تاياۋدا ءتۇس الەتىندە اۋلادا دەم الىپ جۇرگەن ەدىم. كوز قيىعىمەن جانىمدا اسىر سالىپ ويناپ جۇرگەن نەمەرەلەرىم – تەمىرلان, توميريس پەن گ ۇلىمدى باقىلاپ تا قويامىن.
ۇشەۋى ويىنشىققا تالاسىپ ۇرسىسىپ قالادى. بىراق تەز تاتۋلاسادى. قاراپ وتىرسام ونىسى دا قىزىق ەكەن. شەكىسىپ قالعان ەكى نەمەرەم «كەل تاتۋلاسامىز» دەپ ءبىر ءبىرىنىڭ ساۋساقتارىن ىلمەك قىلىپ ءىلىپ الىپ: «نە دەريس, نە دەريس, ا ميريس» دەپ قوسارلانا تاقپاق ايتىپ, قولدارىن سىلكىپ قالادى. وكپەلەسكەن جاس سابيلەردىڭ وسىلاي ءوز رەنىشتەرىن جۋىپ-شايىپ جاتقانىن تالاي كورگەنمىن. بالالاردىن بۇلاي بىتىمگە كەلگەنى ماعان ۇنادى. ۇناماعانى – قازاق تىلىندە ەمەس. قازاق تىلىندە بالالارعا ارنالعان ولەڭدەر از با, الدە ناسيحاتى كەم بە دەپ ويلادىم. سول ارادا ويىما وڭاي جاتتالاتىن ءتورت اۋىز ولەڭ جولدارى كەلە قالدى. دەرەۋ نەمەرەلەرىمدى شاقىرىپ الىپ: «ەندى تاعى دا وكپەلەسىپ قالساڭ-دار, مىنا تاقپاقتى ايتىپ تاتۋلاسىندار» دەپ ەسىمە تۇسكەن ولەڭ شۋماقتارىن ايتىپ بەردىم: «وينا, وينا, توبەلەسپەي وينا! وينا, وينا, دوستىعىڭدى جويما! توبەلەسپەي وينايىق, ويىنعا ءبىز تويمايىق». نەمەرەلەرىم دە لەزدە جاتتاپ الىپ, تاقپاقتاتا جونەلدى.
بۇل جايت ماعان ۇلكەن وي سالدى. كىشى سىنىپتارعا ءۇي تاپسىرماسىنا بەرىلگەن تاقپاقتاردى بالالاردىڭ جاتتاي الماي قينالعاندارىن ۇنەمى كورەمىن. بالالار وقۋلىقتى وقي الماي, جاتتاي الماي نەگە قينالادى؟ ويتكەنى جاس بالالارعا ارنالعان ولەڭدەر تىم كۇردەلى, ۇيقاسى اۋىر جانە ولەڭنىڭ ماعىناسى باستاۋىش سىنىپتا وقيتىن بالالار ءۇشىن تۇسىنىكسىز. سويلەۋدى ءالى دۇرىس مەڭگەرمەگەن بۇلدىرشىندەرگە تەرەڭ ويلى, ماعىناسى كۇردەلى شۋماقتار قاجەت ەمەس. بالالارعا انا ءتىلىن ۇيرەتۋ, جاتتىقتىرۋ ءۇشىن تىلگە جەڭىل, جاتتاۋعا وڭاي تاقپاق كەرەك. ياعني, ولەڭ نە تۋرالى ەكەنىن بالا ءتۇسىنىپ, ءبىلىپ تۇرۋى ءتيىس. سوندىقتان بالالار تاقىرىبىنا جازاتىن اقىندار وسىعان كوڭىل اۋدارسا دەر ەدىم.
بۇرىن بالالارعا ارنالعان ولەڭ-جىرلارعا ءمان بەرمەگەندىگىم بولار, ونىڭ سوڭداي ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن بايقاماپپىن. بۇل مەملەكەتتىك تۇرعىدا ويلانىپ, جۇيەلەنۋى ءتيىس دۇنيە. اسىرەسە قازاق ءتىلىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وتە قاجەت قۇرال. ورىسشا ويلاپ, ورىسشا سويلەيتىن ورتا جاستاعى قاراكوزدەرىمىزدى قايتادان قازاق تىلىنە ۇيرەتۋ قيىن. وعان كوپ قاراجات, ۇزاق ۋاقىت, ەڭ باستىسى, قاجىر-قايرات كەرەك. سول سەبەپتى قازاق ءتىلىن قايتا تۇعىرىنا قوڭدىرۋ جولىنداعى جۇمىستى جاس سابيلەردەن باستاعان ابزال. بالالار انا ءتىلىن ابدەن ۇيرەنىپ, ساناسىندا جاتتالعان كەزدە عانا قوسىمشا ءتىل ۇيرەتۋگە بولادى.
جاپون حالقىنىڭ سانى 128 ميلليوندى قۇرايدى ەكەن. قازىرگى كەزدە تىلىنە ەشقانداي قاۋىپ ءتونىپ تۇرماسا دا جاپون بالالارىنا 13 جاسقا دەيىن شەت تىلدەرىن ۇيرەنۋگە تىيىم سالىنعان. ياعني, ءاربىر جاپون بالاسى مۇشەل جاسقا دەيىن انا ءتىلىن وقىپ, ۇيرەنۋى كەرەك. ءبىز ءۇشىن ۇيرەنەتىن ءۇردىس. بۇل – تاريحي ءارى الەۋمەتتىك قاجەتتىلىك. ال ەلىمىزدە مەكتەپ تابالدىرىعىن جاڭادان اتتاعان بالدىرعان ءتىلدى بالالارعا ءۇش ءتىلدى ۇيرەتىپ جاتىر. انا ءتىلىن مەڭگەرىپ ۇلگەرمەگەن ءسابي ساناسى ءۇش ۇلتتىڭ ءتىلىن شاتاستىرىپ, اقىرى انا تىلىنەن اجىراپ قالۋى بەك مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا بالالاردىڭ بولاشاعىنا كىم جاۋاپتى بولماق؟ بۇل تاقىرىپ تۋرالى وي تولعاۋعا 1-سىنىپتا وقيتىن نەمەرەم توميريس ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا بولعان اڭگىمە سەبەپ بولدى. قازاق مەكتەبىندە وقيتىن ءتوميريستى ساباقتان شىققانىندا قارسى الىپ, ەكەۋمىز اڭگىمەلەسىپ, ۇيگە كەلە جاتتىق. ءبىر كەزدە توميريس: «اتا, مەن قازىر قاي تىلدە سويلەپ كەلە جاتىرمىن» دەپ توسىن سۇراق قويدى. مەن توسىلىپ قالدىم. ويتكەنى نەمەرەم ورىس-قازاق تىلدەرىن ارالاستىرىپ سويلەپ كەلە جاتىر ەدى. ءۇش تىلدە وقيمىن دەپ ابدەن شاتاسقانى كورىنىپ تۇر. مەن وعان: «سەن ورىس-قازاق ءتىلىن ارالاستىرىپ سويلەپ تۇرسىڭ» دەدىم. توميريس تۇسىنبەي تاعى دا سۇراعىن قايتالادى. مەن دە نەمەرەمنىڭ سۇراعىنا دۇرىس جاۋاپ بەرە المادىم. وزدەرىڭىز ويلاڭىزدار, اقىل مەن سانا-سەزىمى دۇرىس جەتىلمەگەن, ءارىپتى ەندى تانىپ جاتقان سابيگە مىناۋ قازاق ءتىلى, مىناۋ ورىس ءتىلى, مىناۋ اعىلشىن ءتىلى دەپ قولمەن قويعانداي قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ سوندىقتان ماعان قاراپ اۋىزىن اشىپ, جاۋاپ كۇتىپ تۇرعان نەمەرەمدى باسىنان سيپاپ: «كەيىن تۇسىندىرەمىن» دەپ كۇلدىم.
ءۇش ءتىلدى ۇيرەنەمىز دەپ ءجۇرىپ ءوز تىلىمىزدەن ايىرىلىپ قالامىز با دەگەن قورقىنىش بار. بالالار اعىلشىن ءتىلىن شالاعاي بولسا دا ۇيرەنىپ, كومپيۋتەردەن باس كوتەرمەي جۇرگەنىندە تۋعان تىلىنەن جەرىپ كەتۋى دە مۇمكىن ەكەنىن ۇمىتپايىق. ويتكەنى قازاق ءتىلى كومپيۋتەردە اعىلشىن تىلىمەن باسەكەلەس بولا المايدى. ءبىز انا تىلىمىزدەن ايىرىلۋ ءۇشىن اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتقان سياقتى اسەردە قالامىن كەيدە. قوسىمشا ءتىل ۇيرەنۋ تۋرالى شەشىمدى بالا مەن اتا-اناسى قابىلداۋى كەرەك. جاراتىلىستىڭ ءار ادامعا بەرگەن اقىلى, سانا-سەزىمى, قابىلەتى دە ءارتۇرلى. مۇنى عالىمدار دا تەرىسكە شىعارمايدى. ۇلت پەن ۇرپاق بولاشاعىن ويلايتىن ازاماتتارعا وسى ويىمدى جەتكىزۋدى ءجون سانادىم.
قايدار شايزادينوۆ,
شىعىس قازاقستان وبلىسى, كوكپەكتى اۋدانى