“بارلىق ونەردىڭ ىشىندەگى ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – كينو!” وسىدان عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن كوتەرىلگەن قىزىل كوسەم ۇرانى ءالى كۇنگە ءوز وزەكتىلىگىن جويعان جوق. جويماق تۇرماق, بۇل ونەر ماڭىزى كۇن وتكەن سايىن ۇدەي تۇسۋدە. ويتكەنى, الەمدىك ىقپال ءۇشىن كۇرەس جاڭا عاسىردا جاڭا سيپاتقا يە بولدى. جەر-جاھاندى قارۋعا جالىندىرماق پيعىلدىڭ كۇنى ءوتىپ, ەندىگى جەردە ول ارەكەت الەمدى اۋىزعا قاراتۋدىڭ جاڭا تاسىلىنە اياق باستى. ونى مادەني-يدەولوگيالىق مايدان دەر ەدىك. مۇندا جەڭىسكە جەتكەندەر كەڭەس وداعى سىندى تۇلابويى تولعان قارۋ يمپەريانىڭ ءوزىن ءبىر وق شىعارماي, مۇرتتاي ۇشىرا ءبىلدى. نەگە؟
كسرو-دا ءار فيلم وندىرىسىنە دوللارعا شاققاندا 1 ميلليونداي قارجى جۇمسالاتىن. ال اقش-تا سول كەزدىڭ وزىندە ءار كينولەنتاعا ورتا ەسەپپەن 20 ميلليونداي قارجى بەرىلىپ جاتتى. ءبىر فيلمنەن الاتىن ستسەناريست قالاماقىسى كەڭەس وداعىندا 10 مىڭ دوللارعا ارەڭ جەتسە, اقش-تا سول كەزدىڭ ءوزىندە ول 500 مىڭ دوللارعا دەيىن باراتىن. ءناتيجەسىندە, امەريكا كينوسى وتكەن عاسىر اياعىندا الەمدىك ەكراندى جاۋلادى. كەڭەس كينوسى بولسا ءوز كورەرمەندەرىنە ءوزى يە بولا الماي جاتتى. ولاي دەيتىنىمىز, سول كەزدەگى اعا-اپالارىمىز شەتەل كينوسى دەگەندە كينوتەاترلارعا قويداي قاپتايتىن. بۇل ءمادەني-يدەولوگيالىق مايدانداعى كورىنەۋ جەڭىلىس ەدى.
كۇنى كەشە كوز الدىمىزدا وتكەن وسىناۋ تاريح ساباعىن بۇگىن ءبىز ادەيى ەسكە الىپ وتىرمىز. ونداعى وي مادەني-يدەولوگيالىق كۇرەستىڭ ويىنشىق ەمەس ەكەنىن قاپەرگە سالۋ. بۇل بۇگىندە دە سولاي. سەبەبى, مادەنيەت پەن ونەردىڭ كوش باسىندا اۋديتورياسى تورتكۇل دۇنيەنى تورىنە وتىرعىزعان كينو-تەلەەكران تۇر. بۇل فاكتورمەن ساناسپاعان ەل, ءسوز جوق, كۇندەردىڭ كۇنىندە وسى سالا دامىعان ەلدەردىڭ ىقپالىندا كەتپەك.
ەكران, اسىرەسە, تەلەەكران ءبىز جوعارىدا ايتقان مايدانداعى ءبىر جويقىن قارۋ. وتپەلى كەزەڭ مەن داعدارىستان ەندى-ەندى ەس جيا باستاعان قازاق قاۋىمى بۇگىندە كينو توڭىرەگىندە قىزىل كەڭىردەك ايتىسا باستاسا, ونىسى سول شىندىقتى مويىنداۋدان, سول شەتەلدىك جويقىن شابۋىل سالدارلارىن سەزۋدەن, شوشۋدان بولۋى مۇمكىن. سودان بولسا كەرەك, 4-5 جىل بۇرىن وسى گازەت بەتىندە “ەل بولعىڭ كەلسە, ەكرانىڭدى تۇزە!” دەگەن ماقالا جازعان ەدىك. وسى ورايدا ۇلت رۋحى ءۇشىن كينو ونەرىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەتىن مىنا ءجايت ەسكە تۇسەدى. 1954 جىلى ا.كۋراساۆانىڭ “راسەمون” ءفيلمى امەريكادا “وسكار” سىيلىعىن الدى. سوندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان جەڭىلىپ شىققان جاپونداردىڭ ەزىلىپ قالعان ەڭسەسى ءبىر كۇندە كوتەرىلىپ شىعا كەلمەسى بار ما! ياعني, الەمدىك الاماندا تۇڭعىش رەت جاپون رۋحى بايگەدەن كەلگەن كەز ەدى. بۇل مادەني-يدەولوگيالىق كۇرەستىڭ, ونىڭ ىشىندە دە ەكران ءۇشىن كۇرەستىڭ تاريح اۆانستسەناسىنا شىعۋىنىڭ ايقىن بەلگىسى-ءتىن.
بۇگىندە ەكران الەمدىك رۋحاني-يدەولوگيالىق دودا مايدانىنا اينالدى. الەمدىك الامان جارىس قىزا تۇسۋدە. سول بايگەگە جۇيرىكتەرىن قوسىپ, باق سىناۋ الەمدىك رۋحاني باسەكەلەستىككە اينالدى. قازاق بايگە دەسە دەلەبەسى قوزاتىن حالىق. ەۋروپا, تمد اياسىندا تالاي بايگەدەن كەلگەن قازاق كينوسى ەندى الەم كينو الامانى امەريكانىڭ “وسكارىن” السا ەكەن دەيمىز. بۇگىندە سوعان قازاقستاننان “كەلىن” ءتۇسىپ جاتىر. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا كەلىپ تۇسكەن 240 ءوتىنىشتەن بايگەگە 65 فيلم تاڭدالىپ الىنعان. 1 شەتەلدىك فيلمگە ارنالعان نوميناتسياعا تالاسقان 65 فيلم ىشىنەن قازىلار القاسى 9-ىن دۇرىس دەپ تاپتى. سول تاڭدالعان 9-دىڭ كوشىن باستاپ, ازىرشە قازاقتىڭ “كەلىنى” كەلەدى. جاقسى جاڭالىق ەمەس پە؟!
وتكەن جىل اياعىندا “قازاقفيلمگە” پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلدى. ەلباسى قازاق كينوسىنا كومەك بەرىلەتىنىن ايتتى. مۇنى وسى ۇلتتىق ونەر سالاسىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن ۇلكەن ءۇمىت ءارى كينوگەرلەرگە جۇكتەلگەن زور مىندەت دەپ بىلەمىز. جىل باستالىسىمەن “قازاقفيلم” حالىق نازارىنا ء“سىز كىمسىز كا مىرزا؟” اتتى شىتىرمان وقيعالى ءفيلمدى ۇسىندى. قازاق كورەرمەندەرى “اتاماننىڭ اقىرى”, ء“ترانسسىبىر ەكسپرەسى” اتتى كينولەنتالاردا اتاقتى ءاسانالى ءاشىموۆ سومداعان چەكيست كاسىمحان شادياروۆتى جاقسى بىلەدى. مىنەكي, بۇگىندە تايلاندتا تۇراتىن سول ەگدە تارتقان اگەنت دەنساۋلىعى سىر بەرگەندە, اتاجۇرتتى كورۋدى اڭساپ, قازاقستانعا كەلەدى. شەتەلدە بەدەلدى ناركوبارون بولعان شادياروۆقا بۇ جاقتاعى قازاق, ورىس, تاجىك ناركوباروندارى قاقپان قۇرادى, ءوزىنىڭ لاس ىسىنە ارالاستىرماقشى بولادى. بىراق, كانىگى چەكيست ولاردىڭ ءبارىن قيراتىپ وتەدى. “اتاماننىڭ اقىرىندا” كورەرمەنىن ءتانتى ەتكەن قاسىمحان بۇگىندە ەگدە تارتقان جاسىنا قاراماستان جۇرتتى تاعى وزىنە باۋراپ الادى. ءاسانالى ءاشىموۆ وسىلايشا ءوزىنىڭ بيىك شەبەرلىك تۇعىرىنان تابىلدى. بىراق, ء“سىز, كىمسىز كا مىرزا؟” بۇدان بۇرىنعى “اتاماننىڭ اقىرى” دا ەمەس, ء“ترانسسىبىر ەكسپرەسى” دە ەمەس, ەكشن (ارەكەت) جانرىنداعى زاماناۋي بلوكباستەر. ياعني, بۇگىنگى كينو تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىن تالعام ۇدەسىنەن شىققان. وسى جانرداعى قاپتاپ كەلىپ جاتقان امەريكالىق فيلمدەردەن كەم ەمەس. ەكشن جانرى دەگەننىڭ دە قازاقتاردىڭ قولىنان كەلەتىنىنىڭ دالەلى.
“قازاقفيلم” وسى جانردا “التىن ادام” (رەجيسسەرى ت.بەكمامبەتوۆ), “مىڭ بالا” (رەجيسسەرى ت.بەكمامبەتوۆ), “قارا مايور” (رەجيسسەرى ە.كونچالوۆسكي), “ارپالىس” (رەجيسسەرى ت.تەمەنوۆ) ءتارىزدى جوبالارعا كىرىسىپ جاتىر. العاشقى ەكەۋىن كينو الەمىندەگى اتىشۋلى رەجيسسەر تيمۋر بەكمامبەتوۆ قولعا الىپ وتىر. ول جوبالار بۇگىنگى كورەرمەننىڭ, قازاق كينوسىنا تۇمسىق شۇيىرە قارايتىنداردىڭ بەتىن بەرى قاراتۋ, وتاندىق كينوعا تارتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان دۇنيەلەر.
وسى جەردە وقىرمانىمىز: “ۇلتتىق بەت-بەينەمىز قايدا؟ شەتەلدىك, ونىڭ ىشىندە امەريكالىق كينوعا تاعى دا ەلىكتەي باستادىق پا؟” دەۋى زاڭدى. سىرتتاي قاراعاندا سولاي. بىراق قازاق كينوسى الەمدىك الاماندا باق سىناعىسى كەلسە, سول الەمدىك كينو تۇسكەن جولعا تۇسۋگە ءماجبۇر ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. ونىڭ تەرەڭ سەبەپتەرى تومەندەگىدەي. كەڭەستىك كينوپروكاتپەن قوشتاسقاننان كەيىن “قازاقفيلم” ءۇشىن ءوندىرىستىك شىعىندى وتەيتىن فيلم شىعارۋ مۇڭ بولدى. ونىڭ باستى سەبەبى – ءبىزدىڭ ەل پروكاتىنىڭ شەتەلدىك كينوعا ەسىگىن ايقارا اشىپ قويعاندىعى. قازاق كينوسى ءوز ەلىندە, پروكاتتا بۇكىلالەمدىك كينومەن جارىسقا ءتۇستى. ونىڭ ناتيجەسى قانشالىقتى مۇشكىل بولعانىن بىلەمىز. گولليۆۋد قازاق كينوسى تۇرماق, ەۋروپا كينوسىنىڭ ءوزىن سول قۇرلىقتا پروكاتتان ىعىستىرىپ جىبەرگەن. سوندىقتان دا ەۋروپا ەلدەرى وتاندىق كينونى زاڭمەن قورعاۋعا ءماجبۇر بولدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندىق كورەرمەندەر نەگىزىنەن امەريكالىق كينومەن اۋىزداندى. دامدىگە ۇيرەنگەن اۋىز ەندى سونى اڭسايدى دا تۇرادى. ءارى كاسىبي دەڭگەيى جوعارى, ءارى قىرۋار قارجى جۇمسالىنعان بىلايشا ايتقاندا, ءتورت اياعى تەڭ تۇسكەن گولليۆۋدتىك جۇيرىكتەرگە قول سوقتى. ءسويتىپ, تالعامى الەمدىك كينومەن قالىپتاسقان كورەرمەندەرىمىز ەندى قازاق كينوسىنا دا سول تالاپتى قويا باستادى.
كينو تاعدىرىن شەشەتىن قۇدىرەت – قاشاندا قالىڭ كورەرمەن. ونىڭ ىشىندە دە 16 مەن 30 اراسىنداعى جاستار. قالتاسىنان اقشا شىعارىپ, كينوتەاترعا بارىپ تۇراتىن سول كورەرمەن تالابى قازاق كينوسىن ەكشن جانرىنا بەيىمدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. ويتكەنى سەن شىعارعان ءوسۋى جوق ءونىمدى وزگە تۇرماق, ءوز جاستارىڭ كورمەيدى. قالىڭ بۇقارا كورمەسە, كينوڭىز قانشا شەدەۆر بولسا دا كاسسا جينامايدى, كاسسا جينامايدى ەكەن, رەجيسسەر اعاش اتقا تەرىس وتىرعىزىلادى. “ۇكىمەت قارجىسىن جەلگە شاشقان”, دەگەن ايىپ تاعىلىپ, ول پاقىر كەلەسى فيلم الۋ ارمانىمەن قوشتاسادى. نەمەسە بىلەك سىبانىپ باسشىلىقپەن قىزىل كەڭىردەك ايتىسقا شىعادى. وكىنىشكە قاراي كينو دەگەنىمىز – كوكبەت كوممەرتسيا مەن پەرىشتە ونەردىڭ ءبىر ارباعا جەگىلۋى. فيلم قارجىلىق تابىسقا جەتپەسە ونەر دە بولسا ولگەنى. بۇل ارينە, شىنايى ونەر ءۇشىن جاسالعان “اۆتورلىق كينوعا” ابدەن وبال. بىراق اششى شىندىق وسى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, كوممەرتسيالىق تۇرعىدان پروكاتتا وتاندىق كينو ءوزىن-ءوزى اقتاۋ ءۇشىن ەل تۇرعىندارىنىڭ سانى 50 ميلليوننان اسۋى كەرەك ەكەن. مىسالى, حالىق سانى 150 ميلليوننان اساتىن رەسەي ءۇشىن كاسسا الىنبايتىن اسۋ ەمەس. تەك تۇشىمدى فيلمدەر تۇسىرە ءبىل. ەل سانى از قازاقستاندا كاسسا جيناۋ قازاق كينوسى ءۇشىن ماڭگىلىك باس اۋرۋ. كاسسا پروبلەماسى – پروديۋسەرلەردىڭ توبەسىنەن تونگەن دەموكل سەمسەرى. ويتكەنى, اقشا سالعان جاق قارجىسىنىڭ ءوسىم بەرمەۋىن قالامايدى. كينوعا سالعان قارجىسى بىرنەشە رەت جەلگە ۇشسا, ول ويلانادى. ەندى ول قارجىگەردەن (مەيلى ۇكىمەت بولسىن) ەكىنشى قايتا اقشا سۇراۋ قيىن. شىققان شىعىنىن وتەي الماي قانشا فيلمدەر سورەدە جاتىر. سوعان قاراماستان, قازاق كينوسىن قارجىلاندىرۋدى توقتاتپاي كەلە جاتقان, كەرىسىنشە قارجىلاندىرۋدى بۇگىندە 4 ەسە كوتەرگەن ەلباسىنا, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە, مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە كينوگەرلەردىڭ العىستان باسقا ايتارى جوق.
بىراق, ۇكىمەتتى قاشانعى العىسپەن اسىراي بەرەسىڭ! ودان دا وعان كينونىڭ تابىسىن العا ۇستاپ بارعان دۇرىس ەمەس پە؟! ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ الدىمەن كەز كەلگەن اۋديتورياعا ۇنايتىن كاسىبي كارتينالار ءتۇسىرۋ قاجەت. سودان كەيىن سول تۋىندىلاردى پروكاتتايتىن ۇلكەن رىنوك كەرەك. ۇلكەن رىنوككا شىعۋ ءۇشىن “كووپراداكشن”, ياعني ۇلكەن ەلدەرمەن بىرىككەن كينوجوبالار جاسالۋى ءتيىس. سوندا عانا قازاق كينوسى قارجىگەرلەرگە الاقان جايا بەرمەي, ءوز كۇنىن ءوزى كورۋى مۇمكىن. بىراق, بۇل ازىرشە الدا تۇرعان ارمان عانا. ول ارمانعا جەتكەنشە ۇلتتىق كينومىز ءالى دە ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي قامقورلىعىندا بولۋى كەرەك. قازاق كينوسىنىڭ بۇل كونتسەپتسياسىن ءبىز ويدان شىعارىپ وتىرعانىمىز جوق. كينو شارۋاشىلىعىن وسى تۇجىرىمعا ءومىردىڭ اششى شىندىعى اكەلىپ وتىر. “كازاقفيلمنىڭ” قازىرگى پرەزيدەنتى ەرمەك امانشاەۆتىڭ اڭگىمەسىنەن ۇققانىمىز وسى.
“كووپراداكشن” دەمەكشى, جوعارىدا ايتىلعان ء“سىز كىمسىز كا مىرزا؟” ءفيلمى دە “قازاقفيلم”, رەسەي, تايلاند كينوگەرلەرىن ارالاستىرىپ تۇسىرگەن جوبا. سوندىقتان دا ول وسى ءۇش ەل پروكاتىنا قاتار شىققالى وتىر. جوباعا شەتەل ماماندارى ارالاسقاننان كەيىن ءسوزسىز ونىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنە اسەر ەتەدى. وعان “كوشپەندىلەر” تاعدىرى مىسال. بىراق, وسى ءفيلمنىڭ ءوزى رەسەي, قىتاي ءتارىزدى الىپ ەلدەردىڭ تەلەەكرانىنان وتكەندە ورىس كورەرمەندەرىنىڭ اۋزىنان: “بۇگىندە قازاق بولۋ قۇرمەت”, دەگەن سياقتى لەبىز شىققانىن بىلەمىز. “كوشپەندىلەردىڭ” شەتەلدەگى پروكاتى قىرۋار پايدا اكەلمەسە دە ءوز ەلىمىزدە ونى قالىڭ بۇقارا كوردى. فيلم جاستاردىڭ پاتريوتتىق رۋحىن وياتتى. دەسەك تە, قازاق كورەرمەندەرى ءالى دە باياعى “قىز جىبەكتى” اڭسايدى. شىنىندا دا, قازاق كينوسىنىڭ تاريحىندا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق رۋحىن “قىز جىبەكتەي” كوتەرگەن فيلم بولمادى. ويتكەنى, بۇل كينوپوەمانى جاساۋشى سۇلتان قوجىقوۆ قانشا ايتقانمەن قازاقتىڭ كلاسسيكالىق كوشپەلى ءداۋىرىن كورگەن ۇرپاق وكىلى-ءتىن. “قىز جىبەك” سول كەلمەسكە كەتكەن نومادتار زامانىنىڭ سوڭعى اققۋ ءانى بولدى. ەندى ول ءان قايتا شىرقالا قويماس. بۇگىنگى رەجيسسەرلەرىمىز كلاسسيكالىق قازاق تۇرمىسى دەگەندى تۇسىندە دە, وڭىندە دە كورمەگەن ۇرپاق. سوندىقتان ولاردان تاعى ءبىر “قىز جىبەكتى” كۇتۋ – مىنا تاۋىق التىن جۇمىرتقا تۋادى دەگەن ەرتەگىگە سەنۋمەن بىردەي. ءبىز ء“بىرجان سال” (رەجيسسەرى ر.الپيەۆ, د.جولجاقسىنوۆ) فيلمىنە ءۇمىت ارتتىق. “قىز جىبەكتى” ساعىنعان قازاق كورەرمەنى قوپارىلا شۇبىراتىن فيلم بولار ما ەكەن دەدىك. سال-سەرىلەر ءومىرى سوعان سۇرانىپ تۇرعان تاقىرىپ ەدى. ء“بىرجان سال” ەكرانعا شىقتى. تازا قازاقى دۇنيەتانىم ەستەتيكاسىنا جاۋاپ بەرەتىن كادىمگىدەي تۋىندى. بىراق كينوتەاترلارعا قاراي لاپ قويعان قازاق كورەرمەنى قايدا؟ وسىعان قاراپ بىزگە مىنا اۋمالى-توكپەلى زاماندا ۇلتتىق كينونى اڭساپ وتىراتىن ءداستۇرلى قازاق كورەرمەنىن دە جوعالتىپ العان جوقپىز با دەگەن وي كەلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا جالپىحالىقتىق اۋديتورياعا اينالعان تەلەەكران ماڭىزى تىپتەن ەرەكشە. كوگىلدىر ەكراننان وتكەن جاقسى تەلەسەريالدى ۇلكەن دەمەي, كىشى دەمەي, جالپى حالىق كورەدى. جاڭا ءداۋىر اكەلگەن بۇل جانر اسا پارمەندى جالپىحالىقتىق ەستەتيكالىق, ەتيكالىق تاربيە مەكتەبىنە اينالدى. ونىڭ وسىناۋ تەڭدەسسىز مادەني-يدەولوگيالىق قۋاتىن ەرتە اڭعارعان ەلدەر وسى سالاعا سۇراپىل قارجى قۇيىپ, الەمدى سەريالدارىمەن-اق جاۋلاپ الا باستادى. بۇگىندە قازاقستان كوگىلدىر ەكرانىن تولتىرىپ تۇرعان تۇرىك جانە كورەي كينوتۋىندىلارى. وسى سەريالدار ارقىلى ءبىز قازىرگى تۇرىك مادەنيەتى, بۇگىنگى كورەي مادەنيەتى دەگەندەردى اشقاندايمىز. وكىنىشكە قاراي, قازاق تەلەسەريالدارى تۋرالى اڭگىمە ءالى دە الدا. بۇ سالادا دا الدا وزىق ەلدەردىڭ تەلەكينو دەڭگەيىن قۋىپ جەتۋ مىندەتى تۇر.
“قازاقفيلم” بۇگىندە “ماحابباتىم – استانا (رەجيسسەرى ە.شىنارباەۆ) اتتى 12 سەريالىق تەلەفيلمدى اياقتاپ قالدى. پرەمەراسى وسى جاز باسىندا باستالماق. بۇل ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە جاقسى جوبا. وعان ىلە-شالا بيىل “001-ءشى جۇك” (رەجيسسەرى ي.ۆوۆنيانكو) اتتى شىتىرمان وقيعالى قازاق ۇقك ء–نىڭ بەيبىت زامانداعى قۇپيا كۇرەسى تۋرالى تەلەسەريال تۇسىرىلمەك. مۇندا بۇگىنگى قازاق چەكيستەرىنىڭ قازاقستان قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ جولىنداعى قاۋىپ-قاتەرگە باس تىككەن كاھارماندىق كۇرەسى بايان ەتىلەدى.
كەيدە كوشەدەن ساتىپ الىپ, ارزانقول ديسكىلەردى كورگەن, ونىڭ كەيبىرەۋىن ءتىپتى رەسپۋبليكالىق تەلەارنادان تاماشالاعان, كورىپ الىپ ول كينوعا كوڭىلى تولماعان اشۋلى جۇرت ءۇنى قۇلاققا جەتكەندەي. “اقىلدى ازاماتتار وتىرىپ نەگە مىنانداي ساپاسىز نارسەنى تۇسىرەدى, قازاق كينوسى دەگەنىمىز وسى ما؟” دەپ بۇلقان-تالقان بولعان رەنىشتى ءۇن. ونداي كورەرمەندەرىمىز ايتەۋىر قازاققا قاتىستى كينو بولسا بولدى, ونى شىعارعان “قازاقفيلم” دەپ ۇعادى. ەلىمىزدە قازىر ونداعان جەكەمەنشىك كينوستۋديالار پايدا بولعانىن, كوشەدەن ساتىپ الىپ جۇرگەن ونىمدەردىڭ دەنى سولار تۇسىرگەن ارزانقول دۇنيەلەر ەكەنىن اجىراتىپ جاتپايدى.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالدان جەكەمەنشىك ستۋديالاردىڭ ءبارى بىردەي ارزانقول دۇنيەلەر ءتۇسىرىپ جاتىر دەگەن وي تۋماۋى كەرەك. ولار نارىق زامانى تۋدىرعان “قازاقفيلمگە” – بالاما, باسەكەلەس ستۋديالار. وسى باسەكەلەستىك جەمىسىن ءتۇبىندە كورەرمەن كورۋگە ءتيىس. سونداي جەكەمەنشىك كينوستۋديالاردىڭ ءبىرى – “تاناريس” (باسشىسى س.ءازىموۆ). ول بۇگىندە ەكى تولىق مەتراجدى فيلم ءتۇسىرىپ بولدى. ونىڭ ءبىرى الەمگە ايگىلى فرانتسۋز اكتەرى دەپاردە قاتىسقان “كەشىككەن ماحاببات” (رەجيسسەرى س.قۇرمانبەكوۆ) اتتى كومەديا. بۇل “قازاقفيلممەن” بىرىككەن جوبا. “تاناريس” كينوستۋدياسىنا قارجى سالعان اتىراۋلىق كورنەكتى مەتسەنات توكەن جۇماعۇلوۆ. شىركىن, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر وسى توكەڭنەن ۇلگى السا عوي! قازاقتى سۇيگەندىكتەن ول قازاق كينوسىنا قارجى سالدى. قالتالى قازاقتار قارجىلارىن شەتەلگە تاسىعانشا وسىنداي قاسيەتتى ىسكە سالسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى... فيلمدەر كوپ تۇسىرىلەر ەدى. سولاردىڭ اراسىنان, كەنەت, ۇلت ەڭسەسىن كوتەرەر قازاق “راسەمونى” شىعا كەلەر ەدى.
بۇگىندە “قازاقفيلمدى” ۇكىمەت قولداپ وتىر. ۇلتتىق كينونى كوتەرۋگە وتە ىڭعايلى كەزەڭ تۋدى. “قازاقفيلمنىڭ” جاڭا باسشىلىعى ءبىر جىل ىشىندە كينو وندىرىسىنە قاجەتتى جوعارى تەحنولوگيامەن ستۋديانى تۇگەل جابدىقتادى. بۇرىنعىداي الۋان ءتۇرلى اپپارات ءۇشىن ەۋروپا اسىپ, شاپقىلاۋ جوق. بيىل وندىرىسكە 12 تولىق مەتراجدى كوركەمسۋرەتتى فيلم جىبەرىلمەك. ونىڭ ىشىندە “شال مەن تەڭىز”, “لوتەرەيا”, “جول سىلتەۋشى”, ء“ولى تەڭىز”, “جاس ۇلان”, “اڭشى بالا”, “اقىراپتىڭ اقىرعى كۇنى” ءتارىزدى نەگىزى بۇگىنگى كۇن تاقىرىبىنا ارنالعان جوبالار بار. بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان انيماتسيالىق “ەرتوستىك جانە سامۇرىق” تولىق مەتراجدى مۋلتفيلمى, قازاق ەرتەگى, اڭىزدارىنا نەگىزدەلگەن “قازاق ەلى” اتتى, ءار ءبولىمى 5 مينوتتىك بالالارعا ارنالعان تاريحي تانىمدىق 50 سەريالى انيماتسيالىق فيلم دە ءتۇسىرىلۋ ۇستىندە. ال دەرەكتى فيلمدەردىڭ كوشىن “باۋىرجان مومىش ۇلى” اتتى تولىق مەتراجدى دەرەكتى فيلم باستايدى. اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ تۋرالى ء“بۇتىن ءبىتىم” دەرەكتى ءفيلمى دە وسى قاتاردا.
قۇرمەتتى وقىرمان! اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا كينو الەمدىك ىقپال ءۇشىن كۇرەستەگى تەڭدەسسىز مادەني-يدەولوگيالىق قۇرال دەدىك. جاڭا زاماننىڭ جويقىن رۋحاني قارۋى دەدىك. بۇل ويدى تاعى دا دالەلدەۋ كەرەك پە؟! ەندەشە, تاعى مىسال. ەستەرىڭىزدە بولسا, وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن الەم ەكرانىن “ ۇلى الەكساندر” اتتى اقش تۇسىرگەن تاريحي فيلم شارلاپ ءوتتى. ول اقش يراققا باسىپ كىرگەننەن كەيىن ءتۇسىرىلدى. شىعىسقا جاساعان ءبىزدىڭ داۋىرگە دەيىنگى ەسكەندىر جورىعىنا بۇل فيلمدە جاڭا يدەيالىق سارىن بەرىلگەن. فيلم اۆتورلارىنىڭ اشقان “جاڭالىعى” بويىنشا ەسكەندىر شىعىسقا شابۋىلدى ول ەلدەردى باسىپ الۋ ءۇشىن ەمەس, مادەني مەشەۋلىكتەن قۇتقارۋ ءۇشىن جاساعان ەكەن. سول مەشەۋ شىعىسقا مادەنيەت جارىعىن تاراتۋ ءۇشىن جورىق باستاعان ەكەن. دەمەك, اقش-تىڭ دا يراققا باسىپ كىرۋى دە: “مەشەۋ شىعىسقا مادەنيەت جارىعىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن كەرەك بولعان ەكەن عوي!” دەگەن وي كەلەدى كورەرمەنگە. وسى ارقىلى فيلم اۆتورلارى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتكەن.
ەكران – سونىسىمەن جاڭا عاسىردىڭ مادەني-يدەولوگيالىق مايدانى. وسىنى ەرتە اڭعارعان ەلدەر ول مايدانعا قىرۋار قارجى سالدى, سالىپ تا جاتىر جانە سالا دا بەرەدى. جوعارىدا اتالعان “ ۇلى الەكساندرعا” جۇزدەگەن ميلليون قارجى جۇمسالعان. ويتكەنى, ەندىگى جەردەگى جەڭىس: مادەني-يدەولوگيالىق مايدانداعى جەڭىس. قازاق كينوسىنىڭ وركەندەۋى – قازاق ۇلتىنىڭ وركەندەۋى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وركەندەۋى. كينو – شىنىندا دا ءبىز ءۇشىن ونەر ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى. قازاق كينوسىنا قامقور بولايىق, اعايىن!
الماتى.
سيقىرلى الەمدى سوزبەن كەستەلەگەن
كەڭ دالادا, قۇستىڭ قوس قاناتىنداي كەرىلىپ جاتقان الىپ تاۋلاردىڭ باۋىرىندا تازا سۋدى, تاڭعى شىقتاي ءمولدىر اۋانى جۇتىپ, ەركىن جۇرگەن قازاق موينىنا قۇرىق, اۋزىنا ق ۇلىپ سالىنىپ, بوداندىقتىڭ قاسىرەتىن تارتۋداي تارتقانمەن, ءبىتتىم دەپ ءۇمىتىن وشىرمەي, كيگىزگەن تۇمىلدىرىقتى قايتسەم ج ۇلىپ تاستايمىن, جۇرتىمدى ازاتتىققا قاشان باستايمىن دەپ ءۇش ءجۇز جىلعا تاياۋ ۋاقىت جان الىپ, جان بەردى. بىراق اققا قۇداي جاق ەكەن, ادالدىق جەڭدى. تاۋبە, تاۋەلسىزدىك قولعا باق قۇسىنداي قوندى, مىقتى تاق بولىپ ورنادى. تورتكۇل دۇنيە “ىرىسىڭ مول, تىنىسىڭ كەڭ, بوداندىقتان بوستاندىققا شىققان قازاق ەكەنسىڭ عوي!” دەپ تانىپ قانا قويماي, قاتارىنا تارتتى. كەي تۇستا قارىمىمىزدى, قايراتىمىزدى, العىرلىعىمىزدى, جەر بايلىعىمىزدى, وي-كەنىمىزدى, تاريحتاعى ءوركەنيەتىمىزدى, ەلدىك ءجونىمىزدى باعالاپ, قاتاردان وزدىرىپ تا جىبەرىپ جاتتى. وسىنداي ەلدىك ءىستەگى ءبىر قيمىلىمىز “ارباعان مەنى ءبىر سيقىر”, دەپ ۇلت ۇلانىن تانىتۋدا تالماي ەڭبەك ەتىپ كەتكەن قايسار قالامگەر سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ ايتپاقشى, ءتورت جىلدا ءبىر وتەتىن قىسقى, جازعى الەمدىك وليمپيادالار مەن چەمپيوناتتاردا قىز-جىگىتتەرىمىز “سەن تۇر, مەن اتايىن” دەيتىن الىپ مەملەكەتتەردىڭ ايتۋلى سپورتشىلارىمەن كۇش سىناسىپ, قازاقتىڭ كوگىلدىر تۋى مەن قاسيەتتى ءانۇرانىن دۇنيە جۇزىنە پاش ەتكەن ساتتەر ەلىمىزدىڭ قايتا ءبىر تۇلەۋى دەر ەدىك.
قىران قانات, بولات توپشى سپورتشىلارىمىزدى سول جارىستارىنا جۋرناليست رەتىندە قاتىسىپ, ولاردىڭ ءبىلەك-قۋاتىمەن, نەبىر سويقان سوققىلارىمەن حالقىمىزدىڭ ۇياتىن ساقتاۋ جولىندا ەرلىككە پارا-پار ءىس اتقارىپ, جەڭىستەرىمەن كوزگە ءتۇسكەن ساڭلاقتارىمىزدى, الدىمەن ماقالا تۇرىندە جاتىق جازىپ, ارتىنان ايناداعىداي انىق ەتىپ, تولىمدى تولىقتىرۋلار جاساپ, الۋان ءتۇرلى سۋرەتتەرمەن كومكەرىپ, ويماقتاي-ويماقتاي كىتاپ شىعارىپ, جۇرتقا جەتكىزگەن ارىپتەسىمىز وڭداسىن ەلۋباي دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس.
اتالمىش كىتاپ التى بولىمنەن تۇرادى. العىسوزىن ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ, الەمنىڭ جانە ەۋروپانىڭ ءبىرنەشە دۇركىن چەمپيونى, ۇلتىمىزدىڭ جۇلدىزدى ۇلدارىنىڭ ءبىرى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ جازىپتى. “سپورت تاقىرىبى قازاق جۋرناليستيكاسى ءۇشىن كوتەرىلگەن تىڭ سياقتى. وسىناۋ قيىن دا, كۇردەلى تاقىرىپتىڭ جۇگىن قىرىق جىلدان بەرى قايسارلىقپەن كوتەرگەن ءجۋرناليستىڭ جانكەشتىلىگىنە العىستان باسقا نە ايتامىز”, – دەيدى جانى جايساڭ جاقسىلىق اعامىز. بۇل وڭداسىن ەلۋبايعا عانا ەمەس, بۇكىل سپورت جانرىن جازىپ جۇرگەن جۋرناليستەرگە بەرىلگەن باعا دەپ بىلەمىز.
“فرانتسۋز تىلىندە “مۇمكىن ەمەس” دەگەن ءسوزدىڭ بالاماسى جوق” دەپتى ناپولەون. شىنىندا, جەڭىس تۇعىرىنان كورىنگەن ارىستارىمىزدى ارداقتاعان كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا بۇل ءسوزدىڭ قازاققا دا, قازاق سپورتشىلارى ءۇشىن دە جات ەمەس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەسىڭ. ءبىرىنشى بولىمنەن پاريجدە وتكەن فۋتبولدان ءحVى الەم ءبىرىنشىلىگى تۋرالى جان-جاقتى حاباردار بولساڭ, ەكىنشى بولىمدە سيدنەي وليمپياداسىنداعى قول جەتكەن تابىستى ءساتتەرىمىز باياندالادى. ودان كەيىنگى تاراۋلاردا كورەيا مەن جاپونيادا ءوتكەن فۋتبولدان الەم كۋبوگى جارىسى, افينا مەن تۋريندەگى وليمپيادا ويىندارى, بەيجىڭدەگى جازعى وليمپيادا جان-جاقتى قامتىلىپتى.
تورتكۇل دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن وسى الماعايىپ كەزەڭدە الدىنا جان سالماي, تالايدى تامساندىرعان, “بار ەكەنسىڭدەر عوي, باۋىرلارىم” دەگىزگەن ەرماحان ىبىرايىموۆ, مۇحتارحان ءدىلدابەكوۆ, بەكزات ساتتارحانوۆ, بولات ءجۇمادىلوۆ, ولگا شىشيگينا, باقتيار ارتاەۆ, باقىت سارسەكباەۆ, يليا يلين, تاعى دا باسقا تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ ابىرويىن اسىرىپ, داڭقىن تانىتقان الىپتارىمىزدىڭ جەڭىس جولىنداعى سىن ساعاتتا ءسۇرىنبەي وتكەن ساتتەرىن ادەمى بەينەلەيدى. قىسقا-قىسقا تاقىرىپتار مەن سۋرەتتەردى ۇشتاستىرىپ بەرگەندە ول ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى.
كوركەم بەزەندىرىلىپ, ساپالى قاعازعا باسىلعان كىتاپتىڭ التى تاراۋعا بەرىلۋىنىڭ وزىندە ءبىر سىر جاتقانداي. ول سىر – جۋرناليست قالامگەردىڭ تاياۋدا الپىسقا تولاتىن التى بەلەسىن كوز الدىڭا ەلەستەتىپ, قىرىق جىل بويى ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەردىڭ زايا كەتپەگەنىن اڭعارتىپ تۇرعانداي.
سۇلەيمەن مامەت.
العاشقى ۇلاعات – انادان
قوستانايدان شىعاتىن باسىلىمدار قاتارى تاعى ءبىر الماناحپەن تولىقتى. وبلىس اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات ءجونىندەگى كوميسسيانىڭ باستاماسىمەن شىققان جۋرنال “ۇلاعات” دەپ اتالدى. باسىلىمنىڭ بەتاشار بەتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: “...ءبىزدىڭ ۇلى دالامىزدىڭ تاريحى قايسار قاھارمان قىزدارىمىزدى, بيلەۋشىلەردىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىن, ويشىلدار مەن اقىنداردىڭ دانىشپان انالارىن بىلەدى. قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ايەلدەرى وسى ءداستۇردى جالعاستىرۋدا, دەگەن سوزدەرىمەن اشىلعان.
بۇل ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن باسىلىمنىڭ مۇقاباسىنا جەرگىلىكتى سۋرەتشى ولەگ كۋسكوۆتىڭ “قوستاناي تۋرالى اڭىز” شىعارماسى بەرىلگەن. اڭىز اپالى-ءسىڭلىلى قوس تانا تۋرالى ەكەنى قوستانايلىقتارعا ءمالىم. مۇنان كەيىن الماناحتا قازاق دالاسىنا ورتاق سكيف حانشايىمى توميريس, شوقاننىڭ اجەسى ايعانىم, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ جارى, اۋىر تاعدىردىڭ يەسى بادريسافا, جۋرناليست ءنازيپا قۇلجانوۆا, بالانى اپاتتان قۇتقارامىن دەپ ءوزى وپات بولعان ماريتە بەجيتە تۋرالى ماتەريالدارمەن تانىسۋعا بولادى.
الماناحتىڭ قالعان كەيىپكەرلەرى – قوستاناي وڭىرىندەگى ەڭبەگىمەن ەلىنە ەلەۋلى بولعان ايەلدەر. جاسى 111-گە كەلگەن ۇرقيا ءالىمبەكوۆا, 106 جاستاعى ۇلتاي سىزدىق سياقتى اجەلەرىمىز اشتىقتىڭ, الاساپىران ۋاقىتتىڭ كۋاسى بولسا, ايشا ءالىموۆا سوعىس جىلدارى تىلدا ەڭبەك ەتتى.
بۇگىندە سەكسەننەن اسىپ وتىرعان ءسارۋار ەرجانوۆا اجەي 11 بالا تاربيەلەپ ءوسىردى, نەگىزىنەن ۇلدار. ولاردىڭ اراسىندا شاحتەر دە, سپورتشى دا, قىزمەتكەر دە بار. ال ءسارۋار اجەيدىڭ قىزى قارلىعاش بالاپانوۆا قوستاناي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. قىزمەت قارلىعاشتىڭ كوپ بالا تاۋىپ, ءتاربيەلەۋىنە كەدەرگى بولعان جوق, ول–جەتى بالانىڭ اناسى, نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. الماناحتاعى ايشىقتى سۋرەتتەگى جۇزىنەن نۇر توگىلگەن باقىتتى انالاردىڭ كەۋدەسىندە “باتىر انا” التىن مەدالى, “انا داڭقى” مەدالى نەمەسە تاۋەلسىز قازاقستاندا بەكىتىلگەن “التىن القا,” “كۇمىس القا” بەلگىلەرى جارقىرايدى. ماكسيم گوركي ايتقانداي, دۇنيەدەگى جاقسىلىقتىڭ ءبارى كۇننىڭ نۇرىنان, انانىڭ سۇتىنەن تارايدى. العاشقى ۇلاعات تا –انادان. سوندىقتان “ۇلاعاتتىڭ” وقىرمانعا ايتارى, جاستارعا بەرەر ۇلگىسى دە از بولماق ەمەس.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.