«كيەلى قازاقستان» رەسپۋب­ليكالىق ەكسپەديتسياسى ولكەتانۋشىلارمەن كەزدەستى

جينالعاندار الدىندا وبلىس اكىمى اپپاراتىنىڭ باسشىسى ماديار قوجاحمەت جالپىۇلتتىق جوبانىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتقان ءدۇبىرلى دۇنيەدە سانا-سەزىمىمىز بەن دۇ­نيە­تانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلۋدىڭ, زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋدىڭ كەلەلى مىن­دەتتەرىن ايقىنداپ بەردى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرتۋدىڭ باس­تى شارتى – ۇلتتىق كودتى ساق­تاي ءبىلۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالدى. بۇل ورايدا, زامانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن مادەني-گەنە­تيكالىق ەرەكشەلىكتەرىمىز بەن قۇن­دىلىقتارىمىزدى بۇگىنگى جاقسى قاسيەتتەرمەن ساباقتاستىرا ءبىلۋ ۇلان-عايىر جۇمىستاردى تالاپ ەتەدى, دەدى ول. 19 تاريحي ەسكەرتكىش جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ساكرالدى نىساندارعا جاتقىزىلىپ, ونىڭ ىشىندە «ابىلايحان رەزيدەنتسياسى» مەموريالدىق كەشەنى, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ بەيىتى, قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلاردىڭ مەموريالدىق كەشەنى, بوتاي قونىسى رەسپۋبليكالىق كارتاعا ەنگىزىلگەن. وسىدان 50 عاسىر بۇرىن جىلقى ت ۇلىگىن قولعا ۇيرەتىپ, بيە بايلاپ, قىمىز اشىتقان بوتاي قونىسىن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرۋ كوزدەلگەن. وسى ارحەولوگيالىق ورىندا 1980 جىلداردان بەرى قازبا جۇمىستارىن تىنباي جۇرگىزىپ, الەم عالىمدارىنىڭ نازارىن اۋدارۋعا, يۋنەسكو دەڭگەيىندە كونفەرەنتسيا وتكىزۋگە مۇرىندىق بولعان جەرگىلىكتى تاريحشى ۆيكتور زايبەرت الەمدىك وركەنيەتتە ءوز ورنى بار ۇلى دالا ەلى قازىر دە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ور­تالىعى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى باتىرحان جۇماباەۆ بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا 160-تان استام تاريحي جەرلەر قامتىلعانىن, ولار تابيعي لاندشافتى, ارحەو­لوگيالىق, ارحيتەكتۋرالىق, ءدىني عيبادات ەتۋ, تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسكەرتكىشتەرى مەن مازارلارى باعىتتارىنا بولىنەتىنىن, ار­قايسىسى ءۇشىن ارنايى مالىمەتتەر جيناقتالاتىنىن, كەيىن عىلىمي-تانىمدىق ەنتسيكلوپەديا شىعارىلاتىنىن, ۆيرتۋالدى كارتا ازىرلەنەتىنىن اڭگىمەلەدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايمان دوسىمباەۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كيەلى جەرلەرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسىپ, ورتاق ءىس بارىسىندا قولعا الىناتىن, شەشىمىن تاباتىن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە وي-پىكىرلەر الماستى. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى شەتەلدىكتەر دە تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن فرانتسيادا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ۇيىمداستىرىلماق. 

«كيەلى قازاقستان» جوباسىنا قاتىسۋشىلار تايىنشا اۋدانىنىڭ تاريحي وشاقتارىن ارالادى. وسىنداعى وزەرنوە اۋىلىنىڭ ىرگەتاسىن 1938 جى­لى اتامەكەنىنەن ەرىكسىز جەر اۋدارىلعان پولياكتار قۇرايدى. ول تۋرالى مەكتەپ مۇراجايىندا جان-جاقتى باياندالادى. تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى ۆالەنتينا ۆيتكوۆسكايانىڭ تۇسىن­دىرۋىنشە, قانداستارى قازاق جەرىنە جەتكەنشە تۇرمىستىڭ اۋىر تاۋقىمەتىن, جول ازابىن كوپ كورگەن. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كومەگى ارقاسىندا جان ساقتاپ, اشتىقتان امان قالعان. كەيىن ءبىر تامشى سۋ, ءبىر تال اعاش جوق يەن دالادا ەلدى مەكەن, قۇدايعا قۇلشىلىق ەتەتىن عيباداتحانا تۇرعىزىلعان. ءتىپتى, ايەلدەردىڭ جابىق ءموناستىرى دە بوي كوتەرگەن. قازىر وندا ءۇش موناح ايەل تۇرادى. سولاردىڭ ءبىرى يوننا ماريانىڭ قازاقتارعا دەگەن العىس سەزىمى شەكسىز. كۇندە ءبىر جاراتقانعا ءمىناجات ەتىپ, قازاق­ستاننىڭ اماندىعىن تىلەيتىن كورىنەدى. «بەيبىتشىلىك پاتشايىمى» عيباداتحاناسىنداعى «قازاق­ستان جۇلدىزى» ءالتارىن وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ريم پاپاسىنىڭ اتىنان ونىڭ وكىلى كاردينال روبەرت سارا ورناتىپ بەرگەن. 

بۇدان كەيىن ەكسپەديتسيالىق توپ ات باسىن اسەم تابيعاتىمەن, تاريحي جادىگەرلەردىڭ كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن ايىرتاۋ اۋدانىنا بۇردى. مۇندا شوقاننىڭ اجەسى ايعانىمنىڭ قونىسى ورنا­لاسقان. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى ارحەولوگتار نىساننىڭ تەك ىرگەتاسىن عانا كەزىكتىرگەن. «ايعانىم قونىسى» مۇراجايىنىڭ ەكس­كۋرسيا جەتەكشىسى دامير تىلەۋوۆ شوقاننىڭ سۋرەتتەرى مەن جازبالارى نەگىزىندە سول كەزدەگى ستيل ساقتالىپ, اۋقىمدى كەشەن تۇرعىزىلعانىن, بەس عيماراتتان تۇراتىنىن, 6 بولمەلى تۇرعىن ءۇي, مەشىت, مەدرەسە, مونشا, ديىرمەن سالىنعانىن جەتكىزدى. ۇلى عالىم بالالىق شاعىن اجەسىنىڭ باۋىرىندا, سىرىمبەت اۋىلىندا وتكىزگەن. 

وسى اۋماقتاعى قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلار جەرلەنگەن قورىم انادايدان كوز تارتادى. جاۋعا قارسى تىزە قوسىپ اتتانعان قوس دوسقا توپىراق ءبىر جەردەن بۇيىرعان. مەموريالدىق كەسەنە 1999 جىلى اشىلىپ, سودان بەرى تۋريستەر ۇزبەي قىزىقتايتىن قاسيەتتى ورىن سانالادى. سالىنۋ مانەرى دە, سىرت كەلبەتى دە وزگەشە. شىراقشى سەميددين وماروۆ نىساننىڭ «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر» كارتاسىنا ەنگىزىلگەنىن ماقتانىش ەتەدى. 

– قىزىلجار وڭىرىنەن رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار 12 نىسان ۇسىنىلىپ, 4-ءۋى قابىلداندى. بۇل – ازىرگە جوبا عانا. قانداي كيەلى دە قاسيەتتى جەرلەردىڭ كارتادان ناقتى ورىن الاتىنى جىل اياعىنا دەيىن شەشىلەتىن بولادى. بىزدىڭشە, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ەسكەرتكىشتەر سانىن دا كوبەيتكەن ءجون, – دەدى باق وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى قۇندىزاي ەرىمبەتوۆا.

ءومىر ەسقالي,

«ەگەمەن قازاقستان»

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى