قازىرگى تاڭدا الەم نازارىنداعى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى - كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىسى. جالپى, كاتالوندىقتار دەگەن كىمدەر؟ ولار رەفەرەندۋمدى قالاي باستادى؟ يسپانيا كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نەگە قارسى؟ وسى جانە باسقا دا سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ كورسەك...
كاتالونيا – يسپانيانىڭ ەڭ باي ايماقتارىنىڭ ءبىرى. حالىق سانى - 7,5 ملن. بۇل يسپانيا حالقىنىڭ 16,4%-ىن قۇرايدى. حالىقتىڭ 95 %-ى كاتالون ءتىلىن بىلەدى. بۇل ءتىل ەۋروپادا كەڭ تاراعان تىلدەر رەيتينگىندە 9-ورىندا تۇر. بىراق ەۋرووداقتىڭ رەسمي تىلدەر تىزىمىنە ەنبەگەن. كاتالوندىقتاردىڭ ءوز ءداستۇرى, مادەنيەتى, مىڭجىلدىق تاريحى بار.
كاتالون ەتنوسى ورتا عاسىرلاردا اراگون پاتشالىعى كەزىندە قالىپتاستى. ال يسپانيا پاتشالىعى 1469 جىلى ارانگون ءپاتشاسى ىى فەردينان مەن كاستيليا حانشايىمى ءى يزابەللانىڭ شاڭىراق قۇرۋىنىڭ ناتيجەسىندە قۇرىلدى. بىراق يسپانيانىڭ ساياسي بىرىگۋى حV عاسىردا اياقتالدى.
كاتالونيا يسپانياداعى ازاماتتىق سوعىسقا دەيىن 1936-1939 جىلدارى تولىق قۇقىقتى اۆتونوميا بولدى. بىراق فرانسيسكو فرانكو ديكتاتۋراسى كەزىندە (1939-1975 جىلدارى) اۆتونوميا قۇزىرەتى ازايدى. تەك 1978 جىلى جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا كاتالونيا قايتادان تولىق اۆتونومياعا اينالدى.
2006 جىلى اۆتونوميا تۋرالى جارلىق شىعىپ, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قۇزىرەتى مەن قارجىلىق ءرولى ارتتى. يسپانيا بيلىگىمەن ءبايلانىس بىر جۇيەگە كەلدى. قۇجاتتا كاتالونيا جەكە ۇلت رەتىندە تانىلدى. بىراق 2010 جىلى كونستيتۋتسيالىق سوت جارلىقتىڭ كۇشىن جويىپ, كاتالوندىقتاردى جەكە ۇلت رەتىندە تانۋدىڭ ەش قاجەتتىلىگى جوق ەكەنىن ايتتى.
بۇرىن رەفەرەندۋم بولدى ما؟2010 جىلى اتالعان جارلىق ءوز كۇشىن جويعان سوڭ كاتالونيانىڭ ادىلەت كەڭەسى ايماقتاعى قۇقىقتىق جۇيەگە جاۋاپ بەرمەيتىن بولدى. جەرگىلىكتى بانك جۇيەسىنىڭ ءرولى ازايدى. فەدەرالدى بيۋدجەتكە بولىنەتىن قارجى كولەمى ارتتى. بۇعان نارازى بولعان حالىق تاۋەلسىزدىك تۋرالى يدەيانى قولداي باستادى. 2014 جىلى مەملەكەت كىرىسىنىڭ تومەندەگەنىنە, اۆتونوميانىڭ السىرەگەنىنە نارازى حالىق رەفەرەندۋم وتكىزدى. 2 ملن داۋىس بەرۋشىنىڭ 80 %-ى تاۋەلسىزدىكتى قولدايتىنىن ءبىلدىردى. بىراق رەفەرەندۋم زاڭسىز دەپ تانىلىپ, كاتالونيا ۇكىمەتى - جەنەراليتات كونستيتۋتسياعا قارسى ارەكەت ەتتى دەپ ايىپتالدى. ال 2015 جىلى 9 قاراشادا كاتالونيانى يسپانيادان تاۋەلسىز ەل دەپ تانيتىن رەزوليۋتسيا قابىلداندى. ەكى كۇننەن كەيىن ونىڭ دا كۇشى جويىلدى. 2 جەلتوقساندا يسپانيانىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى دەكلاراتسيادان باس تارتتى.
رەفەرەندۋم-2017 قالاي باستالدى؟بيىل 6 قىركۇيەكتە جەرگىلىكتى پارلامەنت جاڭا رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭ قابىلدادى. كەلەسى كۇنى ونىڭ كۇشى جويىلدى. سوعان قاراماستان كارلەس پۋچدەمون رەفەرەندۋم الداعى ءۇش اپتادا وتكىزىلەتىنىن مالىمدەدى. 11 قىركۇيەك كۇنى كاتالونيانىڭ ۇلتتىق كۇنى - ديادانى مەرەكەلەۋ بارىسىندا 1 ميلليوننان استام ادام كوشەگە شىعىپ, تاۋەلسىزدىكتى قولدايتىندارىن ءبىلدىردى.
سونىمەن, رەفەرەندۋم قالاي ءوتتى؟
1 قازان: كاتالونيا ورتالىق ۇكىمەت پەن كونستيتۋتسيالىق سوت شەشىمىنە قاراماستان رەفەرەندۋم وتكىزدى. كارلەس پۋچدەمون تاۋەلسىزدىكتى قولداۋشىلار جەڭىسكە جەتكەنىن مالىمدەدى; 2 قازان: ەۋروكەڭەس رەفەرەندۋمدى زاڭسىز دەپ تانىدى. تاۋەلسىز كاتالونيا ەۋرووداق مۇشەسى بولا المايتىنىن مالىمدەدى; 3 قازان: يسپانيا پاتشاسى VI فەليپە تەلەەفير ارقىلى رەفەرەندۋم وتكىزۋشىلەردى بيلىكتى سىيلامايدى دەپ ايىپتاپ, كونستيتۋتسيانىڭ بۇزىلعانىن ايتتى; 4 قازان: كارلەس پۋچدەمون الداعى ۋاقىتتا اۆتونوميا ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالايتىنىن ايتتى; 5 قازان: يسپانيا پرەمەر-ءمينيسترى ماريانو راحوي كاتالونيا بيلىگىن تاۋەلسىزدىك جاريالاۋماۋعا شاقىردى. كونستيتۋتسيالىق سوت اۆتونوميا پارلامەنتىنە دۇيسەنبى كۇنى جيىن وتكىزۋگە تىيىم سالدى; 6 قازان: كاتالونيا پارلامەنتى پۋچدەموننىڭ سەيسەنبى كۇنى پلەنارلى وتىرىستا رەفەرەندۋم ناتيجەسىن جاريالايتىنىن ايتتى; 7 قازان: يسپانيا بويىنشا كاتالونيانىڭ بولىنۋىنە قارسى مينتينگتەر ءوتتى. ەڭ ءىرىسى مادريدتە بولدى. وعان 150 مىڭ ادام قاتىستى; 8 قازان: بارسەلونادا يسپانيانىڭ بىرلىگىن قولداۋشىلار شەرۋى ءوتتى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا وعان 350 مىڭ ادام قاتىستى; 9 قازان: كاتالونيا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى كارلەس پۋچدەمون, ونىڭ ورىنباسارى وريول جۋنكەراس, پارلامەنت سپيكەرى كارمە فوركادەل تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىنا قول قويدى. بىراق كارلەس پۋچدەمون يسپانيادان ءبولىنۋ جونىندە ديالوگتى جالعاستىرۋ ماقساتىندا تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن جاريالاۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا شاقىردى. پارلامەنت وتىرىسى قالاي ءوتتى؟كەشە كارلەس پۋچدەموننىڭ پارلامەنتتەگى ءسوزى جوسپارلاعاننان ءبىر ساعاتقا كەش باستالدى. ءول سوز باسىندا ەشقانداي قىسىم كورسەتكىسى كەلمەيتىنىن, تەك اراداعى شيەلەنىستى باسۋعا نيەتتى ەكەنىن ايتتى. بىراق مادريدپەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ تۋرالى ويىنا يسپانيا بيلىگى تۇبەگەيلى قارسى شىقتى. كارلەس پۋچدەموننىڭ ايتۋىنشا, 1 قازاندا وتكەن رەفەرەندۋم كەزىندە اۆتونوميا تاۋەلسىزدىك جاريالاۋ تۋرالى ماندات العان. ء"بىز يسپانياعا قارسى شىعىپ جاتقان جوقپىز. ءبىز داۋىس بەرۋگە رۇقسات سۇراپ وتىرمىز. بىراق تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىن جاريالاۋدى كەيىنگە قالدىرۋدى ۇسىنامىز. ءبىز بۇگىن ديالوگقا نيەتتى ەكەنىمىزدى بىلدىرەمىز" دەدى كاتالونيا باسشىسى.
«كارلەس پۋچدەموننىڭ ءسوزى – ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قايدا باراتىنىن بىلمەيتىن ادامنىڭ ءسوزى. ول كونستيتۋتسيالىق سوت تىيىم سالعان زاڭدى مويىندامايدى. بۇل زاڭسىز ارەكەت بولدى», دەدى يسپانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سورايا ساەنس دە سانتاماريا. ونىڭ ايتۋىنشا, كاتالونيالىقتاردىڭ باسىم بولىگى رەسپۋبليكا فورماسىنداعى تاۋەلسىزدىكتى قالامايدى.
ەۋرووداق نە دەدى؟ەۋرووداقتىڭ كەيبىر ەلدەرى رەفەرەندۋم وتپەي تۇرىپ ءوز قارسىلىقتارىن بىلدىرگەن بولاتىن. ەۋروپا كوميسسياسىنىڭ پرەزيدەنتى جان-كلود يۋنكەر يسپانيا پارلامەنتىن قولدايتىنىن, بىراق رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسىنە دە سىيلاستىقپەن قارايتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار ول كاتالونيا تاۋەلسىزدىك السا, باسقا دا مەملەكەتتەر سياقتى ەۋرووداققا كىرۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرە الاتىنىن, بىراق يسپانيادا ۆەتو قۇقىعى بولاتىنىن دا ەسكەرتتى.
گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل يسپانيانىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپايتىنىن, بىراق ەلدىڭ بىرتۇتاستىعىن قولدايتىنىن ايتتى. فرانتسيا بيلىگىنىڭ دە مالىمدەمەسى سوعان سايادى.
تاۋەلسىزدىكتى قولداۋ: ەستەلادا دەگەن نە؟كاتالونيانىڭ ءبولىنۋى تۋرالى رەفەرەندۋم حالىقتى دا ەكىگە ءبولدى. ءبىرى قولدادى, ءبىرى قارسى شىقتى.
جاقىندا وتكەن رەفەرەندۋمعا حالىقتىڭ 43%-ى قاتىسىپ, ونىڭ 90,18%-ى تاۋەلسىزدىكتى قولدادى. داۋىس بەرۋ كورسەتكىشى تارراگون قالاسىندا وتە تومەن دەڭگەيدە بولدى. سەبەبى جەرگىلىكتى بيلىك رەفەرەندۋم وتكىزۋگە عيمارات بەرۋدەن باس تارتتى. دەگەنمەن, رەفەرەندۋمعا دەيىن دە, كەيىن دە تاۋەلسىزدىكتى قولداۋ سيمۆولدارى قالىپتاسىپ ۇلگەردى. مىسالى, "Si" ء(يا) دەگەن جازۋى بار جالاۋ, دەموكراتيا دەگەن جازۋى بار پلاكاتتار.
كاتالونيا تاۋەلسىزدىگىن قولداۋشىلاردىڭ باستى سيمۆولى – ەستەلادا - كاتالون جەرىنىڭ رەسمي ەمەس تۋى. ونىڭ سول جاعىندا كوك ءۇشبۇرىشتىڭ ىشىندە اق ءتۇستى جۇلدىز بار. تاۋەلسىزدىكتى قولداۋشىلار سونىمەن قاتار كاتالونيا ءانۇرانىن ايتادى. كوشەگە ىدىسپەن شىعىپ دابىل قاعۋ دا وزىندىك بەلگىگە اينالدى. ال رەفەرەندۋمدى قولدامايتىندار كوبىنە ۇيلەرىنە يسپانيا تۋىن ءىلىپ قويادى. ال لوزۋنگتەرىندە پۋچدەمونعا نارازىلىق بىلىنەدى.
كاتالونيا تاۋەلسىزدىگى يسپانياعا قالاي اسەر ەتەدى؟يسپانيانىڭ 1978 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياسى بويىنشا بىرجاقتى شەشىممەن تاۋەلسىزدىك الۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم قاجەت. ال وتكەن رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋ تەك كاتالونيادا ءوتتى. ءتىپتى, تاۋەلسىزدىك العان كۇننىڭ وزىندە بۇرىنعى اۆتونوميانى بىردەن قولداي كەتەتىن مەملەكەتتەر از.
يسپانيانىڭ ەنەرگەتيكا, تۋريزم جانە تسيفرلى تەحنولوگيا ءمينيسترى الۆارو نادال بەلدا رەفەرەندۋم يسپانيانىڭ ەكونوميكاسىنا, تۋريزم يندۋسترياسىنا اسەر ەتەتىنىن ايتتى. ال يسپانيانىڭ ەكونوميكا ءمينيسترى لۋيس دە گيندوس Financial Times-قا بەرگەن سۇحباتىندا كاتالونيا اۆتونوميا بولىپ قالسا, يسپانيا بۇل اۆتونومياعا بولىنەتىن قارجىنى ارتتىرا الاتىندارىن ايتتى. ورتالىق بيلىكتىڭ مۇنداي شەشىمگە دايىن بولۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى - كاتالونيا جىل سايىن شەتەلگە 65,1 ملرد ەۋرونىڭ تاۋارىن ەكسپورتتايدى. ونىڭ ۇشتەن ەكىسى ەۋرووداق ەلدەرىنە جىبەرىلەدى. بۇل وڭىرلەر اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش. سونىمەن قاتار ەلدە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 13,2 %-دى قۇرايدى. يسپانيانىڭ ءىجو-ءنىڭ 19 %-ى كاتالونياعا تيەسىلى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كاتالونيا حالىقتىڭ تابىسى بويىنشا دا ەڭ باي ءوڭىر سانالادى. سونداي-اق كاتالونيا تولەيتىن سالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىدان دا اسىپ تۇسەدى. اۆتونوميا يسپانيانىڭ مەملەكەتتىك قازىناسىنا 62 ملرد ەۋرو قۇيادى.
كاتالونيا ءبولىنىپ كەتسە, يسپانيانىڭ قور نارىعى دا قۇلدىرايدى. سەبەبى كاتالونيادا يسپان قور نارىعىنا كىرەتىن 6 كومپانيا ورنالاسقان. سونىمەن قاتار تاۋەلسىزدىككە دەگەن ۇمتىلىسىنان مەملەكەتتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرى دە زارداپ شەگۋى مۇمكىن. Bloomberg دەرەگىنە سۇيەنسەك, يسپانياداعى حالىقارالىق ءىرى كومپانيالاردىڭ كوبى كاتالونيادا شوعىرلانعان. بىراق, ولاردىڭ كەيبىرى باس كەڭسەلەرىن باسقا قالالارعا اۋىستىراتىندارىن مالىمدەپ ۇلگەردى.
گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
"ەگەمەن قازاقستان"