قازاقستان مەن رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ شەبىندە بوكەي حاننىڭ كەسەنەسى اشىلدى
بۇعان دەيىن گازەتىمىزدە حابارلانعانىنداي, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قولعا الىنىپ, رەسەيدەگى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن, ءبىر توپ قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ قارجىلاي كومەگىمەن ىسكە اسىرىلعان ىزگىلىكتى قۇرىلىس ء–بوكەي حان نۇرالى ۇلىنىڭ كەسەنەسى رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىنىڭ كراسنويار اۋدانىنداعى كىشىارال اۋىلى اۋماعىندا سالتاناتتى جاعدايدا اشىلدى.
استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى الەكساندر جيلكين, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ ۇشەۋى باستاپ, كەسەنەنىڭ بەتاشار سالتاناتىنا رەسەي مەن قازاقستاننىڭ كورشىلەس وڭىرلەرىنەن جينالعان قالىڭ قاۋىم قيعاش وزەنى ۇستىندەگى جۇزبەلى كوپىر ارقىلى كىشىارال اۋىلىنا ءوتىپ, قاسيەتتى ورىنعا قاراي بەت الدى. قوناقتار بوكەي حان كەسەنەسىنە بۇرىلماس بۇرىن حاننىڭ رۋحاني ۇستازى – سەيىت بابا زيراتى باسىندا تىزە بۇگىپ, ءتاۋ ەتتى; ەل تانىعان قاسيەتتى اۋليە ادامنىڭ رۋحىنا ارناپ قۇران وقىلدى.
سالتاناتتى ءراسىمدى استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى الەكساندر جيلكين اشتى. ول ءوز ءسوزىندە ەكى ەل حالىقتارىنىڭ ەجەلگى دوستىق بايلانىستارىن ودان ءارى شىڭداي تۇسەتىن ءتۇبەگەيلى ساۋلەتتىك تۋىندى – بوكەي حان كەسەنەسىنىڭ رەسەي توپىراعىندا بوي كوتەرۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قامقورلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلعان ماڭىزدى جوبا ەكەنىن ايتا كەلىپ, قازاق حالقى ءۇشىن عانا ەمەس, كوپ ۇلتتى رەسەي جۇرتى ءۇشىن دە ەرەكشە تاربيەلىك ءمانى بار تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ پايدا بولۋىنا اتسالىسقان بارشا قازاقستاندىقتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ءاسىرەسە قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ وسىناۋ حالىقارالىق قۇرىلىستىڭ شىن مانىندەگى «پرورابى» بولعانىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى, سونىڭ ايعاعى رەتىندە قازاقستان ەلشىسىنە وبلىس گۋبەرناتورى ءوز اتىنان العىس حات تابىس ەتتى. «بۇگىندە استراحان ءوڭىرىندە 130-دان استام ۇلتتار تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋدە. بۇل بارىمىزگە ورتاق جەر, ءبىزدىڭ تاعدىر-تاريحىمىز ءبىر. حVIII-حIح عاسىرلار شەبىندە حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىپ, رەسەيمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان بوكەي حاننىڭ ەسىمى مەن ءىسى ماڭگى ولمەيدى, ومىرشەڭ ءوزارا دوستىعىمىزدىڭ باستاۋىندا ناق وسى بوكەي سىندى تاريحي تۇلعالار تۇرادى. استراحان توپىراعىندا بوي تۇزەگەن بوكەي حان كەسەنەسىن شىعىستىڭ ءداستۇرلى كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى تۋىندىسى دەۋگە بولادى. مەن بۇل كەسەنەنىڭ ءبىزدىڭ ايماق ءۇشىن تاعىلىمى مول تاماشا عيمارات بولاتىنىنا سەنىمدىمىن», دەدى وبلىس گۋبەرناتورى.
قازاقستان ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ ءوز سوزىندە قاسيەتتى حالىقارالىق جوبانىڭ ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعانىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى, بۇل يگىلىكتى ىسكە تۋعان حالقىنىڭ تاريحىنا شىن مانىندە قۇرمەتپەن قاراي بىلەتىن وتانداستارىمىزدىڭ شىن نيەتىمەن قاتىسقانىنا توقتالدى. سونىمەن بىرگە ءوزارا دوستىقتىڭ ونەگەلى ەسكەرتكىشى – بوكەي حان كەسەنەسىن سالۋ جونىندەگى ەلشىلىكتىڭ العاشقى ۇسىنىس-باستاماسىن رەسەي تاراپىنىڭ ىقىلاسپەن قابىلداعانىنا ءىلتيپات ءبىلدىردى. «قازاق تاريحىندا بوكەي حاننىڭ ورنى قاشاندا وقشاۋ تۇرادى. كەشەگى كەڭەستىك زاماندا اتا تاريحىن بىلمەي وسكەن ۇرپاقتار مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا عانا وسىناۋ ۇلى حاننىڭ ۇلتى ءۇشىن جاساعان جاقسىلىعىن ەندى سەزىپ, ەندى ءبىلىپ جاتىر. بوكەي حان ەدىل مەن جايىق اراسىنا الاشتىڭ ورداسىن ورناتۋ ارقىلى قازاقتىڭ سول كەزدەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ شەكاراسىن كەڭەيتتى, ازيالىق حالىقتى ەۋروپا شەڭبەرىنە باستاپ كەلىپ, ەۋرازيالىق تۇتاستىقتىڭ العاشقى ىرگەتاسىن قالادى. بوكەي حان كەسەنەسى بۇگىنگى ادامدار ءۇشىن عانا ەمەس, كەلەسى ۇرپاقتاردىڭ تاتۋ-ءتاتتى باقىتتى ءومىرى ءۇشىن دە اسا قاجەت. بوكەي حان ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە قويناۋى مۇناي مەن گازعا, ايدىنى بالىققا تولى ۇلان-عايىر اۋماقتى ۇرپاعىنا اماناتتاپ كەتتى», دەدى ول. سونداي-اق ەلشى استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى الەكساندر جيلكيننىڭ بوكەي حان كەسەنەسىن سالۋ جونىندەگى ۇسىنىسقا ەرەكشە ىقىلاس تانىتقانىن, كەسەنەنىڭ العاشقى ىرگەتاسىن قالاۋ راسىمىنە تىكەلەي ءوزى كەلىپ قاتىسقانىن ايتا كەلىپ, وعان بارشا وتانداستارىمىز اتىنان ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ ءوز سوزىندە بوكەي حاننىڭ ەسىمى مەن ىسىنە جانە ەلباسى تاپسىرماسىمەن بوي كوتەرگەن كەلىستى كەسەنەنىڭ ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەتىن ەرەكشەلىگىنە جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارىپ, شەكارالاس ءوڭىرلەردەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر بارىسىن كەڭىرەك باياندادى. «بوكەي حان – قازاقستان مەن رەسەي تاريحىندا ەلەۋلى ورىن العان سۇڭعىلا قايراتكەر. ونىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ءحىح عاسىردىڭ باسىندا قۇرىلعان ىشكى قازاق ورداسى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. ارادا جۇزدەگەن جىلدار وتسە دە, رەسەي مەن قازاقستان, استراحان مەن اتىراۋ دوستىقتىڭ, ىنتىماقتاستىقتىڭ اينىماس مەكەنى بولىپ قالا بەرەدى», دەدى ول.
استراحان قازاقتارى اتىنان سويلەگەن وبلىستاعى قازاق مادەنيەتىن دامىتۋ قورىنىڭ ءتوراعاسى نيكيتا ىسقاقوۆ ەل مەن ەلدى جالعاعان بوكەي حانداي ۇلى تۇلعانى بۇگىنگى ۇرپاقتار ەشقاشان ۇمىتپاي, ۇلىقتاي بەرەتىندىگىن سالتاناتتى لەبىزىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىردى.
حان زيراتىن كورۋگە جينالعان قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىمەن بوكەي حان نۇرالى ۇلى رۋحىنا جەكە قۇران باعىشتالدى. ءساندى سالىنعان تاريحي ەسكەرتكىشتى تانىستىرۋ ءساتى وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋشىلار مەن مامانداردىڭ بوكەي حان كەسەنەسىنىڭ ساۋلەتتىك جانە قۇرىلىستىق ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ماڭىزدى اڭگىمەلەرىمەن جالعاستى.
وسى ءىس-شارا اياسىندا اتىراۋلىق جەبەۋشى-دەمەۋشى ازاماتتاردىڭ باستاماشىل توبىن باسقارعان مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى اتىراۋ وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باستىعى مۇحيت ىزبانوۆقا استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ا.جيلكين ءوز اتىنان العىس حات تاپسىردى. مۇحيت كارىم ۇلىنىڭ بوكەي حان كەسەنەسىن سالۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى تۋرالى گازەتتىڭ بۇدان بۇرىنعى جاريالانىمىندا دا ايتىلىپ ەدى. ەندى ونىڭ وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ايانباي اتقارعان ادال ءىسىن رەسەي تاراپى دا تانىپ, لايىقتى باعالاعانى سالتاناتتى ءراسىمگە جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ شىن ريزاشىلىعىن تۋدىرعانىن ايتىپ ءوتۋدى باستى ءبىر پارىزىمىز سانادىق.
سونىمەن بىرگە, بوكەي حان كەسەنەسىن تۇرعىزۋ ىسىنە ايرىقشا اتسالىسقان استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ا.جيلكينگە, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ب.رىسقاليەۆكە, سەنات دەپۋتاتى س.ەڭسەگەنوۆكە, ءماجىلىس دەپۋتاتى ب.قوناربايعا, «قازترانسويل» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى قايىرگەلدى قابىلدينگە جانە وسىناۋ ىزگىلىكتى پەرزەنتتىك ماقسات جولىنا ماڭداي تەرى مەن ادال ەڭبەگىن جۇمساعان مۇحيت ءىزبانوۆ, امانجان رىسقالي, امانگەلدى باراقاتوۆ, ابدىبەك بيسەنوۆ, ورىنعالي الدەكەنوۆ, ءادىل جۇبانوۆ, مۇرات جاقاباەۆ, ورازالى ىزدىباەۆ, فەرديناند مامونوۆ, سامات عيلىموۆ سىندى بەلگىلى ازاماتتارعا قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى ز.تۇرىسبەكوۆتىڭ شىنايى ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن العىس حاتتارى بەرىلدى.
بۇدان كەيىن رەسەي تاراپى جينالعان قاۋىمدى اتالعان ءىس-شاراعا وراي قاز قاتار تىگىلگەن قازاقتىڭ كيىز ۇيلەرىنە شاقىرىپ, بوكەي حان قۇرمەتىنە اس بەردى. كەسەنەنىڭ اشىلۋ سالتاناتى اتىراۋ جانە استراحان وبلىستارى شىعارماشىلىق ۇجىمدارىنىڭ وبلىس ورتالىعىندا ۇيىمداستىرىلعان بىرلەسكەن مەرەكەلىك كونتسەرتىنە ۇلاستى. جۇرتشىلىق الدىندا قازاقستان ەلشىسى مەن وبلىس گۋبەرناتورى ءسوز سويلەدى.
بوكەي حان كەسەنەسىنىڭ اشىلۋىنا الىس-جاقىننان كەلگەن اعايىننىڭ قاي-قايسىسى دا ريزاشىلىق تانىتۋدان تارتىنعان جوق. ءماسەلەن, استراحان وبلىسى كراسنويار اۋدانىنىڭ ازاماتى كەندەباي ماتبەكوۆ: «رەسەيدە تۇرعانىمىزبەن, قازاقستاننىڭ دۇنيە جۇزىندەگى زور بەدەلىن, جالپى قازاق حالقىنىڭ كۇللى الەمدەگى جاقسى اتاعىن ەستىگەندە جۇرەگىمىز جارىلا قۋانامىز. قازاق ەلىنىڭ قانداي جەتىستىگى بولسا دا, ءبىز ءۇشىن اسا زور قۋانىش. قازاقستان جاقتان ءبىر قۋانىشتى حابار جەتسە, بۇيرەگىمىز بۇلك ەتە تۇسەدى. قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى باستاپ, قازاقتىڭ جومارت جۇرەكتى جىگىتتەرى قوستاپ, بوكەي حانعا كەسەنە تۇرعىزۋدى قولعا الدى دەگەندە, مارقايىپ قالدىق. بۇل وسى وڭىردەگى حالىقتىڭ كوپتەن كۇتكەنى ەدى. مىنە, بۇگىن سول كەسەنەنىڭ اشىلعانىنا كۋا بولدىق. شىنىمدى ايتسام, بوكەي حان كەسەنەسى رەسەيدى مەكەندەيتىن بارشا قازاقتىڭ ابىرويىن اسىرىپ, مەرەيىن تاسىتقان يگىلىكتى ءىس بولدى», دەيدى اعىنان جارىلا.
ءيا, ەكى ەلدىڭ شەكارالىق شەبىندە ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان بوكەي حانداي اسىل سۇيەكتى ارداقتى تۇلعانىڭ اسپانمەن تالاسقان كورىكتى كەسەنەسى – قازاقتىڭ شەجىرەلى تاريحىنا, ەلى ءۇشىن ەمىرەنگەن ەسىل ەرلەرىنە كورسەتىلگەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى ءھام قازاق-ورىس جۇرتىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى كورشىلىك حاقىنىڭ كۋاسى.
سەرىكقالي بايمەنشە,
جولداسبەك شوپەعۇل,
رەسەي فەدەراتسياسى,
استراحان وبلىسى,
كراسنويار اۋدانى,
كىشىارال اۋىلى.