جاقىندا ازەربايجان حالقىنىڭ ءبىزدىڭ بۇقار جىراۋمەن زامانداس بولعان ۇلى اقىنى مولدا ءپاناح ۆاگيفتىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىندا وسى ەلدىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, ايگىلى جازۋشى انار رزامەن, حالىق جازۋشىسى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەلچين ەفەنديەۆپەن جانە مادەنيەت ءمينيسترى ابۋلفاس گاراەۆپەن كەزدەسىپ, بىرەر اۋىز بولسا دا پىكىرلەسۋدىڭ ورايى كەلدى.
مەملەكەت جانە شىعارماشىلىق ۇيىم بيلىگىندە جۇرگەن ادەبيەت پەن ونەردىڭ بەلدى وكىلدەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا قازاق ەلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە قادام جاساعالى جاتقانىنان حاباردار بولىپ شىقتى. تامىرى ءبىر تۋىسقان ەل رەتىندە ءبىزدىڭ نيەتىمىزدى قۇپتاپ, وزدەرى دە سوعان مۇددەلەس, تىلەكتەس ەكەنىن ءبىلدىردى. مەن انار اعامىزدان «ازەربايجان ەلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدىڭ باسى-قاسىندا بولعان, ءىستىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن مامان بار ما؟» دەپ سۇراعانىمدا, ول مەنى باقى قالاسىنداعى تۇرىك ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى, ميللي مەدجيليستىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك نيزامي جافاروۆپەن جولىقتىردى.
ءوزىنىڭ ازەربايجاننىڭ مولدا ءپاناح ۆاگيف, سامەد ۆۋرگۋن, باحتيار ۆاگافزادە سىندى ۇلى اقىندارى شىققان قازاق اۋدانىندا تۋعانىن ماقتانىشپەن تىلگە تيەك ەتكەن اكادەميك ءسوزىنىڭ القيسساسىنان-اق قازاقستاننىڭ لاتىن الىپبيىنە ەش ىركىلمەستەن كوشكەنى دۇرىس قادام بولاتىنىن ايتتى.
– لاتىن الىپپەسىنە رەسپۋبليكا دا, حالىق تا كوشپەيدى – ۇلتتىق ءتىل كوشەدى! وسىنى ۇمىتپاۋ كەرەك! – دەپ قاداي سويلەدى ول.
ازەربايجاندا تاۋەلسىزدىك العان بەتتە, سوناۋ 1991 جىلى لاتىن ءالىپبيىن قابىلداماق بولعان تۇستا, ەڭ الدىمەن, باسقا تىلدەرمەن بىرگە ءتۇبى ءبىر تۇرىك ەلىنىڭ دە تاجىريبەسىمەن تانىسىپ, ءالىپبيىن ابدەن زەرتتەگەن ەكەن. تۇرىكتەردىڭ الىپبيىندە 29 ءارىپ بولسا, ازەربايجاندار ءوز ەرەكشەلىكتەرىنە باعىپ 32 قارىپتى ەنگىزىپتى.
اكادەميك نيزامي جافاروۆتىڭ ايتۋىنشا, ازەربايجان ءالىپبيىن لاتىنعا كوشىرۋ ءۇش كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلعان. ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ ءوزى ون جىلعا سوزىلعان كورىنەدى. لاتىن الىپبيىنە كوشكەن سوڭ جوسپارلى ءىستى بىردەن مەكتەپتەگى ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارىن ۇيرەتۋدەن باستايدى, ال ەكىنشى سىنىپتان باستاپ بارلىق وقۋشىلار بۇرىنعىشا كيريلليتسامەن وقىتىلا بەرگەن ەكەن, ال لاتىن الىپپەسى ولارعا تەك قوسىمشا ءپان رەتىندە ەنگىزىلىپتى. ءسويتىپ بۇل ەلدە ون جىل بويى ەكى ءالىپبي قاتار جۇرگىزىلگەن. ون جىلدان سوڭ كيريلليتسا ءوز-وزىنەن ىعىسىپ قالىپ قويعان. ون جىلدان كەيىن, 2001 جىلدان باستالعان ەكىنشى كەزەڭدە لاتىنعا بۇكىل بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى كوشىرىلىپتى.
بۇل كەزەڭ دە ءوزىنىڭ قيىندىقتارىمەن ەستە قالدى. سەبەبى العاشقى جىلى بۇكىل گازەت-جۋرنالداردىڭ تارالىمى كۇرت ءتۇسىپ كەتتى. جۇرتتى سەنىمسىزدىك بيلەگەن كەزەڭدەر دە باستان ءوتتى. لاتىن الىپپەسىنە قارسىلار دا ماسايراپ باقتى. بىراق بۇنىڭ ءبارىن ءبىز تاباندىلىقپەن جەڭىپ شىقتىق, دەدى اكادەميك. ن.جافاروۆ ەڭ اۋىر, ەڭ اۋقىمدى, ەڭ جاۋاپتى مىندەتتى ءۇشىنشى كەزەڭنىڭ ارقالاعانىن ايتتى. 2004 جىلدان باستالعان ءۇشىنشى كەزەڭدە بۇكىل وقۋلىقتار, كلاسسيكالىق, كوركەم, عىلىمي ادەبيەتتەر لاتىن تىلىندە جارىق كورە باستايدى.
ازەربايجان ەلى دە سىن ساعاتىندا تولقۋ, ۋايىم, ەكىۇداي دۇدامالدىق سەكىلدى سان ءتۇرلى سەزىم كۇيلەرىن باستان كەشىرگەن ەكەن. قارىپكە بايلانىستى رەفورما جاساۋدا قاجىرلىلىق تانىتىپ, قىرۋار جۇمىس اتقارعان اكادەميك اعامىز: «كوشەتىن بولساڭدار, تەزىرەك كوشكەندەرىڭ ءجون. تارازى-تالقى, تالاس ەشقاشان تۇگەسىلمەيدى, ايتىس-تارتىس بىتپەيدى. وعان قاراپ وتىرا بەرسەڭدەر, قولبايلاۋ بولاتىن شارۋا كوبەيىپ, كوشۋ قيىنداپ كەتەدى. بۇل ىستە «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن ءسوزدى قاعيداعا اينالدىرىپ, كوزدى جۇمىپ, بىردەن كوشىپ العاندارىڭ دۇرىس. ءساتسىز ارىپتەر قابىلدانعان جاعدايدا كەلىسپەۋشىلىكتەر بولۋى مۇمكىن, ول زاڭدى دا. ءارىپ ماسەلەسىندە «ايتتىم – ءبىتتى, كەستىم ءۇزىلدى» دەپ قاسارىسىپ قاتىپ قالۋعا بولمايدى, كەيبىر ارىپتەرگە بايلانىستى تۇسىنبەۋشىلىك تۋىنداپ, ساتسىزدىگى, قولايسىزدىعى دالەلدەنىپ, كوزگە كورىنەۋ كورىنىپ تۇرسا, ونىڭ ءبارىن دە كەيىن ارنايى قاۋلىلار ارقىلى تۇزەپ الۋعا بولادى. كەلىسىپ پىشكەن توننان توڭبايسىڭ, دەگەن كەڭەسىن دە بەردى.
بۇگىندە ازەربايجان ەلى كلاسسيكالىق ادەبيەتىن تۇگەلگە جۋىق لاتىنشاعا كوشىرىپ العان. قالعان ادەبيەتتەرى دە شەتىنەن اۋدارىلىپ جاتىر. وزىمە اكادەميكتىڭ «ەڭ الدىمەن ءبىرىنشى سىنىپتى جاڭا الىپپەگە كوشىرۋ كەرەك, ودان جوعارى سىنىپتاعىلاردى ازىرگە قيناۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن پىكىرى ۇناپ, كوكەيىمە قوندى. ەل بولىپ, مەملەكەت بولىپ ىسكە اسىراتىن ۇلكەن شارۋا بولعاندىقتان, بەلگىلى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ, جۇمىستى جوسپارلى تۇردە باستاعانىمىز ءجون ەكەن دەپ ءتۇيدىم.
لاتىن قارپىنە كوشىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان جۇمىس كوميسسياسىنىڭ كەشەگى كۇنى ەلباسىمىزعا تانىستىرعان جوباسى الدىڭعى جوباعا قاراعاندا, كوپتەگەن كەمشىلىكتەرىنەن ارىلعانى انىق بايقالدى. ماڭىزدى ماسەلە بولعاندىقتان, ءدال قازىر كوزىقاراقتىنىڭ ءبارى بۇل جوبانىڭ ارقايسىسىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىر. سول سەبەپتى, قازاقى داۋىستى دىبىستارىمىزدى تاڭبالاۋدا قابىلەتى تومەن ديگرافتاردان قۇتىلعانىمىزعا قۋانباعان ادام كەمدە-كەم. بۇرىنعى جوبامەن سالىستىرعاندا كەيىنگى ۇسىنىلعان جوبا قالاي بولعاندا دا كوش ىلگەرى.
ءوز باسىم الەۋمەتتىك جەلىدەن بىرقاتار ورىندى پىكىرلەر وقىپ, قۋانا ويلانىپ قالدىم. حالىقتىڭ كەلەشەگىنە تىكەلەي قاتىسى بار تاعدىرلى ماسەلەگە جاستاردى دا ارالاستىرۋ كەرەك-اۋ دەگەن پىكىر ماعان دا وي سالدى. ءتىل بىلىمىنە, ءتىل عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن جاسى ۇلكەن, الدىڭعى تولقىن ءتىلشى اعالارىمىز جوبالاپ بەرىپ جاتقانىمەن, الىپپەنى نەگىزىنەن پايدالاناتىن كەيىنگى بۋىن جاستار. سولاردىڭ وقۋىنا, جازۋىنا جەڭىل بولۋىن قاداعالاۋ دۇرىس بولار ەدى. شەتەلدەن «بولاشاقپەن» وقىپ كەلگەن جاستاردى, ءوز ەلىمىزدە وقىعان بىلىكتى جاس مامانداردى دا الىپپەنى جەتىلدىرۋ ىسىنە ارالاستىرعان ءجون.
ۇلىقبەك ەسداۋلەت, اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى