رۋحاني جاڭعىرۋ ەل بىرلىگىنسىز جۇزەگە اسپايدى - ەۇۋ رەكتورى

وسى رەتتە جۇرت­شى­ل­ىق­تىڭ سانا ۇيلەسىمىن جەتىلدىرۋدىڭ ناقتى قادامدارى ەلبا­سىنىڭ تاريحي باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايقىن كورسە­تىلگەن. سونداي قادامنىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە اۋىس­تىرۋ. پرەزيدەنتىمىز ايقىن كورسەتكەندەي: «قوعامدىق سانا جاڭ­عىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن قالىپتاستىرۋدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ زامان سىناعىنا لايىقتى توتەپ بەرۋى­مىزگە قاجەتتى ناقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىزدى دا تالاپ ەتەدى». مىنە, لاتىن الىپبيىنە ءوتۋدىڭ تاريحي ماڭىزى دا وسىندا.  

لاتىن ءالىپبيى قازاق ءتىلى ءۇشىن جات ەمەس. اتا-انامىز وسى الىپ­بيمەن ءبىلىم الدى. ءتىپتى قازىر دە 1930-1940 جىلدارداعى دەرەك­تەردى وسى ءالىپبي ارقىلى الامىز. الايدا ول جىلدارداعى ءالىپ­بيدىڭ تاريحي جولى, تاريحي سابا­عى بار. مىسالى, ونداعى 29 ءارىپ­تىڭ ىشىندە «ڭ» دىبىسىن باسپاعا ءتۇسىرۋ قيىندىق كەل­تىردى, «ى» دىبىسىنىڭ تاڭ­باسى لاتىنشا ەمەس «» (كەيىنگى جىڭىش­كەلىك بەلگىدەي) بولدى ت.ب. بۇل لاتىن ءالىپبيىنىڭ قازاق ەملەسى مەن ورفوەپياسىنا كەلمەي­تىن تۇس­تارىنىڭ كوپ ەكەندىگى تۋرا­لى پىكىرتالاس كيريلل ارپى­نە كوشكەنشە جالعاسقانىن عالىم­دار جاقسى بىلەدى. سونىڭ سالدارىنان بولار, 1940 جىلى ورىس ءتىلى نەگىزىندەگى 42 ارىپتەن تۇراتىن كۇردەلىلەۋ كيريلل الىپبيىنە كوشۋگە تۋرا كەلدى. سوڭعى شيرەك عاسىردى سول ءالىپبيدىڭ ءتيىمدى تۇستارىن دا, كەمشىلىگىن دە ساراپتان وتكىزگەندەيمىز. 

ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «بو­لا­­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ما­قا­لاسىندا: «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساق­تاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگە­نىڭىزدىڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي» دەپ حالىق كوكە­يىندەگى ءسوزدى اشىق ايتتى. ۇلت­تىق كودتى ساقتايتىن, جاڭ­عىر­تاتىن – ۇلتتىق ءتىل. دەمەك قو­عام­دىق سانانى جاڭارتۋ ءۇشىن, رۋحاني جاڭعىرۋ ءۇشىن تىلى­مىز­گە رەفورما جاساۋ – زاما­ناۋي اقپاراتتىق قوعامدا ءبىلىم كۋل­­تىن كوتەرۋگە وتە قاجەت ءىس­تىڭ ءبىرى. ەل­باسى سوزىمەن ايت­قان­دا: «زا­ما­نا سىنىنان سۇرىن­بەي وت­كەن وزىق  داستۇرلەردى تابىستى جاڭ­عىرۋ­­دىڭ ماڭىزدى العىشارت­تارى­­نا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت».

وسى جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پار­لا­مەنتىندە قازاق ءتىلىن لاتىن الىپ­بيىنە كوشىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ, قازاق-لاتىن ءالىپبيىنىڭ ۇسىنىلعان كوپ­تەگەن جوبالارى نەگىزىندە بەل­گىلى ماماندار ايقىنداعان ور­تاق نۇسقا ۇسىنىلدى. بۇل نۇس­قا­نىڭ ماقساتى دا – ءتىلىمىزدى جاڭ­عىر­تۋعا ىقپال ەتۋ. شەتەلدىك تاجى­ريبەلەر دە ەسكەرىلگەنى ايتىل­دى. ءسويتىپ, 25 ءارىپ پەن 8 قوسار ارىپ­تەن (ديگراف) تۇراتىن ءالىپبي باسپاسوزدە جاريالاندى. بۇل ۇسى­نىس­تى كەيبىر عالىمدار «تاجى­ريبە نۇسقاسى» دەپ ايدارلادى. 

ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى سون­دا – پارلامەنت تىڭدالىمىنا ۇسىنىلعان نۇسقانى دا حالىق تالقى­لاۋىنا سالعىزدى. تالقى­لاۋعا جاس-كارى, ۇلكەن-كىشى – ءبارى دە قاتىستى. كوپشىلىكتىڭ ويلان­عانى – قوسار ءارىپ پەن كەيبىر دى­بىس­تىڭ بەيبالاما تاڭبامەن بەرىلۋ جايى ەدى. 

قازاق ءتىلىنىڭ جالعامالى ءتىل ەكەنى ءمالىم. سوندىقتان «جا­زىلعان ءسوزدىڭ ۇزىندىعى قابىل­داۋعا قيىندىق كەلتىرەدى» دەگەن جانە «قوسار ءارىپتىڭ ءار ءارپى وقىلۋ­دا دەربەس قابىلدانىپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىرلەر ور­تاعا سالىندى.

وسى ورايدا مەملەكەت باس­شى­سى: «الەمدە ەشبىر ەل جاڭا ءالىپبيىن بۇكىل حالىق بولىپ تالقى­لاعان ەمەس. بىزگە ءار ادام­نىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ماڭىزدى. لاتىن­عا كوشۋ ماسەلەسىنە قاتىس­تى 300-دەن اسا ۇسىنىس ءتۇستى. جاستاردىڭ بۇل پروتسەستى قولدا­عانى قۋانتادى» دەگەنى بايىپ­تىلىقتىڭ باعدارى ەدى. ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە قازاق جازۋىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ءىسى ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ايا­سىندا تالاي عىلىمي سەمي­نار­لاردا تالقىلاندى. ۋنيۆەر­سيتەتتەگى «جاساندى زەردە» عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى وسى باعىت­تا ۇلكەن عىلىمي جوبا ورىن­دادى. ينستيتۋت, نەگىزىنەن, بۇل تا­قى­رىپ­تى كومپيۋتەرلىك تەحنو­لو­­گيا­لارعا سۇيەنىپ زەرتتە­دى. وسى جو­با­نىڭ كەزەڭدىك ناتيجە­لەرى قازاق­ستان قوعامىنا كەڭ ۇسىنىلدى. 

ءبىزدىڭ عىلىمي سەمينارلاردا لاتىن ءالىپبيىنىڭ قازاقشا سوي­لەۋىنە قاتىسى, ءالىپبيدىڭ سەميو­تيكا­لىق كورىنىستەرى, اقپارات­تىق تەحنولو­گيامەن ەتەنە­لەسۋى سياقتى كەلەلى ماسەلەلەر قارال­دى. پارلامەنت تىڭداۋىنا ۇسىنىلعان ءالىپبي نۇسقاسى دا ۋنيۆەرسيتەت نازارى­نان تىس قالعان جوق. پىكىرتالاستار قورىتىندىسى, ماماندار ۇسىنى­سى دەر كەزىندە ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگىنە جولدانىپ وتىر­دى. عالىمدارىمىزدىڭ ور­تاق ءپاتۋاسى – لاتىن ءالىپبيىنىڭ قازاق ءتىلى ۇيلەسىمدىلىگىن جاڭا­دان جاڭعىرتۋعا ىقپال ەتۋىن قول­داۋ ىڭعايىندا. شەتەلدەن شا­قى­رىلعان پروفەسسورلارىمىز, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن يۋنەسكو كافەدرالارىنىڭ ماماندارى قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن قارپىنە كوشىرۋدى تەرەڭ تۇسىنىستىكپەن قولدادى. 

10 قازاندا ەلباسى مەملەكەت­تىك ءتىلدى لاتىن قارپىنە كوشىرۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە اسىرۋ توبى­نىڭ مۇشەلەرىمەن كەزدەس­كەندە تالاستى ماسەلەنىڭ ءبارى دە وڭتايىمەن شەشىلدى دەپ سەنىم­مەن ايتا الامىز. جاڭا نۇسقادا قوسار ارىپتەر جوق, ونىڭ ورنىنا دايەكشە بەلگىسى (اپوستروف) الىنىپتى. دايەكشە قويۋ – جازىلعان ءسوزىمىزدى ىقشام ەتۋ ءۇشىن دۇرىس تابىلعان امال. ونىڭ ۇستىنە دايەكشە قويعاندا كومپيۋتەر­دىڭ ارىپتىك تاقتاسىنان تىسقارى شىقپايمىز. دىبىس تابيعاتى مەي­­لىنشە انىق كورسەتىلگەن.

جاڭا نۇسقا جاريالانىسى­مەن ءبىلىم سالاسى ماماندارىنا ۇنا­دى. ونى قولداۋشىلار ءاپ-ساتتە ويىن باق-تا جاريالادى. جالپى دايەكشە جازۋ تاريحىمىزدا ا.باي­­تۇرسىن ۇلى زامانىندا دا بو­ل­عا­نىن ۇمىتپالىق.

لاتىن نەگىزدى قازاق ءالىپبيى – ۋاقىتپەن بىرگە تولىعاتىن, جەتىلەتىن ءالىپبي. يكەمدى, ۇتقىر ءالىپبي – ۇلت ءتىلىن وركەندەتۋدىڭ جاڭا تىنىسى. مەملەكەتتىك ءتىلدى وزگە تىلدىلەرگە ۇيرەتۋدىڭ تاماشا امالى. عالىمدار وزگەشە نازار اۋدارۋ وزگە ءتىلدى جەڭىل ۇيرەنۋگە اپارار جول دەپ ەسەپتەيدى.

رۋحاني جاڭعىرۋ ەل بىرلىگىنسىز جۇزەگە اسپايدى. وزگە ەتنوستار دا قازاق ءتىلىنىڭ لاتىنشا جازىلۋى ءمانىن, ماقساتىن وتانشىل­دىق ورەدە تۇسىنگەنىنە كوپ مىسال كەل­تىرە الامىز. ەلباسىنىڭ مىنا ويى ولاردىڭ دا كوكەيىنەن شىق­تى: «قازاق ءتىلىن لاتىنعا اۋىس­تىرۋ ورىس تىلدىلەردىڭ, ورىس ءتىلىنىڭ جانە باسقا تىلدەردىڭ قۇقىعىنا ەشقانداي نۇقسان كەلتىرمەيدى. ورىس ءتىلى كيريلل جازۋىندا قالا بەرەدى. جاڭا الىپبيگە ءوتۋ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى جەڭىلدەتەدى». جالپى جازۋ تاريحى – سانا مەن ساپا تاريحى. ءار قوعام كوم­مۋنيكاتسيانىڭ جاڭاشىل مۇم­كىندىگىن ىزدەيدى. جاڭا الەم­دەگى جاڭا قازاقستان بايىر­عى جانە كەيىنگى ءداستۇر ساباقتاستىعىن ۇزبەي, جاسامپازدىقپەن العا دامي بەرەتىن بولادى. 

ەرلان سىدىقوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك