كىتاپ – ەڭ سابىرلى ۇستاز
“اماNات” جۋرنالىنىڭ 200 تومدىق كىتاپحاناسى – الەم حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ, ونەرىنىڭ, تاريحىنىڭ, فيلوسوفياسىنىڭ العاشقى تومدارى دۇنيەگە كەلۋى تىلگە تيەك ەتەر, شىن قۋانار, ءۇمىت ارتار ۇلكەن الەۋمەتتىك قۇبىلىس.
كىتاپتى ارداقتايىق, ايالايىق اعايىن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
ادامزات بالاسىنىڭ الدىندا ءۇش ايعاقتى زور مىندەت تۇر: ءبىرى – ب ە ي ب ءى ت ش ءى ل ءى ك ت ءى, ەكىنشىسى – ر ۋ ح ا ن ي يا ت ت ى, ءۇشىنشىسى – ت ا ب ي ع ا ت- ت ى قورعاۋ ءھام ساقتاپ قالۋ. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ءبىزدىڭ تىرشىلىگىمىزدىڭ باستى باعدارى. ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن ۇعىمدار. وسى ءۇش باستاۋعا قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ بولاشاعى بايلاۋلى.
بولا ما, جوق پا دەگەن ادامزات تىرشىلىگىنە باعىتتالعان گاملەت كۇمانى: ەگەر ءبىز وعان ءمان بەرىپ, قۇلاق اسپاساق, ادامزات الدىندا ماڭگى شەشىلمەس سۇراق بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز. تەحنيكالىق دامۋ الەمدە قۇلاشىن كەڭگە جايدى, وسىعان قاراي ادام دا تابيعاتتى قۇل قىلۋعا بارىن سالۋدا. ۇلى بابالارىمىز قولدان سوققان الەمدىك مادەنيەت پەن ويدىڭ كوزسىز مۇحيتىن مەڭگەرۋدە بىزدەر ولقى ءتۇسىپ جاتىرمىز. وكىنىشكە قاراي, الەم حالىقتارى باستارىنا تونگەن قاتەردى اڭعارۋدا مەشەۋلىك تانىتۋدا. ينتەللەكتۋالدىق جانە يدەولوگيالىق كوزسىزدىك قوعامدا بولىپ جاتقان اقيقاتتان الىستاتىپ, ادامدى اپات جولىنا – مورالدىق, ادامگەرشىلىك, رۋحاني داعدارىسقا بەلشەسىنەن باتىردى.
ءۇشىنشى مىڭجىلدىق ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز – جەر–بەسىگىمىزدە توتەنشە وزگەرتۋلەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى.
ءوزىنىڭ بيىك, تازا, رۋحاني قاسيەتىمەن كىتاپ – مادەنيەت پەن رۋحانياتتى قورعاۋدا تەڭدەسى جوق قارۋ بولىپ تابىلادى.
كىتاپ – ادامزات بالاسىنا اعارتۋ ءھام ءبىلىم سىيلاي بەرەدى.
كىتاپ بەتتەرىندە ادامزات تىرشىلىگىنىڭ سان قيلى قۇپيا سىرلارى ساقتالعان.
كىتاپ – ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ تىنىسىنا تولى ادامزات ويىنىڭ جەمىسى.
ادامزات كىتاپقا ءوزىنىڭ قاسيەتتى سەزىمى مەن جان جىلۋىن سەنىپ تاپسىرعان. كىتاپ ءبىزدىڭ العا جىلجۋىمىزدا, كاتاكليزمداردان ارىلۋىمىزدا, ادامگەرشىلىكتىڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلۋدە ولشەۋسىز اقىل قوسادى.
كىتاپ – ەڭ سابىرلى ۇستاز.
تەك كىتاپ قانا قايىرىمدىلىق پەن قاتىگەزدىكتىڭ, اقيقات پەن جالعاننىڭ اراجىگىن اينىتپاي تانىپ بىلۋگە ۇيرەتەدى.
وتانىمىزدىڭ بولاشاعى – جاستارعا امانات قىلىپ – كىتاپ قالدىرامىز.
مەن اباي كلۋبىنىڭ ادامگەرشىلىك ارەكەتىن قولدايمىن. قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى روللان سەيسەنباەۆتىڭ “اماNات” جۋرنالى مەن 200 تومدىق كىتاپحانا شىعارۋداعى ۇلاعاتتى باستاماسىنا شىن جۇرەگىممەن قۋاناتىنىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. وتانىمىزدىڭ رۋحى مەن مادەنيەتى ءۇشىن بارىن سالعان جازۋشىنى قازاقستاننىڭ ۇلتجاندى, ناعىز پاتريوتتارى قولدايتىنىنا سەنىمىم زور.
“اماNات” جۋرنالىنىڭ 200 تومدىق كىتاپحاناسى – الەم حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ, ونەرىنىڭ, تاريحىنىڭ, فيلوسوفياسىنىڭ العاشقى تومدارى دۇنيەگە كەلۋى تىلگە تيەك ەتەر, شىن قۋانار, ءۇمىت ارتار ۇلكەن الەۋمەتتىك قۇبىلىس.
كىتاپتى ارداقتايىق, ايالايىق اعايىن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
سانا مەن ساپا نەمەسە “كىتاپتى ارداقتايىق, ايالايىق, اعايىن!”
پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ەلىمىزدەگى 2009 جىلى شىعارىلعان كىتاپتاردىڭ كورمەسىن وتكىزدى. ايتۋلى قازاق باسپالارى شىعارعان ادەمى ونىمدەر كوزدىڭ جاۋىن الدى. ولاردىڭ قاتارىندا ايگىلى “امانات” جۋرنالى كىتاپحاناسىنىڭ كىتاپتارى ىشكى باي مازمۇنىمەن, ديزاين ورنەگىنىڭ ادەمىلىگىمەن قازاق حالقىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن مول ماحابباتىمەن ەرەكشەلەندى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس.
حالىقارالىق اباي كلۋبىنىڭ ونىمدەرى نەسىمەن قۇندى؟ بۇل كىتاپتاردىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس, رەسەي, انگليا, پاكستان, يران, امەريكا ەلدەرىندە دە ساتىلۋىنىڭ سىرى نەدە؟ ونى ءبىر سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, اباي كلۋبى ۇستانعان بەكىم كىتاپتى شىعارۋ ءھام ساتۋ ساياساتى ءوزىنىڭ وركەنيەتتى, رۋحاني, ينتەللەكتۋالدىق كورەگەندىگىندە.
ءبىز اباي كلۋبىنىڭ 2009 جىلى عانا شىعارعان بەس كىتابىنا توقتالماقپىز.
ەڭ اۋەلى ۇلى اقىنىمىزدىڭ قازاق, اعىلشىن, ورىس تىلدەرىندە شىققان “قاراسوزىن” تاماشالادىق. ەرەكشە ايتار ءجايت, كىتاپ مۇقاباسى مۇلدە بولەك. باتىس ويلاپ تاپقان ينتەگرالدى ستيل. ەكولوگيالىق تازا تاۋار. قازاق كىتاپ يندۋسترياسىنداعى تۇڭعىش تىڭ جوبا.
“قاراسوزدى” ورىس تىلىنە اۋدارعان بەلگىلى اۋدارماشى كلارا سەرىكباەۆا. ابايدىڭ, شاكارىمنىڭ, مۇحتاردىڭ, الاش ارداگەرلەرىنىڭ وزىق شىعارمالارىن ماسكەۋدىڭ ايتۋلى “حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا”, “مولودايا گۆارديا”, “سوۆەتسكي پيساتەل” باسپالارىندا كوپ تيراجبەن ورىس تىلىندە شىعارعانىنا كۋاگەرمىز. سونىمەن بىرگە كلارا حانىم, قازاق تىلىنە لوندون مەشىتىنىڭ سۇراۋىمەن اراب تىلىنەن قۇراندى, پارسى تىلىنەن ومار حايامدى, اراب تىلىنەن ءابۋ حانيفانى, اعىلشىن تىلىنەن دجەبراننىڭ فيلوسوفيالىق تراكتاتتارىن, ەسسە-ويلارىن, “يسلام فيلوسوفياسىن”, تۇرىك تىلىنەن قوجا ناسىر حيكايالارىن تارجىمەلەگەن.
ابايدىڭ ولەڭدەرىن ورىس تىلىنە اۋدارعان – ومىردەن ەرتە وزعان ورىستىڭ ۇلى اقىنى, ماسكەۋلىك يۋري كۋزنەتسوۆ. ال ۇلى بابامىزدىڭ قاراسوزىن, ولەڭدەرىن اعىلشىن ءتىلىندە سويلەتكەن – لوندوندىق ۇزدىك اقىن, تۇركولوگ ريچارد ماككەين. اعىلشىن ءتىلىن ەكىنشى ءتىلى سانايتىن كوپ قازاق جاستارى ونىڭ مارينا تسۆەتاەۆانى, اننا احماتوۆانى, الەكساندر بلوكتى, بوريس پاستەرناكتى اعىلشىنشا سويلەتكەنىنەن حاباردار بولار دەپ ويلايمىز.
كوپ ادام دۇنيەگە بوي الدىرعان,
بوي الدىرىپ, اياعىن كوپ شالدىرعان.
ءولدى دەۋگە سىيا ما, ويلاڭدارشى,
ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان.
اباي تۋعان حالقىن جانىنداي ءسۇيدى, سونان دا ونىڭ ويلى سوزدەرى كوڭىلدىڭ تورىندە. تۋعان حالقىنىڭ ءبولىنبەس بولشەگى بولعان اباي ادامزات الدىنداعى پارىزىنا داق تۇسىرمەي, اقيقاتقا جان-تانىمەن قىزمەت ەتىپ ءوتتى. ماحاببات ولىممەن قاتار قونادى, ويتكەنى جانكەشتىلىككە باس تىكپەگەن ماحاببات – ماحاببات ەمەس. بوستاندىققا تەك باستى بايگەگە تىگۋمەن عانا جەتۋگە بولادى. اباي ولەڭدەرىنەن ءبىز ادامگەرشىلىك ءتالىم الامىز, ويتكەنى اقىن ءومىرى اڭىزعا اينالىپ كەتكەلى قاشان!
قازاقتىڭ ەرەن اقىنىنىڭ ولەڭدەرىن وزىق ويلى, تەرەڭ ءبىلىمدى, تالانتتى ادامداردىڭ اۋدارعانىنا قۋاندىق. حالىقارالىق اباي كلۋبى الەمنىڭ اتاقتى اۋدارماشىلارىن قاستارىنا جاقسى-اق توپتاستىرعانىنا تاڭ قالدىق. كلارا حانىمنىڭ ءبىر ءوزى عانا اراب, پارسى, تۇرىك, اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز, يسپان تىلدەرىنەن قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە تۋرا اۋدارا بەرەدى. ول كىسىنىڭ لوندونداعى الەم اۋدارماشىلارى اسسوتسياتسياسىنىڭ بەلدى مۇشەسى بولعانىنا جيىرما جىل تولىپتى. اپامىز ۇلكەن ەڭبەك ادامى ەكەن. كەۋدە كەرۋى جوق, ايعايى جوق, ماقتانى جوق, وسىنداي قاراپايىم, ويلى قازاق ايەلىن قالاي قۇرمەتتەمەسكە!
روللان سەيسەنباەۆ پەن كلارا سەرىكباەۆا الەمنىڭ وزىق جازۋشىلارى مەن اۋدارماشىلارىن قاستارىنا تارتىپ, دوس-جولداس قىلماسا, الەم حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ جۋرنالى “امانات” دۇنيەگە كەلمەس ەدى. بۇل باسىلىم تۋرالى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى كەندزابۋرو وە: “جۋرنال قازاق حالقىنىڭ ادال, كورىپكەل ەلشىسى”, دەسە, تاعى ءبىر نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ۆەنگر يمرە كەرتەس: “امانات” قازاق ادەبيەتىنىڭ پاسپورتى, الەم ونەرىنىڭ برەندى”, دەۋىندە جان بار. اتى الەمگە اڭىز بولعان فيدەل كاسترو ءوزىنىڭ شىعارمالارىنىڭ ورىس تىلىندەگى تارجىمەسىن تەك قانا “امانات” جۋرنالىنا سەنىپ تاپسىرۋىندا قازاقتىڭ اماناتىنا دەگەن بەرىك سەنىم جاتىر.
“امانات” جۋرنالىنىڭ 200 تومدىق كىتاپحاناسىنىڭ اياسىندا “اقىندار اللەياسى” اتتى ۇلى اقىندارىمىزدىڭ كوركەم بەزەندىرىلگەن قالىڭ-قالىڭ تومدارىن قولىڭىزعا العاندا رۋحىڭىز تۋلايدى, نامىسىڭىز ويانادى. “اقىندار اللەياسىنىڭ” العاشقى تومدارىنا كىرگەن اقىندارىمىز: ماحامبەت, ياساۋي, ءسۇيىنباي, اباي, شاكارىم, ءماشھۇر ءجۇسىپ, سۇلتانماحمۇت. بيىلعى جىلى ماعجان, قاسىم, دالا اقىندارى ء(Vى-ءححى عاسىر) جارىق كورمەك.
وسى كىتاپتاردى قولىنا ۇستاپ كورگەن پولشانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ۆلادىسلاۆ سوكولوۆسكي: “ ۇلى اقىندارىن قۇرمەتتەۋدى, سىيلاۋدى, ولارعا تاعزىم ەتۋدى ەۋروپا مەن امەريكا قۇرلىعى قازاقتىڭ حالىقارالىق اباي كلۋبىنان ۇيرەنۋى كەرەك”, – دەپ جۇرەكجاردى ءسوزىن ايتۋى قازاقى كوڭىلىمىزدى وسىرمەي مە؟!
بيىل سول حالىقارالىق اباي كلۋبىنا, ونىڭ “امانات” جۋرنالىنا 10 جىل تولادى. كەزدەيسوق ەستىپ تاڭ قالدىق. بۇل قازاقتىڭ ايگىلى جازۋشىسى روللان سەيسەنباەۆ اعامىزدىڭ جانكەشتىلىگىنىڭ ارقاسى ەكەنى داۋسىز. “جاقسىلار جاقسىمىن دەپ ايتا المايدى, جاماندار جاقسىمىن دەپ ايعايلايدى”, دەپ ءان ايتاتىن بەلگىلى كۇيشى سەكەن تۇرىسبەكوۆتىڭ ويلى ۇنىندە اششى كۇيىك جاتىر-اۋ دەپ ويلايسىڭ.
اباي كلۋبىنىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسى قازاقستاننىڭ مادەني, وقۋ-اعارتۋ ورىندارىندا وتكىزىلسە قانداي جاقسى بولار ەدى. جاقىندا مەن استانادا اتاقتى يتالياندىق جۋرناليست مەريەلمەن كەزدەسكەن ەدىم. سوندا ول كىسى قازاقستاندى ءبىر اي ارالاعانىن, سەمەي پوليگونىندا دا بولعانىن ايتتى. “قازاق حالقىنىڭ ءانىن, كۇيىن تىڭدادىم. جاي جۇرگىنشى قۇساپ اۆتوبۋسپەن دالانى كەزدىم. كەرەمەت! ەرتەڭ ميلانعا قايتامىن. ءبىر وكىنىشىم بار, ول قازاق جازۋشىسى روللان سەيسەنباەۆتى تابا المادىم”. “ول كىسىمەن كەزدەسىپ پە ەدىڭىز؟” دەپ سۇرادىم. “بەتپە-بەت كەزدەسكەن ەمەسپىن. اعىلشىن تىلىندەگى “دۇنيە تاس-تالقان بولعان كۇن” پوۆەسىن وقىعام. انامىز ەكەۋمىز ءبىر كەش جىلاپ العانبىز. سەمەي پوليگونىنا بارعانىم سودان عوي. قازىر يتاليانىڭ اتاقتى ەكى باسپاسى ونىڭ “جانتالاس نەمەسە ولىك كەزگەن قۇم بەلدەر” رومانىن ۇلكەن تيراجبەن شىعارماق. باسپاگەرلەردىڭ اڭداتپاسىنا قاراعاندا بۇل حح عاسىرداعى ۇزدىك رومانداردىڭ بىرىنە سانالادى ەكەن. يتاليان تىلىندە شىققان سوڭ, وقيمىن”, – دەدى.
“ريمدە, – دەپ ءسوزىن جالعادى ول سودان كەيىن, – يتاليانىڭ اتاقتى فيلوسوفى, ءدىن جەتەكشىسى, لۋي دجۋسسانيعا ارنالعان سيمپوزيۋمدا روللان سەيسەنباەۆتىڭ ءسوزىن تىڭدادىم. بۇكىل الەمنەن جينالعان 10 مىڭ ينتەللەكتۋال – ونەر, ادەبيەت, فيلوسوفيا, ءدىن ادامدارىنىڭ الدىندا ول 10 مينۋت سويلەدى. رەگلامەنت سونداي بولاتىن. قازاق جازۋشىسى ەۋروپا جۇرتىنا ەۋروپانىڭ رۋحى, جانى, مادەنيەتى, ونەرى ءھام قازاق مادەنيەتىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ الەمدە الاتىن ورنى تۋرالى كوسىلىپ ايتتى. ەۋروپانىڭ جۇرەگىندە سويلەپ تۇرىپ, ەۋروپانىڭ زيالى قاۋىمىنا ادامدىق, عالامدىق وي اۋقىمىن كورسەتتى. ەۋروپانىڭ رۋحاني قۇلدىراۋىنىڭ سەبەپتەرىن دە اشىق ايتتى. زيالى قاۋىم قول سوقتى. ەشنارسەگە تاڭ قالمايتىن الەمنىڭ وقىعان جاستارى ورىندارىنان تۇرىپ, قۇرمەت كورسەتتى. تاڭ قالدىم. وكىنىشكە قاراي ول جولى دا, روللان سەيسەنباەۆتى ۇستاي المادىم. ءبىز باس رەداكتوردان ارنايى رۇقسات الماي ءوزىمىز وزىمىزگە يەلىك جاساي المايمىز. ەرتەدە جۋرناليست بەلسەندىلىگى بولعان دەيدى. قازىر ءبارىن اقىلداسىپ شەشەدى. مەن باس رەداكتوردان ينتەرۆيۋ ءۇشىن رۇقسات العاندا, روللان سەيسەنباەۆ اۆتوبۋسپەن ەۋروپانى ارالاپ كەتىپتى. قازاقستاندى اۆتوبۋسپەن ارالاپ شىعۋ ويى ماعان سوندا كەلگەن. ءسىز ماعان شىندىعىڭىزدى ايتىڭىزشى, سونداي ءىرى تۇلعانىڭ قايدا ەكەنىن, ەڭ بولماسا تەلەفونىن قازاقتار نەگە بىلمەيدى؟”.
مەن ءۇن قاتا المادىم. مۇنداي سۇراق مەنى ەشقاشان مازالاماپتى.
بۇگىنگى كىتاپ مەرەكەسىندە كورسەتىلگەن تاعى ءبىر كىتاپ روللان سەيسەنباەۆتىڭ “جالعىز عانا ءتۇن” اڭگىمەلەر جيناعى. ورىس تىلىندە.
قازاق ادەبيەتىنە روللان اعامىز جاس جازۋشى بولىپ ەمەس, بىردەن جازۋشى بولىپ كەلگەن. بۇل سيرەك قۇبىلىس. ول العاشقى اڭگىمەلەرىمەن-اق وقىرمان قاۋىمدى وي تولعاعىمەن, كەڭىستىك كەڭدىگىمەن, تالانت تەگەۋرىنىمەن تاڭ قالدىرعان. ءالى دە تاڭ قالدىرىپ كەلەدى.
ونەردە دە, ومىردە دە ساياق جۇرەتىن, ادەبي وي ايدىنىنا ەشكىمدى جاقىنداتپاي, تۋعان دالاسىندا جالعىز قاسقىرداي جورتاتىن اعامىزدىڭ تالانت قۋاتى سەرپىندى, وي اۋقىمى كەڭ.
وسى كىتاپقا بەرىلگەن اتاقتى ءماسكەۋ جۋرنالى “درۋجبا نارودوۆ” باسىلىمىنىڭ اڭداتپاسىنا كوز سالايىق. “گلۋبينا ي شير ناتۋرى روللانا سەيسەنباەۆا سرەدني وكەانۋ. منوگيم نە پونياتنى مىسلي ي پوستۋپكي روللانا, نو ۆەد وكەان نە وبيازان ني پەرەد كەم وتچيتىۆاتسيا. وبسۋجدات پوۆەدەنيە وكەانا يمەەت پراۆو تولكو توت, كتو راۆەن ەمۋ پو ۆەليچيۋ ي موششي, كتو جيۆەت تاكوي جە جيزنيۋ”.
قازاق قيماس ءادىل ءسوز ەكەن.
روللان سەيسەنباەۆتى كىتاپ كورمەسىنەن كورمەدىك. ەڭبەكتەرى بار, ءوزى جوق. ءاتۇستى ءبىر كەزدەسكەنىمىزدە روللان اعامىز: “حالىقارالىق اباي كلۋبىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە باتا بەرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, “امانات” جۋرنالىنىڭ 200 تومدىق كىتاپحاناسىنا العىسوز جازعان دا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سەن ول كىسىنىڭ ءسوزىن وقىدىڭ با؟”. ء“الى وقىعام جوق”, دەدىم. “وندا وقى, باۋىرىم! ەكى-اق بەت سوزدە كەمەڭگەر, وتانىن شەكسىز سۇيگەن, كىتاپتى ارداقتاعان ادامنىڭ اسىل وي-پىكىرى جاتىر. ءار ەلدىڭ پرەزيدەنتى ونداي كوكجيەگى بيىك سالماقتى وي ايتا المايدى. ءبىزدىڭ قازاققا كىسى جاققان با؟! اباي بابامىز ايتپاقشى, قازاقتىڭ وزىنەن, ءسوزى ۇزىن. ءبىزدى ءبىرتۇتاس ەل قىلماي, ىشتەن ىرىتەتىن جيرەنىشتى مىنەز وسى. مەن ساعان پرەزيدەنتتىڭ سول العىسوزىندەگى كىتاپ تۋرالى بىرنەشە ءىرى-ءىرى ويىن ايتايىن”. “ايتىڭىز, – دەدىم, – ەستە ءجۇرسىن, روللان اعا”.
“كىتاپ – ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ تىنىسىنا تولى ادامزات ويىنىڭ جەمىسى.
ادامزات كىتاپقا ءوزىنىڭ قاسيەتتى سەزىمى مەن جان جىلۋىن سەنىپ تاپسىرعان. كىتاپ ءبىزدىڭ العا جىلجۋىمىزدا, كاتاكليزمداردان ارىلۋىمىزدا, ادامگەرشىلىكتىڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلۋدە ولشەۋسىز اقىل قوسادى.
كىتاپ – ەڭ سابىرلى ۇستاز. تەك كىتاپ قانا قايىرىمدىلىق پەن قاتىگەزدىكتىڭ, اقيقات پەن جالعاننىڭ اراجىگىن اينىتپاي تانىپ بىلۋگە ۇيرەتەدى”.
وسى سوزدەر قازاق ەلىنىڭ بالاباقشالارىنىڭ, مەكتەپتەرىنىڭ, ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ, كىتاپحانالارىنىڭ, ادەبي, ساياسي, رۋحاني كەشەندەرىنىڭ, قابىرعالارىندا, وبلىستارداعى “نۇر وتان” پارتياسى ۇيلەرىنىڭ ماڭدايشالارىندا جازۋلى تۇرۋى كەرەك. بىراق, جازىلمايدى؟ نەگە؟..
پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ ىجداعاتپەن كورمەنى ارالاپ ءوتتى.
مەن دالاعا شىقتىم. استانانىڭ مۇزداي اۋاسى القىنعان اساۋ جۇرەكتەگى قىزۋ قاندى باسا المادى.
سەمەيگە تۇندە جۇرەتىن اۆتوبۋستى توسىپ تۇرىپ, مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى, ايگىلى قوعام قايراتكەرى, الاش قوزعالىسى تۋرالى تەرەڭ كىتاپتار جازعان مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ ايتقان ءبىر ءسوزى ەسىمە ءتۇستى.
“امانات” جۋرنالىنىڭ كىتاپحاناسىنان شىققان شاكارىم قاجىنىڭ ءۇش تومدىق شىعارمالار جيناعىن سارالاي كەزىپ, قولىما قارىنداش الىپ وقىپ شىقتىم. ءبىر كىنا تاپپادىم. وي ورنىندا. تالعام بيىك. رۋح ءتىرى. نامىس وتى لاۋلاپ تۇر. باباسىن قادىرلەگەن حاس شەبەر قولىنان شىققان كوركەم كىتاپتار. روللان سەيسەنباەۆ تۋدىرار كىتاپتار وسىلاي كۇمبىرلەي سويلەپ تۇرۋ كەرەك قوي” – دەپ ەدى.
كوكەيدە جاقسىلاردا جاتتىق جوق ەكەن-اۋ دەگەن وي تۋلاپ بەرگەن.
سول ءۇشىن قۋاندىم.
قاراڭعى ايسىز ءتۇن. دالادا قالىڭ اق قار. اياز.
مەن اۆتوبۋستىڭ ارتىنا وڭاشا وتىرىپ الىپ, ديكتوفونعا وسى ماقالانىڭ جوعارىداعى سويلەم جولدارىن ايتا جونەلدىم. بۇلاي جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىن ەرتەرەكتە, وسىدان 15 جىل بۇرىن روللان سەيسەنباەۆ اعامنان ۇيرەنگەن ەدىم.
امان بول, استانام!
ەندى سەنىڭ رۋحىڭ, ۇلىلاردىڭ ۇلاعاتتى وي-تىلەكتەرى مەن ارمان-مۇددەلەرىنىڭ تاي قازانىندا اسىپ-توگىلىپ قاينايتىن بولدى.
سوندا سەنىڭ رۋحىڭ مەن نامىسىڭ ەرەكشە اسقاقتايتىن بولادى, اسىل استانام!
سول كۇندى جاقىنداتۋعا جان سالايىق, قازاق ەلى!
قايرات سابىرباەۆ, سەمەي.
جانتالاسقان جەتى جىل
الەمنىڭ ۇلى اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىمەن مەكتەپ قابىرعاسىندا, سوناۋ اباي مەن شاكارىم بابالارىمنىڭ كىندىك قانى تامعان شىڭعىستاۋ جەرىندە تانىسقان ەدىم. سول جىلدارى وقىپ, كوڭىلگە تۇيگەن, جۇرەكتەن وتكىزگەن كلاسسيكالىق شىعارمالاردى كەيىن, ستۋدەنت كەزىمدە, جازۋشىلىق ومىرىمدە قايتالاپ وقىدىم; سول بىلگەندەرىمە قوسا جاڭا تەگەۋرىندى, تالانتتى بۋىن وكىلدەرىنىڭ ولەڭ-جىرلارىمەن, پروزالىق شىعارمالارىمەن تانىستىم.
ارينە, بۇگىن الەمدە شوقتىعى بيىك ۇلى تۇلعالاردىڭ كوبىمەن جەتە تانىس, سىرلاس دوستىق قارىم-قاتىناستامىن دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس.
سول ۇلى تۇلعالاردىڭ ىشىندە ەسىمنەن ەش كەتپەيتىن ۇلى اقىنداردىڭ ءبىرى – شاندور پەتەفي. ۆەنگردىڭ ايگىلى اقىنىنىڭ وتان, ەل تۋرالى تولعانىستارى, ەش اقىننىڭ شىعارماسىنا ۇقسامايدى, بولەك تەبىرەنىستى وي, بولەك پايىمداۋ, بولەك سىر اشۋ.
كونە تۇرىك ۇرپاعى, كونە قىپشاق ماديار ازاماتى “مەنىڭ ءپىرىم — ازىناعان قارا ايعىر” دەپ سىلكىنگەندە, ءXXى عاسىرداعى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن عۇنداردىڭ ارعىماقتارى سوناۋ باتىس سىبىردەن ەدىل مەن دوندى ءتىلىپ ءوتىپ بارا جاتقانداي ەلەستەيدى. ساعىم ىشىندە قالىڭ اتتى اسكەر اسىعىپ-اپتىقپاي ءسان-سالتاناتىمەن قوزعالىپ بارا جاتادى. نەتكەن كورىنىس!..نەتكەن عاجاپ سۋرەت!.. جانسىز سۋرەت ەمەس, ءتىرى الەم. كونە تۇرىكتەر كونە دالانى جاپىرىپ كەلە جاتىر.
ەۋروپانىڭ كوركەم وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن شاندور پەتەفي سيقىر دالانىڭ قۇدىرەتتى تىرشىلىگىن مەيلىنشە ەكپىندى, قۋاتتى جىرمەن ورنەكتەيدى. قانعا سىڭگەن, سۇيەككە بىتكەن, تەككە تارالعان قاسيەت وسى بولار!
ءبىر عاسىر وتكەن سوڭ, قالا جىگىتى, قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ تە ارعىماقتى كەلىستىرىپ سۋرەتتەگەن ەدى.
ەكى حالىقتىڭ جىر ساباقتاستىعى دالا ەلىنىڭ ورتاق تىرلىگىن, سالت-ءداستۇرىن سول دالانىڭ قادىر-قاسيەتىن, ۇلى بابالارىمىزدىڭ رۋحاني بىرلىگىن ايقىندايدى.
وتان تۋرالى جازىلعان ولەڭ كوپ. سولاي بولۋى زاڭدى دا. بىراق, ەلىن, وتانىن ءدال شاندور پەتەفيشە بار داۋسىمەن, جان-جۇرەگىمەن, تاۋسىلماس مەيىرلى تىلەگىمەن جىرلاعان اقىن از.
ماحاببات جانە بوستاندىق,
بىلمەيمىن بۇدان باسقاڭدى.
ماحاببات قونسا قولىما,
ءومىرىمدى بەرىپ الامىن.
ەركىندىك ءۇشىن ونى دا
قۇرباندىققا شالامىن.
ورىستىڭ ايگىلى اقىنى ءھام اۋدارماشىسى مارقۇم ميحايل كۋرگانتسەۆپەن ەتەنە جاقىن تانىسىپ, سىيلاس, سىرلاس بولۋىمىزعا دا شاندور پەتەفي سەپتىگىن تيگىزگەن بولاتىن.
تىڭداڭىزشى, رۋحى بيىك, ارىستان جۇرەك پەتەفيدىڭ وتان دەپ سوققان جۇرەگىن:
قاشانعى ءبىز قۋىرشاق بوپ قالامىز؟!
جەتەدى ەندى! سارباز بولسىن بالامىز!
سىبىزعىلار قويا تۇرسىن سىزىلماي,
كەرنەي ءۇنىن كۇتىپ جاتىر دالامىز.
كەز كەلگەن جاۋ الدى ءبىزدى باسىنىپ.
وتان, ويان! شىق قارۋدى اسىنىپ!
تۇتاندىرۋ ءۇشىن سەنى كەرەك پە؟
جاراتقاننىڭ جارق-جۇرق ەتكەن جاسىنى؟!
شاندور پەتەفي – ۆەنگر حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى. ۇلى اقىنى. جاۋجۇرەك ساربازى. قارا ايعىرىن كوككە سەكىرتىپ, قالىڭ جاۋعا الماس قىلىشىن جارقىراتىپ جالعىز شاپقان جاۋىنگەر.
مولاسىز قالعان اقىن دا شاندور پەتەفي.
الەم ادەبيەتىنىڭ ساۋساقپەن سانارلىق ۇلىلارىنىڭ ساناتىنا ەنگەن جالعىز ۆەنگر دە – شاندور پەتەفي.
بۇگىنگى ۇلتجاندى قازاقتار ءXىX عاسىرداعى دالانىڭ ۇلى اقىنى شاندور پەتەفيدىڭ جىرلارىمەن سۋسىنداسا, قالعىپ كەتكەن نامىس, تاپتاۋرىن بولعان رۋحىمىز تاعى ءبىر سىلكىنەر مە ەدى دەگەن ۇمىتكە بوي ارتامىز.
ۆەنگر ادەبيەتىنە شاندور پەتەفي جەتى جىل عانا قىزمەت ەتتى. قالعان ءومىرى وتانىنىڭ نامىسىن قورعاۋ ءۇشىن قاندى مايدان وتىندە ءوتتى. استىندا ارقىراعان قارا ايعىر, قولىندا قانعا مالىنعان الماس قىلىش... حالقىنىڭ ماڭدايىنا جارىق جۇلدىزداي جارقىراپ بىتكەن ۇلى اقىن نە بارى 26 جاسىندا جاسىن ۇرعان تەرەكتەي قيىلىپ ءتۇستى.
وكىنىشتى.
جازىلماي قالعان جىر قانشا؟!
ايتىلماي كەتكەن وي قانشا؟!
تۇگەسىلمەيتىن اسىل ارمان قانشا ەدى؟!.
قازاقتىڭ ۇلكەن اقىنى قادىر مىرزا ءالى اعامىز شاندور پەتەفيدى قازاقشا سويلەتتى. ءوز جىرىنا دا, وزگەنىڭ جىرىنا دا زور تالاپپەن قارايتىن قادىكەڭ باعا جەتپەس جۇمىس تىندىردى. وسى كەرەمەت ەڭبەگى ءۇشىن قالىڭ قازاق اقىن اعامىزگا شەكسىز قارىزدار عوي دەپ ويلايمىن.
ۇلى شاندور پەتەفيدىڭ جىرلارىن “امانات” جۋرنالىنىڭ 200 تومدىق الەم ادەبيەتى كىتاپحاناسىنا ەنگىزۋ كوپتەن ويدا جۇرگەن ەدى. بۇگىن سول ويدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءساتى تۇسكەندەي.
ۇلى دالانىڭ ۇلى پەرزەنتى, بابالار مەكەنىنىڭ تورىنەن ورىن ال!
تورلەت!
ويتكەنى ەل دە سەنىكى, ءتور دە سەنىكى!
روللان سەيسەنباەۆ.
جەتەدى ەندى!
قاشانعى ءبىز قۋىرشاق بوپ قالامىز!؟
جەتەدى ەندى! سارباز بولسىن بالامىز!
سىبىزعىلار قويا تۇرسىن سىزىلماي,
كەرنەي ءۇنىن كۇتىپ جاتىردالامىز.
كەزكەلگەن جاۋ الدى ءبىزدى باسىنىپ.
وتان, ويان! شىق قارۋدىاسىنىپ!
تۇتاندىرۋ ءۇشىن سەنى كەرەك پە
جاراتقاننىڭ جارق-جۇرق ەتكەن جاسىنى؟!
شىعاسىڭ با؟ شىقپايسىڭ با مايدانعا؟
قول جيناساڭ, قۇيىلامىز قايدان دا!
قۋمايسىڭ با قازىلاردى بەزبۇيرەك
جۇرداي بولعان جۇرەكتەن دە, ميدان دا!
قايدا كەتكەن مادياردىڭ قۋاتى؟!
قاس دۇشپانىن ءوز قانىنا جۋاتىن؟!
الدە بىزدەر جاسىقپىز با؟
انالار —
تاۋسىلعان با قايسار ۇلدار تۋاتىن؟!
ەي, جەلوكپە, ايتا كورمە اسىرىپ!
ءبىزدىڭ حالىق كورگەن ەمەس باس ۇرىپ.
مادياردىڭ شارابىنداي ءبىر وتتى
ەلىم مەنىڭ وتىر, ءسىرا, جاسىرىپ!
وتە شىعار ءا دەگەنشە اي ۇزىن.
كانە, كەرنەي, قاندىر جۇرتتىڭ ايىزىن!
جىبەرەيىك ءبارىن ولە ماس قىلىپ,
كومەيلەرگە ءبىر تامشى قان تامىزىپ.
وتان! وتان! جالتاقتاما,جاسقانبا!
ىڭىرسىسىن دۇشپان تۇياق باسقاندا.
نەمىستەردىڭ تابانىنان بوسانىپ,
جۇلدىز داڭقىڭ قايتا شىقسىن اسپانعا!
العا! العا! جۇرەكسىنبە! تارتىنبا!
قايىسپايتىن قايسارلار بار ارتىڭدا.
اعىپ ءتۇسسىن جاۋدىڭ جاۋىز كوزدەرى
الداسپانىڭ شىققان كەزدە جارقىلداپ!
قاشانعى ءبىز قۋىرشاق بوپ قالامىز؟!
جەتەدى ەندى! سارباز بولسىن بالامىز!
سىبىزعى ءۇنى تۇرا تۇرسىن سىزىلماي.
كەرنەي ءۇنىن كۇتىپ جاتىر دالامىز!
شاندور پەتەفي. اۋدارعان قادىر مىرزا ءالى.