونداي عاجايىپ قۇبىلىستى جاساي العان ادام ەدى فاريزا وڭعارسىنوۆا.

سانا وزگەرسىن, سانا وزگەرىپ, ادام وزگەرسىن, ادام وزگەرىپ, قوعام وزگەرسىن, قوعام وزگەرىپ, زامان وزگەرسىن دەپ ەلباسى باستاپ, ەلى قوستاپ, جالپاق جۇرت بولىپ جاڭعىرۋعا جۇمىلىپ جاتقان, الدىمىزدان اشىلاتىن جاڭا تاريحي كەزەڭگە اۋىسۋدىڭ ۇلى بەلەسىنىڭ باسىندا تۇرعان ۇلتىمىزعا فاريزا ءدال قازىر قاي كەزدەگىدەن دە قىمباتىراق, قاستەرلىرەك.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ