كەزى كەلگەندە ابىرويمەن كەتكەن دە ءجون
وتكەن جۇما كۇنى تۋىسقان تاتارستاننىڭ پرەزيدەنتى مينتيمەر شايميەۆ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن كەزدەسكەن كەزىندە ءوزىنىڭ قىزمەتتەن كەتەتىنىن مالىمدەدى. جۇرتشىلىق مۇنى ابىرويلى قادام رەتىندە قابىلدادى.
تاتارستان رەسپۋبليكاسى رەسەيدەي الىپ مەملەكەتتىڭ ءبىر نىسانى دەڭگەيىندە عانا. سول نىساننىڭ باسشىسىن تاعايىنداۋ رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ قۇزىرىندا. ءسويتسە دە حالىقتىڭ ءتىلىن تاپقان قايراتكەر مينتيمەر شايميەۆ رەسپۋبليكانى جيىرما جىلداي باسقاردى. ابىرويلى باسقاردى. كەتكەنىڭ ءجون عوي دەگەن ءسوزدى ەستىگەن جوق.
وسى جەردە رەسەيدىڭ ءبىر ايماعى مارتەبەسىنە يە بولعانمەن, تاتارستاننىڭ باسقالاردان ورنى بولەكتەۋ. مۇندا ۇلكەن ءداستۇرى بار تاتار دەيتىن حالىق قالىپتاسقان, ۇلت بولىپ ۇيىسقان. ولار الەمنىڭ تالاي جەرىندە شاشىراپ ءومىر سۇرسە دە, تۋ تىككەن اتاجۇرتى – وسى جەر. تاعدىردىڭ تالايى عوي, ۇلكەن ماعىناداعى مەملەكەتتىگى مويىندالماي, ول باسقا الىپ مەملەكەتتىڭ اۋماعىنا كىرەدى. وسىنداي جاعدايدا ۇلتتىڭ مارتەبەسىن ساقتاپ قالۋ وڭاي ەمەس. اۋماقتىق تۇرعىدا باسقانىڭ قاراۋىنا كىرگەنمەن, ۇلتتىق, حالىقتىق ەگەمەندىك ساقتالۋعا ءتيىس. كسرو كۇيرەپ, وداقتاس رەسپۋبليكالار ءوز الدىنا تاۋەلسىز, ەگەمەندى مەملەكەتتەرگە اينالعاندا, تاتار اعايىنداردىڭ بىرەۋدىڭ ورتاسىندا وتىرىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت تۋىن كوتەرۋگە مۇمكىندىگى بولماعان. بىراق تاتار حالقىنىڭ ۇلتتىق ەگەمەندىگى تۋرالى ءسوزدى, تالاپتارىن جۇرت ەستىگەن. مينتيمەر شايميەۆتىڭ اۋزىمەن ەستىگەن.
سودان دا تاتار حالقى وسىناۋ ازاماتىن ايرىقشا قۇرمەت تۇتادى, وعان ۇزاق جىلدار سەنىم ارتىپ, وزدەرىنىڭ كوشباسشىسى سانادى. بۇل جايدى ماسكەۋ دە مىقتاپ ەسكەرگەن. “ۇزاق وتىردىڭ, اۋىسساڭ قايتەدى” دەپ ەمەۋرىن تانىتسا, پارتيالىق ادەپ مەكتەبىنەن ءوتكەن شايميەۆ ونى بىردەن-اق ۇعار ەدى. ءتىپتى ونداي ەمەۋرىننىڭ الدىن الىپ, وتكەن جولى كەزەكتى مەرزىمدى تاۋىسقاندا, “ەندى جارار, كەتەيىن” دەگەنى بار. سول كەزدەگى پرەزيدەنت ۆ.پۋتين دە الدى-ارتىن ويلاپ, تاتارلاردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى, تاعى دا ءبىر مەرزىم جۇمىس ىستەۋدى ۇسىندى. بۇدان ەكى جاق تا ۇتتى. مەنىڭ دەگەنىم بولادى دەپ ءماسكەۋ شايميەۆتى اۋىستىرعاندا, ءبىر حالىقتىڭ نالاسىنا قالار ەدى.
شايميەۆتىڭ بۇل جولعى شەشىمى ابدەن ويلاستىرعان شەشىم بولدى. وتىرۋداي وتىردى, الدىن العان ءجون. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا, ءدال شايميەۆتىڭ اتىن اتاماعانمەن, پرەزيدەنت مەدۆەدەۆتىڭ اقساقالداردىڭ جاستارعا ورىن بەرگەنى ءجون بولار دەگەنى بار. اتىن اتاتپاي, ابىرويمەن كەتكەن ابزال. سول قادامدى مينتيمەر ءشارىپ ۇلى ءدال ۋاقىتىندا جاسادى.
ونىڭ ۇستىنە ءوزى ويلاعان ادامىن دا وتكىزدى. بۇل دا ابىروي. رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى رۋستام ميننيحانوۆ – ءوز ادامى. ەرتەڭ ءوزى باستاعان ءىستى جاتىرقاماي جالعاستىرارى انىق. ۇلكەن بيلىكتەن ايىرىلدىڭ دەپ الدەبىرەۋلەردىڭ تابالاۋىنا دا ەندى جول جوق.
ارينە, شايميەۆ ءۇشىن وتباسىن اسىراۋ پروبلەماسى تۋمايدى. ءبارى ءبىر قاراپ وتىرا المايمىن, رەسپۋبليكا اۋماعىندا تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە يەلىك جاسايمىن دەگەندە دە كۇنكورىس جاعدايىن ويلاماعانى انىق. بۇل ونىڭ رۋحاني قاجەتتىگىن وتەۋىنىڭ ءبىر جولى عانا.
كوپ جاعدايدا ءبىر قايراتكەردىڭ بيلىكتەن كەتۋى ءتۇرلى-ءتۇرلى جاعدايلار تۋدىرىپ جاتادى. بيلىكتەن ايىرىلعان سوڭ, كەيبىرەۋلەرىنىڭ قۋدالاناتىنى دا بار. ءتىپتى بىرەۋلەرى باسقا ەلدى پانالايدى. قۇدىققا ءتۇسكەن قۇلاننىڭ قۇلاعىندا قۇرباقا وينايتىنى دا كەزدەسەدى. ال ابىرويمەن كەتكەنگە نە جەتسىن! بۇل رەتتە مينتيمەر شايميەۆكە كوپ ادام قىزىعا قارايتىنى دا انىق.
چيليلىكتەر كونسەرۆاتور قايراتكەردى قالادى
جاقىندا چيليدە پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتتى. كۇنى كەشە گەنەرال پينوچەت ديكتاتۋراسىنىڭ قاسىرەتىن باستان كەشكەن حالىقتىڭ كونسەرۆاتور سەباستيان پينەراعا سەنىم ارتقانىنا كوپ ساياساتشى تاڭدانىس ءبىلدىردى. سولشىل تسەنتريستەر جەڭىلدى, وڭشىلدار جەڭدى.
ارينە, بۇل كونسەرۆاتورلاردىڭ بارلىعى ديكتاتۋرانى قولدايدى دەگەن ءسوز ەمەس. رەسمي ءتۇردە سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە پينەرانىڭ ءوزى دە سول اسكەري ديكتاتۋرانى, گەنەرال پينوچەتتىڭ قاندى مۇراسىن قولدايمىن دەگەن جوق. ءتىپتى 1988 جىلى پينوچەتتىڭ پرەزيدەنتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ جونىندەگى رەفەرەندۋمدا وعان قارسى داۋىس بەرگەنىن دە ءمالىمدەدى. سويتسە دە, اسىرەسە, ەكونوميكاداعى نارىقتىق قارىم-قاتىناس ولاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىنى داۋسىز.
سەباستيان پينەرا – ءىرى كاپيتاليست, ميللياردەر, ءوزىنىڭ ەكونوميستىك ءبىلىمىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىپ, قىرۋار قارجى جيناقتاعان بەلسەندى كاسىپكەر. سول كاپيتالىن پينوچەتتىڭ زامانىندا باستاعان. ءتىپتى ونىڭ تۋىستارى ديكتاتور گەنەرالدىڭ ۇكىمەتىنە دە كىرىپ, ونىڭ “پايداسىن” دا كورگەن.
اتاپ ايتاتىن ءبىر ءجايت – ۇلكەن كاپيتاليست, ايتۋلى كونسەرۆاتور سەباستيان پينەرا پرەزيدەنت بولىپ دەموكراتيالىق جولمەن سايلاندى. سوڭعى جارتى عاسىرداي ۋاقىتتا العاش رەت كونسەرۆاتور بيلىككە دەموكراتيالىق جولمەن كەلدى. ەشكىمدى ساتىپ العان جوق. پينوچەتتەي قارۋ قولدانعان جوق, وعان كوپشىلىك حالىق داۋىس بەردى.
قاشان دا سولشىلداردىڭ, سوتسياليستەردىڭ ۇراندارى قالىڭ بۇقاراعا, كوپشىلىك قاۋىمعا جاقىن. سويتسە دە سول حالىق سوتسياليستەردەن گورى كاپيتاليزمنىڭ ناعىز ءتولىنىڭ سوزىنە قۇلاق استى. نەگە دەيدى جۇرت. كونسەرۆاتور حالىققا نەسىمەن جاقىن؟ كەشەگى گەنەرال پينوچەتتەن كورگەن ز ۇلىمدىقتى حالىق تەز ۇمىتا قويعانى ما؟ دەموكراتيا قۇندىلىقتارىن اياقاستى ەتكەن جۇيەنىڭ وكىلىنە نەگە ءىش تارتتى؟
ساراپشىلار وعان ءارتۇرلى جاۋاپ بەرەدى. ەڭ الدىمەن بۇل جەردە ساياسي پارتيالار باعدارلاماسى ەمەس, جەكە تۇلعالار العا شىققانعا ۇقسايدى. كونسەرۆاتور پينەرا مەن ءبىر كەزدە پرەزيدەنت بولعان ەدۋاردو فرەيدىڭ بىرەۋىن تاڭداۋعا تۋرا كەلگەندە, سايلاۋشىلار جاڭا ادامعا توقتادى. ويتكەنى, ولار فرەيدىڭ كوپ نارسە تىندىرا قويماعانىن ءوز كوزدەرىمەن كورگەن. ەگەر پينەرا مەن سوڭعى پرەزيدەنت سوتسياليست ميشەل باچەلەتتىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا تۋرا كەلگەندە, بالكىم چيليلىكتەر پينوچەتتىڭ قولىنان قازا تاپقان گەنەرال باچالەتتىڭ قىزىن قۇپ كورۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. بىراق ءچيليدىڭ زاڭى بويىنشا ەشكىم دە قاتارىنان ەكى رەت پرەزيدەنتتىككە سايلانبايدى.
سونان سوڭ, چيليلىكتەر ساياسي جۇيەگە وزدەرىنشە قارايدى. پينوچەت – قانقۇيلى ديكتاتور. ونى بارىنشا ايىپتاعان ءجون. بىراق ونىڭ تۇسىندا ەلدىڭ ەكونوميكاسى قارىشتاپ ءوستى ەمەس پە؟ “چيلي كەرەمەتىن” ۇمىتۋعا بولا ما؟ ديكتاتۋرا اتىمەن قۇرىسىن-اۋ, ال سول ءۇشىن ءتيىمدىلىگى دالەلدەگەن ەكونوميكالىق جۇيەدەن باس تارتۋ قاجەت پە؟ وسىنداي ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن جۇرت پينەراعا داۋىس بەردى. ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ, تابىسقا جەتۋدى بىلەدى. سول قابىلەتىن مەملەكەتتىك ىستە پايدالانسا, جامان بولماس.
تاعى ءبىر ءجايت سايلاۋشىلارعا وي سالعانداي. سوڭعى ءبىراز جىلدا سوتسياليستىك يدەيانىڭ لاتىن امەريكاسىن ايتارلىقتاي شارلاعانى بار. كەزىندە ول وسى چيليدە باستالعان. پرەزيدەنت الەندە ەش نارسە تىندىرا الماي كەتتى. كەيىن ونىڭ ءىزباسارلارى بيلىككە كەلگەندە دە تىندىرعاندارى شامالى. سونان سوڭ ۆەنەسۋەلادا ۋگو چاۆەس, بوليۆيادا ەۆو مورالەستىڭ باسشىلىعىمەن تىندىرىلىپ جاتقان ءىستىڭ ناتيجەسىنەن گورى ايقايى كوپتەۋ. ايقاي بولعاندا, كەيدە ونى اقىلعا سىيدىرۋ قيىن. ال ونىڭ اياعى قايدا الىپ باراتىنى كۇماندى. چيليلىكتەر كۇماندى ءىستى قولداي قويمايدى.
بيلىككە وڭشىل تسەنتريست قايراتكەردىڭ كەلۋى ەل تىنىشتىعىنا جەتكىزۋى مۇمكىن دەيدى ساراپشىلار. بۇرىنعى پرەزيدەنتتەر كوبىنە ءوز قىزمەتىن پينوچەتتىڭ قىلمىستارىن ءاشكەرەلەۋدەن باستاپ, ونىڭ جاقتاستارىن قۋدالاۋمەن اينالىسار ەدى. بۇل ەل ىشىندە ايتارلىقتاي ءجۇيكە توزدىرعانداي جاعداي قالىپتاستىراتىن. ال كونسەرۆاتور پرەزيدەنت ەل ىشىنەن جاۋ ىزدەي قويماس تا, جۇرت تىنشىر.
ماماديار جاقىر.