ۇلتتىق سپورت – ونەر-ويىن تۇرلەرى دەگەنىمىز نە؟ وسىنى قاراپايىم وقىرماندارعا تۇسىندىرە كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ۇلتتىق سپورت دەگەنىمىز – جاۋىنگەرلىك جاتتىعۋ. بۇعان كوكپار, اۋدارىسپاق, تەڭگە ءىلۋ, ساداق اتۋ (جامبى اتۋ), بايگە تۇرلەرىن جاتقىزۋعا بولادى.
قاي زاماندا بولسىن دايىندىعى كۇشتى, شەبەرلىگى مىقتى ساربازدار شايقاستا جەڭىسكە جەتەدى. سول سەبەپتى, بايىرعى كوشپەندى بابالارىمىز بەيبىت كۇننىڭ وزىندە ساربازداردىڭ جاۋىنگەرلىك دايارلىعىن جەتىلدىرىپ وتىرعان. ياعني, شايقاس كەزىندە جاۋىنگەر قولداناتىن ءادىس-ءتاسىلدى بەيبىت كۇندەرى ۇلتتىق ويىن رەتىندە ۇزدىكسىز دامىتقان. ءارى قوماقتى بايگە تىگىپ, جاۋىنگەرلەردى ىنتالاندىرعان.
مىسالى, كوكپاردى الايىق. بۇل جاۋىنگەردىڭ ات ۇستىندەگى ەپتىلىگى مەن تاقىمىن شىنىقتىراتىن جاتتىعۋ. شايقاس كەزىندە جولداسىڭ جارالانىپ اتتان اۋىپ بارادى... ونىڭ دەنەسىن جەرگە تۇسىرمەي ءىلىپ الىپ قۇتقارۋ كەرەك. نەمەسە جاۋ ساربازىنىڭ تاقىمعا باسقان جاراعىن تارتىپ الۋ قاجەت. وسىنداي جاعدايدا كوكپار تارتىپ شىنىققان جاۋىنگەر قينالماي-اق جەڭىسكە جەتەدى.
اۋدارىسپاق شە؟! دالا ساربازى ءۇشىن جاۋدى ات ۇستىنەن اۋدارىپ تاستاپ, استىنداعى تۇلپارىن ولجالاۋ نەمەسە قيىن-قىستاۋ ساتتە قارسىلاسقان جاۋعا نايزاسىن تىرەپ, ەردىڭ ۇستىنەن اۋدارۋ سياقتى جاۋىنگەرلىك جاتتىعۋدى جەتىلدىرەتىن ءتاسىل.
تەڭگە ءىلۋدىڭ دە ىلكىدەگى ماڭىزى وسى تەكتەس. مىسالى, شايقاس كەزىندە قورامساقتاعى وعىڭىز تاۋسىلدى. جاۋ ەنتەلەپ كەلە جاتىر. قايتەسىز, اتپەن شاۋىپ ءوتىپ, جەردە شاشىلىپ جاتقان جەبەلەردى تەرىپ الاسىز نەمەسە جاۋدىڭ قولىنان سۋسىپ ءتۇسىپ كەتكەن قانجار-قىلىشىن لىپ ەتكىزىپ ءىلىپ الىپ وزىنە جۇمسايسىز. مۇنداي جاۋىنگەرلىك ءادىس-ءتاسىلدى جەتىلدىرىپ وتىرۋ ءۇشىن قازاق «تەڭگە ءىلۋدى» ويلاپ تاپقان.
ساداق اتۋ دا جاۋىنگەرلىك جاتتىعۋ. بەيبىت كۇنى ساداقتى كوپ اتقان ساربازدىڭ مەرگەندىگى جەتىلەدى, جەبە تارتۋدىڭ ماشىعىن ۇيرەنەدى. ءوزىنىڭ نىساناعا ءدال تيگىزەتىن قاشىقتىعىن انىقتاپ الادى. كوشپەندىلەردىڭ اسا ءبىر قادىرلەيتىن ادامى وسى – مەرگەندەر. قازاقتىڭ باتىرلىق داستاندارى مەن ەپوستىق جىرلارىندا اسقان مەرگەنگە حان قىزىن بەرگەنى جايلى دەرەك جەتكىلىكتى. مىسالى, قوبىلاندى باتىر جىرىندا كوكتەم ايماق دەگەن حان اي استىنا التىن جامبى قۇرىپ, ونى اتىپ تۇسىرگەن ادامعا قىزىمدى بەرەمىن دەپ جار سالادى. جامبىنى قوبىلاندى باتىر اتىپ ءتۇسىرىپ, قۇرتقا سۇلۋدى الىپ قايتادى.
ال ۇلتتىق ونەر دەگەنىمىز – ول جوعارىدا ايتىپ وتكەن جاۋىنگەرلىك جاتتىعۋدىڭ باسقاشا قىرى. قازىرگى تاڭدا قازاقتىڭ اتبەگىلىك, قۇسبەگىلىك, ساياتشىلىق ونەرىن سپورتقا جاتقىزىپ ءجۇرمىز. بۇل سپورت ويىندارىنا قاراعاندا ينتەلەكتۋالدىق سيپاتى باسىم كوشپەندىلەردىڭ اقىل-وي ەڭبەگىنىڭ تۇرمىستاعى جەمىسى. بۇل جەردە حالىقتىڭ بايىرعى گەنەتيكالىق جادىسى جاتىر دەسە دە بولادى.
مىسالى, سوناۋ باعزى زاماندا اتاقتى تولىباي سىنشى جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپ, اناداي جەردە جاتقان قۋارعان اتتىڭ باس سۇيەگىن كوزى شالادى. تىزگىندى تارتىپ تۇرا قالىپ: «ەي, مىناۋ ەرەن جۇيرىكتىڭ باسى ەكەن, يمەك تۇمسىق, بوكەن تاناۋ, كوزىنىڭ ويىندىسى تەرەڭ, جار قاباق, ەكى جاقتىڭ ورتاسى الشاق, تىستەرى ءالى جالتىراپ تۇر, سۇيەگى قانداي اسىل ەدى جانۋاردىڭ. مىنا تۇمسىعىنا قاراعاندا, شوقتىعى بيىك, اياعى ۇزىن, قويان تىرسەك, سەرپىنى قاتتى, ءسىڭىرلى ەكەن. قۇمداۋىت, بوساڭ, كوبەلەڭ جەردە بايگە بەرمەيتىن ات قوي بۇل. جاسى توعىزدان اسىپ, ونعا قاراعان دەر شاعىندا ولگەن ەكەن, جانۋار», دەپتى. ءتىرى جىلقىنى كورمەي-اق قۋ باسقا قاراپ وسىلاي دەگەن. سول سياقتى كانىگى قۇسبەگىلەر دە سامعاۋ كوكتە, كوز كورىم بيىكتە ۇشىپ بارا جاتقان قىراندى دا وسىلاي تاپ باسىپ تانىپ ايتا بەرەتىن بولعان. مۇنداي ينتەلەكتۋالدىق قابىلەتتى قازاق «سۇڭعىلالىق» دەپ اتاعان.
قازىر وسى ينتەلەكتۋالدىق جادىعا قاتىستى ۇلتتىق ونەردى ۇلتتىق سپورتپەن ارالاستىرىپ جىبەردىك. بۇل بولاشاقتا بولەك تاقىرىپقا جۇك بولاتىن دۇنيە. قازاق وسى جادىسىن قالپىنا كەلتىرمەي, بايىرعى تەك-تانىمىمەن قاۋىشا المايدى.
ءۇشىنشى – ۇلتتىق ويىن. بۇل جوعارىداعى جاۋىنگەرلىك جاتتىعۋدىڭ العاشقى باستاۋىش ساباقتارى سياقتى دۇنيە. قازىرگى تاڭدا قوعامدىق ومىرگە جالپىلاسقان ۇلتتىق ويىن تۇرلەرىنە اسىق اتۋ مەن توعىزقۇمالاقتى جاتقىزۋعا بولادى. ويتكەنى بۇل ەكى تۇردەن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە جارىستار ۇيىمداستىرىلادى جانە شەبەرلىك اتاقتارى بەرىلەدى.
اسىق اتۋدى الايىق. مۇنىڭ وڭىرلىك نەمەسە ولكەلىك ويىن تۇرلەرى كوپ. مىسالى, وعان «حانتالاپاي», «حان اتۋ», «قۇلجا اتۋ», «قۇمار», «قاقپاقىل», «قارجۋ» نەمەسە «قارجىماق», ء«تورت اسىق», «بەس تاس», «يىرمەكىل», «ومپا», «بايگە», «بەس تابان» ت.ب. جاتادى. بۇل ويىنداردى نەگىزىنەن ءجاسوسپىرىم بالالار وينايدى. ياعني بولاشاق ەل قورعايتىن جاۋىنگەر جاس كەزىندە اسىق اتۋ ارقىلى مەرگەندىگىن شىڭدايدى, دالدىگىن جەتىلدىرەدى, ەپتىلىگىن ارتتىرادى. وسىلاي جاستاي شىنىققان بالا ەرجەتكەندە ەپتى جاۋىنگەرگە اينالادى. قىسقاسى ءبىزدىڭ «ۇلتتىق سپورت» دەپ جۇرگەنىمىزدىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق ماڭىزى وسى.
حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمە اياسىندا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ دە قالىس قالماي, كەشەندى تۇردە جارىستار ۇيىمداستىرىلۋى قۋانتتى. كورمە اشىلۋىنىڭ العاشقى اپتاسىندا «قازانات» اتشابارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جۇلدەسىنە ارنالعان بايگە تۇرلەرىنەن ەكسپو-2017 كۋبوگىنىڭ وتكىزىلۋى كوپشىلىكتى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى.
ياعني توق ەتەرىن ايتقاندا, ۇلتتىق سپورت ەلىمىزدە تۇراقتى تۇردە ۇلىقتالىپ كەلەدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»