قايراتكەرلەر قولتاڭباسى «ەگەمەندە» قايتا جاڭعىرادى

ەلىمىز ەگەمەندىك العان تۇستا «ەگەمەندى قازاقستان» اتالىپ, 1993 جىلى «ەگە­مەن قازاقستان» بولىپ وزگەر­گەن ەدى. حالقىمىزدىڭ وتە كۇر­دەلى كەزەڭدەرىنىڭ كۋاسى بولعان بۇل گازەتتىڭ تىز­­گىنىن ارىدە سماعۇل سا­دۋا­قاسوۆ, جۇسىپبەك اي­ماۋى­توۆ, مۇحتار اۋە­زوۆ, بەيىمبەت مايلين, سا­كەن سەي­فۋللين, تۇرار رىس­قۇلوۆ, وراز جاندوسوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, بەرىدە شەرحان مۇرتازا, ءابىش كە­كىلباەۆ سىن­دى الاشتىڭ اي­ماڭداي اسىلدارى ۇستاعان ەدى. وسى ۋاقىتتاردا گازەت بە­تىندە حالقىمىزدىڭ نەبىر قايراتكەر تۇل­عالارىنىڭ قاسيەتتى قالام ىزدەرى قالدى. جۇزجىلدىقتىڭ تابال­دى­رىعىن اتتاعالى تۇرعان گازەتىمىزدىڭ تاڭبالى تاريحىنا شولۋ جاسالىپ, وتكەن كۇننىڭ بەلگىلەرىن قايتا ءبىر بەدەرلەۋ ءۇشىن قازىر گازەت قىزمەتكەرلەرى مەن جۋرناليستيكا ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى تىزە قوسا وتىرىپ ارنايى ون تومدىق دايارلاۋ ۇستىندە. وسى ورايدا وقىرمانعا كۇرمەۋى قي­ىن كۇردەلى كەزەڭدەردە ۇلت قايماقتارىنىڭ ەلىنە,  جە­رىنە, ءتىل, ءدىنى ءھام دىلىنە بايلانىس­تى جازىلعان جان سىرلارى, جۇرەك ءۇنى ىسپەتتى ماقالالارىنان ۇزىندىلەر ۇسى­نىپ وتىرعاندى ءجون سانادىق.  ايتا كەتەر جايت, كەي تۇستا قازىرگى تۇسىنىككە اۋىرلاۋ, توسىن سەزىلەتىن سويلەم­دەر بولسا دا ءبىز ماقالانىڭ ستيلىنە, ءسوز, سويلەمدەرىنە ەش قول تيگىزبەدىك. ويتكەنى سول ۋاقىتتىڭ ءوز جازۋ ما­نە­رى, ءوز قولتاڭباسى بار. سەزە العان ادامعا ونىڭ ءوزى «ەگە­مەننىڭ» ەسكى ساندىعى­نىڭ تۇبىندە جاتىپ ابدەن كەپكەن كەرجۋساننىڭ يىسىندەي بۇرقىراپ تۇرعان جوق پا؟! ەندەشە مۇنى دا ۇلتتىق سانانىڭ جاڭ­عىرۋىنا جاسالىنىپ جات­قان ءبىر شارۋا دەپ ءبىلى­ڭىز. ال ماقالالاردىڭ كولە­مىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر ەكە­نىمىزدى وقىرمان قاۋىم ايتپاساق تا تۇسىنەدى دەگەن ويدامىز. تومەندە سماعۇل سادۋا­قاسوۆتىڭ «ەڭبەك تۋى» گازەتىنىڭ 1920 جىلعى №3 سانىندا جاريالانعان «سىبىر­دەگى قازاقتار تۋرالى» اتتى ماقالاسىن ۇسىندىق. 

سىبىردەگى قازاقتار تۋرالى

روسسيانىڭ كىندىك كومي­تەتىنىڭ ءھام حالىق كوميس­سارلار سوۆەتىنىڭ بيىلعى جىلعى ءبىرىنشى سەنتيابردە شىعارعان دەكرەتى (زاكو­نى) بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا اقمولا مەن سەمەي وبلىستارى دا كىرۋشى ەدى. بىراق ول ۋاقىتتاعى قا­زاق رەسپۋبليكاسىنىڭ باس مەكەمەلەرىنىڭ وسالدىعىن ەسكە الىپ ءھام اقمولا مەن سەمەي ءسىبىر رەۆكومداردىڭ قول استىنا كىرىپ, سوۆەت جولىمەن ىسكە كىرىسكەننەن كەيىن بۇل ەكى وبلىس ۋاقىتشا قازاقتىڭ كىندىك مەكەمەلەرى دۇرىستاپ جاسالعانشا ءسىبىر رەۆكومداردىڭ قاراماعىندا قالدىرىلىپ ەدى.

كۇزدىگۇنگى بولىپ وتكەن جالپى قازاق جيىلىسى «بۇل ەكى وبلىس 1-ءشى يانۆاردان باستاپ قازاق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قاراماعىنا كىرسىن» دەپ قاۋ­لى قىلدى. وعان دەيىن ءارتۇرلى جۇمىستاردى ىڭعاي­لاپ, دايارلاي بەرۋگە سىبىرگە (ومبىعا) قازاقتىڭ كىندىك كومي­تەتىنىڭ اتىنان ۋاكىلدەر جىبەرىلدى. بۇل ۋاكىلدەردىڭ ىستەيتىن جۇمىسى اقمولا مەن سەمەي وبلىستارىن وسى باستان مەنشىكتەنىپ, وندا قازاق ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىن جۇرگىزىپ ءھام ونداعى ءسىبىر رەۆكومىنىڭ ىستەپ جاتقان جۇمىستارىن ءوز قولىنان وتكىزىپ تۇرماق ەدى.

قازاق اۆتونومياسىن جاريالاعان ءبىرىنشى سەنتيابر دەكرەتى شىقتى. ول دەك­رەتتە «اقمولا مەن سەمەي قازاقستانعا كىرەدى» دەپ انىق ايتىلدى. وكتيابردەگى جالپى قازاق جيىلىسى قاۋلى شىعاردى, قازاقستاننىڭ كىندىك كوميتەتى سىبىرگە كىسىلەرىن جىبەردى, ول كىسى­لەرگە اشىق جوبالار بەرىلدى. اقىلعا سالعاندا دا, زاكونعا كەلگەندە دە ءبىزدىڭ جىبەرگەن كىسىلەرىمىزدى ءسىبىر رەۆكوم قۇپ السا كەرەك ەدى; ول كىسىلەرىمىز قولىنا بەرىل­گەن جوبا بويىنشا ىسكە كىرىسسە كەرەك ەدى; 1-ءشى يانۆار­دا اقمولا مەن سەمەي قازاق­ستان­عا كىرسە كەرەك ەدى.

جوق, ءىس جۇزىندە ءبىزدىڭ وي­لاعان ويىمىز وتىرىك بولىپ شىقتى. ءسىبىر رەۆكوم اياقتى تەرىسكە باستى. ءسىبىر رەۆكومنىڭ ويى بويىنشا, بۇل ەكى وبلىس قازاقستانعا كىرۋگە ءالى دايار بولماسا كەرەك. ءالى ءسىبىر رەۆكومنىڭ شارۋاسى بىتپەسە كەرەك: مال الۋ بار, كىسى الۋ بار, تەرى جيۋ بار, ءشوپ الۋ ءھام باس­قا تولىپ جاتقان الاتىن نار­سەلەر – سونىڭ ءبارىن 1-ءشى يانۆارعا دەيىن بىتىرە المايمىن دەيتىن سەكىلدى. ءسىبىر رەۆكومنىڭ وتريادى ەلدەن مالدى تارتىپ الىپ كەلسە, ونى ءسىبىر رەۆكوم كنيگەسىنە جازعاندا «قازاقتار ءوز ەركى­مەن بەردى, بۇلار كوڭىلدى تولەيتىن كورىنەدى» دەپ قو­سىم­شا تاعى سالىق سالادى. مىسالى, ومبى ۇيەزىنە سال­عان مالىنىڭ ەسەبى ءتىرى قالعان مالدىڭ سانىنان كوپ. بۇنى كورگەن سوڭ «كوڭىلدى» قازاقتار ومبىداعى قازاق­­ستاننىڭ ۋاكىلىنە شاۋىپ-شاۋىپ كەل­گەن. بۇل ىسكە ءبىز­دىڭ ۋاكىلدەرىمىز قا­تى­سىپ, ماسە­لە باسقاشا بولىپ شەشىلەدى.

ءسىبىر رەۆكومنىڭ بۇدان باسقا دا ىستەپ جاتقان «ادە­مى» جۇمىستارى تولىپ جاتىر. اقمولا وبلىسىن­دا ءبىر ۇيەزگە «الپىس مىڭ قويدىڭ تەرىسىن يلەپ بەر» دەپ جارلىق ەتەدى, ءبىر ۇيەز­گە «جۇ­­مىرتقا تاپ» دەپ بۇيى­رادى. بۇل باقىردىڭ ءبىر جاعى, ەندى ەكىنشى جاعىن اۋدارىپ كورەيىك.

ومبىدا ءھام بيسكىدە مىڭداعان قازاق اسكەرلەرى جاتىر. قىزىل اسكەر – سوۆەت وكىمەتىنىڭ قورعانى. قىزىل اسكەر – روسسيانىڭ ەركەسى. كيىم دە سونىكى, تاماعى دا سونى­كى, كىتاپ, ءبىلىم دە سونىكى. قى­زىل اسكەردە قالعان جان – جان, مال – مال, سىبىردە جاتقان قىزىل اسكەر ولاي ەمەس. قازاق سولداتتارى كيىم­­­سىز, تاماقسىز ۇلىپ ءجۇر. ناۋ­­قاسقا شال­دىقتى, الدىنا ءولىم كىرە باستاپتى, ولارعا كىتاپ وقىتۋ, ءبىلىم تاراتۋ ءۇش ۇيىق­­­تاسا ءسىبىر رەۆكومىنىڭ تۇسىنە كىرمەيدى. سىبىردە تولىپ جاتقان جۇمىس­كەرلەر بار, كەدەيلەر بار, ولار ءالى سو­ۆەت وكىمەتىنىڭ نە نارسە ەكەنىن بىل­مەيدى. تىرتيعان ارىق اتىن جۇما سايىن مىنەتىنىن بىلەدى; شۇنتيعان جالعىز تايىن­شاسىن ەرتەڭ سالىققا الاتىنىن بىلەدى.

اقمولا وبلىسىندا سپاس­سكي, ۋس­پەنسكي جەزقا­زعان­­سكي, سارى­سۋيسكي دە­گەن فابريك-زاۋىتتار بار. سەمەي وبلىسىندا ەكىباستۇز, جارماق دەگەن جەر­لەر بار – وسىلاردىڭ بارىندە مىڭ­داعان قازاق جۇمىس­كەرلەرى ناعىز قاراتابان پرولەتاريات. بۇلار گازەت وقي بىلمەيدى, بۇلار ۇيىمداسقان جوق, كوم­مۋنيست پارتياسىنىڭ نە ەكەندىگىن دە بۇلار ءالى تۇسىنگەن جوق. ءسىبىر رەۆكومى نە قىلىپ وتىر؟ ەشنارسە دە قىلعان جوق.

وسىنىڭ ءبارىن كوز ال­دىڭا اكەلىپ بايقاعاندا وزىنەن ءوزى ءبىر ساۋال تۋادى. ءسىبىر رەۆكوم تۇك ىستەي الماسا, قولىنان ەشنارسە كەلمەسە, ول سول ەكى وبلىس­تان تىر­تى­سىپ نەگە ايىرىلمايدى؟ سونشاما جابىسقانداي نە ءىس قىلدى؟ جاۋاپ جالعىز, جاۋاپ اشىق. ونى ايتىپ ءبىز ۋاقىت وزدىرمايمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا اۆتونوميا بولعان سوڭ جالپى قازاق بىرىگۋ كەرەك. ءبىز جالپى قازاقتى بىرىكتىرىپ, اۆتونوميا جاساعاندا ول اۆتو­نوميانى ەشۋاقىتتا ماقسۇت ەتىپ ۇستامايمىز. بىزگە تورەلىك كەرەك ەمەس. ءبىز اتاق ىزدە­گەن كىسىلەر ەمەس­پىز. ءبىزدىڭ نيەتىمىز – اۆتو­نومياشىلدىق ەمەس. ءبىز اۆتونوميا كەرەك دەگەندە ايتاتىن دالەلىمىز مىناۋ: ءار حالىقتىڭ ءتىلى بولەك, تۇرمىسى بولەك. جالپى, ادامشىلىق باقىتقا جەتۋ ءۇشىن ءار حالىق ءوز تىلىندە مادە­نيەتكە قوجا بولىپ, ءوز شارۋاسىنا قاراي تۇر­مىسىن وزگەرتۋ كەرەك (ساباسىنا قاراي پىس­پەگى). ادامشىلىقتىڭ شام­شى­راعى بولعان كوممۋ­نيس­تەردىڭ العاشقى باسشىسى كارل ماركس وسىنى ايتادى.

ال ەندى ءبىز وسى كۇنگىدەي قازاق حالقىنىڭ جارتىسىن انا اربانىڭ سوڭىنا, جارتىسىن مىنا اربانىڭ سوڭىنا تىركەسەك, الگى ايتىلعان نەگىزگە دۇرىس كەلەمىز بە؟ با­رىنە بىردەي ءتىلى بار, با­رىنە بىردەي شارۋاسى بار حا­لىقتى بولشەكتەپ, بىتى­راتىپ جىبەرگەن سوڭ, ول قالايشا مادەنيەتكە جەت­پەك­شى, قا­لايشا شارۋاسىن وزگەرت­پەكشى, قالاي­شا جالپى ەڭبەكشىلدەر توبىنا قوسىلىپ, ادامشىلىقتىڭ ساناۋلى ءبىر ۇلى بولماقشى؟ بۇل سۇراۋلارعا دا جاۋاپ اشىق. ءتۇسىندىرىپ ءبىز اۋرە بولمايمىز.

ولاي بولسا, قازاق حالقى­نىڭ بىرى­گۋىنە بوگەت بولعان ادامدار كوممۋنيزمدى دۇرىستاپ ۇعىنا الماي ءجۇر. ولاردىڭ ويىنشا قازاقتىڭ حالقىنا بۇرىن ورىستىڭ جىلتىرما ماڭداي تورەلەرى قوجا بولسا, ەندى شالا كوممۋنيستەرى قوجا بولۋى كەرەك.

ولاردىڭ ويىنشا قازاق حالقى دۇلەي, قاراڭعى, مەڭى­رەۋ, جۋاس, تۇكتى بىل­مەيدى. سوندىقتان ولار ۇيپالاپ, سي­پالاۋعا كونە بەرەدى. جوق, ولاي ەمەس! ومبىدان شىق­قان «باتىرلار» ونداي ويلا­رىڭنىڭ مەزگىلى وتىڭ­كىرەپ كەتتى. ەڭبەكشىل قازاق حالقى ۇيقىسىنان الدە­قاشان ويانعان. ونىڭ كوزى ءبارىن كورىپ وتىر. قازاق حالقى بۇرىنعىداي جەتىم ەمەس, اقجۇرەك, جاۋىنگەر ەرلەرى تولىپ جاتىر. ولار كوممۋنيست بولعاندا قازاق حالقىن قۇل قىلۋعا بولعان جوق, ۇل قىلۋعا بولدى. قازاق حالقىن باياعىداي بىرەۋدىڭ تەكپىسىنە سالعالى بولعان جوق. بالكي, كوگەرتۋگە, جالپى ەڭبەكشىلدەر توبىنا قوسۋعا بولدى. ءوزىمىزدى ءوزىمىز باۋىزداۋ بىزگە تىم-اق قىزىق ەمەس. ولاي بولسا, قازاقتىڭ ەڭبەكشىلدەرى بىرىگەدى, كوگەرەدى, جاسايدى.

دايىنداعان 

ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى, 

«ەگەمەن قازاقستان»