ءاربىر مەملەكەت دامۋ دارەجەسىنەن كورىنبەك بولسا, تەورياعا ءمان بەرىپ, سوعان سۇيەنەدى. ويتكەنى, ول ويدىڭ قۇرىلىمىن قوزعاپ, تارتىپكە كەلتىرىپ, تۇجىرىمدايدى, زاڭدىلىعىن اشادى. سونداي-اق بۇل عىلىم وتكەندى تالدايدى, بولاشاقتى بولجاۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. اتقارىلىپ جاتقان ءىستىڭ ءمانىن تۇسىندىرەدى. ولاي بولسا تەوريانىڭ قوعامدا الاتىن ورنى بيىك, ەرەكشە.
سولاي دەسەك تە, ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى ماتەريالداردا جۇرتشىلىققا بەلگىلى دەگەن اۆتورلاردىڭ ءوزى بىزگە كەرەگى “ۇلتتىق يدەولوگيا”, ء“بىزدىڭ يدەولوگيامىز ۇلتتىق” دەگەن ءسوزدى كوپ ايتۋدا. وسى پىكىردى كەيبىر جۋرناليستەر دە قولداپ, ءىستىڭ ءمانىنە كوز جەتكىزبەي, قايتالاپ كەلەدى. ولار ءسىرا, “يدەولوگيا” دەگەن نە, “ۇلتتىق يدەيا” دەگەن نە, اجىراتپايتىن بولسا كەرەك.
مۇنداي ۇعىمدارعا قالاي بولعاندا دا تەوريا كەرەك. ويتكەنى, ول جۇيەلەنگەن, جۇمىر ويدىڭ جيىنتىعىن قۇراپ, كوپ سوزدىكتى, بوس ءسوزدىكتى كوتەرمەيدى. ءبىراق, ماسەلە جالپى تەوريادا دا ەمەس, عىلىمي تەوريادا. مىسالى, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا يدەولوگيامىز ۇلتتىق بولادى دەۋ قاتە پىكىر. ويتكەنى, كوپ ۇلتتى مەملەكەتپىز. جانە... ءيا, جانە كوبىنەسە ءبىز قازاقستان باسقا ۇلتتارعا قيىن كەزدە پانا بولعان دەگەندە ادەتتە ونى كورەي, نەمىس, چەشەن, ءتۇرىكتەرگە قاراتىپ ايتامىز. بۇل دۇرىس. بىراق, ءبىز ورىس, ۋكرايندىقتارعا ولاي دەمەيمىز. دەسەك تە, ءبىر كەزدە ولار دا بىزگە كەلىپ پانالاعان. يمپەراتور الەكساندر ءىى 1861 جىلى 19 اقپاندا “باسىبايلىقتى” جويدى. وكىنىشتىسى, پاتشا زيالى قاۋىم ۇسىنىسىن قولداماي, شارۋالاردى جەرسىز قالدىردى, كۇن كورەتىن تىرەگىنەن ايىردى. ءسويتتى دە ميلليونداعان كەدەي-كەپشىكتى شىعىسقا, ەدىل مەن ورال تاۋىنىڭ ار جاعىنا بارىڭدار. سوندا بوس جاتقان جەر كوپ, سولاردى يەلەنىڭدەر دەپ بوستىرىپ ءجىبەردى. بارمايمىن دەگەندەردى كۇشتەپ ايدادى. اقىرىندا, ولار ارىپ-اشىپ, ازاپ شەگىپ, جولدا كوپ قيىندىق كوردى. جارتىسى وسى ازاپتى ساپاردا اۋرۋدان كوز جۇمدى. بىراق, جەتكەندەرى مول بايلىققا كيلىگىپ, جەرگىلىكتى حالىق – قازاقتاردىڭ جاتسىنباۋىنان تۇرمىستارىن تەز تۇزەپ الدى. قازاق جەرىن ولار وزدىگىنەن ەمەس, پاتشا ۇكىمەتى شەشىمىنىڭ كورسەتۋىمەن يەلەندى. ول تاريحتان بەلگىلى. سوندىقتان سول كەز-دەگى كەلگەن شارۋالاردىڭ, ارينە, بۇعان ەش كىناسى جوق. ولاردى زورلاپ كوشىرگەن دە, جەر ءبولىپ قونىستاندىرعان دا پاتشا ۇكىمەتى. قازاق ەلىنە جەتكەن قارا شەكپەندىلەر رەسەيدەگى سالتىمەن قۇنارلى, سۋلى, قالاعا جاقىن جەرلەرگە ورنالاسىپ, ءارقايسىسى جاقسى قورا-جاي سالىپ, كوشە تۇرعىزىپ, جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزىپ, جاڭاشا ءومىر ءسۇردى. ءدال وسىنداي جاعداي مەنىڭ تۋعان جەرىم شيەلىدە بولدى. وندا ولار قىستاق شەتىنەن سىزىقپەن تارتىلعانداي كەڭ ەكى كوشە تۇرعىزدى. ءبىرى تۇستىكتەن تەرىستىككە قاراي سوزىلعان “حوحلياتسكايا” ەدى. كەيىن ول “پەرۆومايسكايا” دەپ وزگەرتىلدى. ەكىن-ءشىسى, باتىستان شىعىسقا سوزىلعان “سۆوبودا” دەگەن بولىك بولاتىن. اتاۋلارىنىڭ ءوزى-اق ولار بۇرىن كىم بولعانىن ايتىپ تۇرعانداي. ۇلكەن شىركەۋ ورناتتى, مەكتەپ اشتى, اۋرۋحانا سالدى. باسقا جەرلەردە دە سولاي بولدى. اقىرىندا 1881 جىلى, ءوزىنىڭ وپات بولار الدىندا, الەكساندر ءىى شەشىم قابىلداپ, الگى مۇجىقتارعا ەلىنە قايتىپ ورالۋىنا كەلىسىم بەردى. بىراق, وعان ءماسەلەن, سىر بويىنا كەلىپ ورنالاسقان قارا شەكپەندىلەر حات جازىپ: ء“بىزدى بۇل جەرگە ايداپ كەلتىردىڭىز, ەندى بۇل جەردەن ايداماساڭ كەتپەيمىز”, دەپ جاۋاپ قايتاردى. مىنە, سول كەزدە وسىلاي دەگەن ورىستار, شيەلىگە ابدەن ءسىڭىسىپ باۋىر باسىپ كەتتى. كەرى كوشكەندەرى استە بولمادى. ارينە, ولار قوجا, سۋناق, تورەلەر سياقتى قازاق بولىپ كەتكەن جوق, بىراق ءوزدەرىن بوگدەمىز دەپ تە ەسەپتەمەيدى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, قازاقستاندا ورنالاسقان ءاربىر حالىقتىڭ ءوز مەنتاليتەتى بار. ول – ءتىلى, ادەت-عۇرپى, سالت-ساناسى. بۇل كەز كەلگەن جۇرتتىڭ ۇلتتىق يدەياسى. ۇلتتىق يدەيا: ء“بىز كىمبىز؟” دەگەن سۇراۋعا عانا جاۋاپ بەرەدى. ودان باسقا, ياعني, مەملەكەتتىك پروبلەمالارعا كوتەرىلە المايدى. ول تەك ۇلتتىڭ بولمىسىن بەينەلەيدى, يدەولوگياعا قىزمەت ەتەدى, بىراق, ونىڭ جۇمىسىنا ارالاسپايدى, تابيعاتى باسقا.
سونداي-اق قازاقستاندا ورنالاسقان حالىقتاردىڭ وزىندىك ۇستانىمدارى دا بار. ەگەردە ۇلتتىق يدەيانى قولداپ, دامىتاتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەسەك: ء“بىز قايدا بارا جاتىرمىز؟”. ماقساتىمىز قانداي؟ نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ – دەگەن سۇراۋلارعا يدەولوگيا جاۋاپ بەرەدى.
بىزدە يدەولوگيا ۇلتتىق بولا المايدى. ەگەر ول ۇلتتىق, ياعني قازاقتىق بولا قالسا, قالعاندارى نە دەيدى؟ ولاردىڭ دا وزىندىك يدەياسى جانە ۇستانىمدارى بار ەمەس پە؟ يدەولوگيا ۇلتتىق يدەيا ەمەس. ونىڭ ءمان-ماعىناسى تەرەڭ, كەڭ. ونىڭ ۇستىنە ءبىر مەملەكەتتە قانشا ۇلت بولسا, ۇلتتىق يدەيا دا سونشا, ال مەملەكەتتىك يدەولوگيا بىرەۋ عانا بولۋى كەرەك. ەگەر, ول ەكەۋ, نە ودان كوپ دەسەك, ەلدىڭ شىرقى بۇزىلادى, بىرلىگى ىدىرايدى. ونى ەشبىر مەملەكەت كوتەرە المايدى. ولاي بولسا, يدەولوگيا ءبىر مەملەكەتتە, مەيلى ول مونوۇلتتى نەمەسە پوليۇلتتى دەسەك تە بىرەۋ عانا بولۋى قاجەت.
كوپ ۇلتتى مەملەكەتتەردە ءبىر يدەولوگيا قاي جاعدايدا بولۋى ءمۇمكىن؟ ول قالاي ىسكە اسادى؟ ەكى جاعدايدا. ەگەر نەگىزگى حالىقتىڭ تىلەك-ماقساتىن مەملەكەتتىك بيلىك قولداپ, قالعان ۇلتتاردىڭ اۋزىن كۇشتەپ باساتىن بولسا. بۇل دەموكراتياسىز ەلگە ءتان. نەمەسە دەموكراتيالىق جولعا تۇسكەن ەلدەردە, ەگەر ول يدەولوگيا ۇلتتىق ەمەس, مەملەكەتتىك بولاتىن بولسا. بىلايشا ايتقاندا, ۇستەمدىك ەتىپ وتىرعان يدەولوگيا ەلدەگى بارلىق ۇلتتاردىڭ مۇڭ, ماقساتىن بىردەي قولداپ, قامتىسا. ولاي بولسا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ يدەولوگياسى تەك بارلىق ۇلتتاردىڭ ويىنان شىعاتىن بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن يدەولوگيا تەك مەملەكەتتىك نەگىزدە جاسالۋى ءتيىس.
ماسەلەن, ءبىز دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى العا قويىپ وتىرمىز. بۇل – يدەولوگيا. بىراق ول ۇلتتىق پا؟ جوق, جالپىحالىقتىق, مەملەكەتتىك. ودان سوڭ ءبىز “قازاقستاندىق جولعا” تۇستىك. بۇل دا ۇلتتىق ەمەس, جالپىحالىقتىق, مەملەكەتتىك ۇستانىم. ارينە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ نەگىزگى حالقى قازاقتار. مەملەكەتتىك ءتىلىمىز دە قازاق ءتىلى. بارلىق رامىزدەرىمىز, تەڭگەمىز قازاق ۇلتى تاريحى مەن مادەنيەتىن بەينەلەيدى. بىراق, ەلىمىزدىڭ كۇشەيىپ دامىعانى تەك قازاقتارعا عانا ەمەس, وسىندا تۇراتىن بارلىق باسقا قازاقستان حالىقتارىنا دا پايدالى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز, تىلەگىمىز ءبىر دەيتىنىمىز مىنە, وسىندا.
ارينە, ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان ەتنوستاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ءتىلى, ءمادەنيەتى, ادەت-عۇرپى, سالت-ساناسى بار. ول ۇلتتىق, ال, يدەولوگيامىز ۇلتتىق ەمەس, تەك مەملەكەتتىك, جالپىحالىقتىق. ءبىرلىك دەگەنىمىزدىڭ نەگىزى دە مىنە, وسىندا جاتىر. باستى ماسەلەلەردە ءبىز ءبىرمىز, بولىنبەيمىز, مەملەكەت تۋى توڭىرەگىندە ۇيىسقانبىز. ويتكەنى, ءبىز قازاقستاندىقپىز, وسى ەلدى دامىتۋعا كۇش-جىگەرىمىزدى ايامايمىز, قازاقستاننىڭ پاتريوتتارىمىز.
وسى ايتىلعاندار يدەولوگيالىق ماسەلەلەر. ال ونىڭ نەگىزى قاشاندا تەوريا. مەنىڭ ايتپاعىم: “تەورياعا مۇقيات بولايىق”, – دەۋ.
ۇلتتىق يدەيا وزدىگىنەن مەملەكەتتىك دارەجەگە كوتەرىلە المايدى. ەگەمەندىگىمىزدى العالى بەرگى 19 جىلدا ۇلتتىق يدەياعا جاتاتىن قازاق ءتىلى باياۋ دا بولسا دامىپ, العا جىلجىپ, ءبىراز جەتىستىكتەرگە قولى جەتتى. ول مەملەكەتتىك ءتىل ستاتۋسىنا يە بولدى. قانداي جاعدايدا دەسەك تە ايتەۋىر بەتبۇرىس باستالدى. باسقا حالىق وكىلدەرى قازاقشا سويلەيتىن بولىپ كەلەدى. ءتىلدىڭ جاناشىرلارى كوپتەگەن پايدالى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. دەگەنمەن, قازاق ءتىلى رەسپۋبليكامىزدا ءالى دە قوس ءتىلدىڭ ءبىرى. سىرت قاراعاندا, بۇل يدەولوگيالىق اقاۋ سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. سوندا تىلىمىزگە دەمەۋ كەرەك پە؟ كەرەك. ونىڭ اتى – يدەولوگيالىق دەمەۋ. بۇل دەگەنىمىز, قازاق ءتىلىن رەسپۋبليكادا تەك بىردەن ءبىر تىلگە اينالدىرۋ ساياساتىنا بەتبۇرىس جاساۋ دەگەن ءسوز. ماسەلەن, رەسمي باسىلىمداردى الايىق. رەسەي كوپ ۇلتتى مەملەكەت, بىراق ونىڭ گازەت-جۋرنالدارى تەك ورىس تىلىندە. سول جاعدايدى گەرمانيادان, فرانتسيادان, انگليادان, قىتايدان دا كورۋگە بولادى. ول ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – سول ەلدەردىڭ نەگىزگى حالقىنىڭ ءتىلى. بارلىق رەسمي اقپاراتتار سول تىلدە جۇرەدى. وعان ەشكىم بۇل قالاي دەمەيدى, ورىندى دەپ قابىلدايدى. ال قازاقستاندا ءبارىمىز بىلەمىز, ولاي ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ باسقا مەملەكەتتەرگە قاراعانداعى بۇگىنگى ەرەكشەلىگىمىز. بالكىم, مۇنى تۋدىرىپ وتىرعان ءومىر شىعار. ونى ءتۇسىنىپ, سوڭىن شىدامدىلىقپەن توسۋىمىز كەرەك.
قازىرگى تاڭدا ءبىز ءۇشىن باستى ماسەلە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حV سەسسياسىنداعى ەلباسى ن.نازارباەۆ جاساعان “ۇلتتىق بىرلىك ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋىمىز” اتتى بايانداماداعى تۇجىرىمدار. وندا پرەزيدەنت مىندەتتەردىڭ ەڭ ۇلكەنى “مەملەكەتتىك ءتىلدى ودان ءارى دامىتۋ” دەدى. ول ءۇشىن ارنايى جۇمىستار جاسالىپ, ورىندالۋدا. ولاي بولسا, تىلگە قاتىناس, ونى قولداۋ, دامىتۋ قاشاندا مەملەكەتتىك يدەولوگياعا جاتادى. ال ءتىلدىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ستاتۋس السا دا ول ەشقاشان يدەولوگيا بولعان ەمەس. ءتىل تەك ۇلتتىق يدەياعا جاتادى. وسىنى زيالى قاۋىم ءتۇسىنۋى ءتيىس. ەندەشە, “قازاق ءتىلىنىڭ ءحالى ناشار” دەپ شۋلاي بەرگەننەن گورى, بۇدان بىلايعى ماقسات قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, ونىڭ ەڭ باي, ەڭ قۇدىرەتتى, كەزىندە الەمگە اسەر ەتكەن ەڭ ەرتە دۇنيە ءتىلى ەكەنىن دالەلدەۋ.
ايتالىق, باسقا تىلدەردە جوق سوزدەر بىزدە كوپ. ماسەلەن “سىڭسۋ”, “جىلاۋ”, “ەستىرتۋ”, “جوقتاۋ” دەگەن سياقتى ۇعىمدار. ونىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ەرەكشە ماعىنالارى بار. ورىس تىلىندە, مۇنى ءبىر سوزبەن “پلاچ” دەپ بەرەدى. نەمەسە, ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ورىنبوردا جارىق كورگەن “ورىس – قىرعىز (قازاق) سوزدىگىندە” “ات”, نە “تۇيە” دەگەن سوزدەرگە بايلانىستى قازاق تىلىندە 40-50 اتاۋ بار ەكەنى كەلتىرىلگەن. ءماسەلەن “ق ۇلىن”, “جاباعى”, “تاي”, “قۇنان”, “دونەن” سياقتى, نەمەسە “بوتا”, “تايلاق”, “ىنگەن” دەپ كەتە بەرەدى. بۇل ءبىر ۇعىمنىڭ سينونيمى ەمەس, ارقايسىسى ءوز الدىنا ماعىناسى بار سوزدەر.
مۇنى كەيبىرەۋلەر قازاق حالقى ەجەلدەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان, ول سوعان بايلانىستى بولعان عوي دەۋى ءمۇمكىن. ءيا, بىراق, تەك ولاي ەمەس. كوشپەندىلەر دەيتىن دالالىق با-بالارىمىزدىڭ ارعى تەگى, ولاردىڭ الەمدە جابايى اڭداردى اۋلاۋمەن قاتار, تاعى جىلقىلاردى قولعا ۇيرەتىپ, كوبەيتۋدەن باستالعان تاريحى ەڭ العاشقى ەڭبەك ءبولىسىنە جاتاتىنى جانە ونىڭ 50-60, ءتىپتى 100 مىڭ جىلداردان اسىپ كەتەتىنى كوپ جايدى اڭعارتادى. الەمدە قاي حالىقتىڭ تاريحى وسىعان تەڭ؟ ءماسەلەن, قىتايلىقتار تاريحى 10 مىڭ جىلدان اسپايدى, ورىستاردىكى 1000 جىلدان ءسال ارتادى. ەۋروپالىقتار تاريحى ودان دا از. اقش تاريحى نەبارى 200 جىلدىڭ ار جاق, بەر جاعىندا. ولاي بولسا, الەمدە ەشبىر حالىق كوشپەندىلەرمەن تەڭ كەلە المايدى. سول ۇزاق تاريحي ءداۋىردە قازاقتاردىڭ الىستاعى دالالىق ارعى اتا-بابالارى ءتىلىن دامىتىپ, ءمادەنيەتىن, جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەتىن قالىپتاستىرىپ قانا قويعان جوق, ۇدايى كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ باسقالارعا ءوز ءمادەنيەتىن, ءتىلىن تاراتتى. سوندىقتان, قازاق ءتىلىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ كەيبىر بەلگىلەرىن قازىرگى جاپوندىقتاردان, قىتاي, اراب, باتىس ەۋروپا ەلدەرىنەن كورۋگە بولادى. كوشپەندىلەر ءتىلى وتە ەرتە قالىپتاسقانىن امەريكادا تۇرىپ جاتقان ۇندىستەر دەپ اتالاتىن مايا, باسقا حالىقتاردان ايقىن كورەمىز. ناقتىلاساق, ولاردا “باقا”, “چيلان” (جىلان), “تەپە” (توبە), “ياش” (جاس), “اق”, “كۇن”, “اتا”, “انا” دەگەن سياقتى ءبىزدىڭ كادىمگى تىلىمىزگە ۇقساس سوزدەردىڭ كەزدەسەتىنى. ول ءتىل مايالىقتاردا قايدان پايدا بولعان؟ ارينە, پايدا بولعان جوق. ولاردىڭ تاريحي وتانى ازيادان (التاي, باتىس سىبىردەن) الىپ بارعان سوزدەرىنەن قالعانى.
ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىك, وسىدان 25 عاسىر بۇرىن ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ءومىر سۇرگەن كوشپەندىلەر ءتىلى, ولاردىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنەن بايقالعانداي, قازىرگى ۇرپاقتارعا كادىمگىدەي تۇسىنىكتى. ال ءحى, ءحىى عاسىرلاردا جازىلعان رۋس جىلنامالارىن بۇگىنگى ورىستارعا ءتۇسىنۋ قيىن. ءVى عاسىردا ومىرگە كەلگەن “قوزى كورپەش بايان سۇلۋ” جىرىمەن ءVىىى عاسىرداعى قورقىت اتا تۋىندىلارىنداعى ۇعىمدار شە؟ ولاردىڭ قازىرگى قازاق تىلىنەن كوپ وزگەشەلىگى جوق. “اتا كورگەن وق جونار, انا كورگەن تون پىشەر” نەمەسە “وتاعاسى” دەگەن سوزدەر قاي داۋىردەن حابار بەرىپ تۇر؟ مۇنداي تىڭ, تالدانىپ زەرتتەلىنبەگەن ءسوز تىركەستەرى بىزدە كوپ. بۇل دا ءتىلىمىزدىڭ تاريحى تىم تەرەڭ, باستالۋى تىم ەرتەدە ەكەنىن بايقاتادى.
بۇلاردى مەن نەگە مىسالعا كەلتىرىپ وتىرمىن؟ ەڭبەك, سانا, ءتىل قاشاندا ءبىر ەكەندىگى اقيقات بولسا, وندا جوعارىداعىلاردى العا تارتىپ, ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز دۇنيەگە كەڭ تۇرعىدا قاراپ, ءۇلكەن عىلىمي قورىتىندىلار جاساۋى ءتيىس. ءومىردىڭ ءوزى وسىلاردى ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ, ايتار ءسوزدى اۋزىمىزعا سالىپ بەرىپ تۇرعان جوق پا؟ “قازاق ءتىلى ولاي”, “انا ءتىلىمىز بىلاي” دەپ ايتا بەرگەننەن گورى, تاريحقا تەرەڭ بويلايىق. ءسويتىپ, ءتىلىمىزدىڭ ادامزات بالاسى دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن, ەندىرگەن مادەني اسەرىن دالەلدەپ كورسەتىپ, الەمدى سوعان ءتانتى ەتۋگە كۇش سالايىق. سوندا, قازاق ءتىلى پروبلەماسىنىڭ كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى تۇيىندەرى ازايادى. 1969 جىلى الجير مەملەكەتتىك مۋزەيىنەن ەرتوقىم, اتدوربا, كادىمگى بەسىكتى كوردىم. ەرتوقىم بارعان جەرگە, ءتىلىمىز بارمادى دەيسىز بە؟
بۇل ءبىر جاعىنان عىلىمي, ءبىر جاعىنان يدەولوگيالىق ماسەلە. نەگە ءبىز اۋقىمدى, تەرەڭ ويلاپ, بولاشاعىمىزدىڭ كوكجيەگىن اشپايمىز. تىعىرىققا ءتىرەلگەندەي, ءبىر نارسەنىڭ ماڭىندا اينالسوقتاي بەرەمىز. وسىنىڭ ءبارى تەورياعا ءمان بەرمەگەندىكتەن بولىپ وتىر. ادەتتە ءبىر ماسەلە ءبىر ادىسپەن شەشىلمەيتىن بولسا, وندا وعان باسقا ءادىس قولدانىلادى. مەنىڭ ايتىپ وتىرعانىم, ءبىر جاعىنان قازاق ءتىلىن زەرتتەۋدى, دامىتۋدى ايتا بەرۋ, ەكىنشى جاعىنان ونىڭ ستاتۋسىن كوتەرىپ الەمگە كورسەتۋ.
ەلدى بىرىكتىرەتىن, ۇلى ىستەرگە باستايتىن دا, ىدىراتاتىن دا, جىگەرىن قۇم ەتەتىن دە يدەولوگيا. كۇشتى يدەولوگيا ادامدار ساناسىنا سەنىم ەندىرەدى, ءجىگەرلەندىرەدى. ول ءۇشىن ەلدەگى اۋقىمدى ءماسەلەلەردىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر تەوريالارعا نەگىزدەلگەن بولۋى شارت. تەوريا دا تۇرلىشە بولادى. ءبىزدىڭ قولداناتىنىمىز عىلىمي, پروگرەسشىل تەوريا. يدەولوگيامىز – مەملەكەتتىك, تەك مەملەكەتتىك بولۋى ءتيىس. باسقاشا ەمەس. ال ءتىل ۇلتتىق يدەياعا جاتادى. يدەولوگيا ەمەس.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, اكادەميك. الماتى.
تەرمە
ۇعىمىن تەرىس ۇعىپ بارامىز
حالقىمىزدىڭ جىراۋلىق جىرشىلىق, انشىلىك رۋحاني قازىناسى ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالايتىنى تالاسسىز. ۇلت ۇرپاقتارى عاسىرلار بويى وسىدان ءتالىم-تاربيە الىپ, بويىن دا, ويىن دا تۇزەپ, ەل ىرگەسىن بەرىك ۇستاپ كەلەدى. جىراۋدىڭ, جىرشىنىڭ ورىنداۋىنداعى قيسسا-داستاندارىمەن, جىر-تولعاۋلارىمەن اۋىزدانىپ وسكەن, وركەن جايعان ونەگەلى جۇرتپىز.
جازعى جايلاۋ كەشى, قىستىڭ ۇزاقتى ءتۇنى ەل جينالىپ, جىراۋدىڭ ونەرىن تاماشالايتىن. اناۋ اۋىلدا مىناداي دەگەن كىسىنىڭ ءۇيىندە الىستان كەلگەن جىراۋ ولەڭ ايتادى ەكەن دەگەن حابار توڭىرەككە تەز تارايتىن. سول ءساتتى جۇرت قۋانا كۇتەتىن. بالا كەزىمىز, بالاقتى ءتۇرىپ جىبەرىپ, جون اسىپ جاتقان جولدىڭ شاڭىن بۇرقىلداتىپ, جاڭاعى اۋىلدان ءبىر-اق شىعاتىنبىز. بەلگىلى ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتى حالىققا تولادى. سودان ەل تاپجىلماي وتىرىپ جىراۋدى تىڭدايدى. “الپامىس”, “قوبىلاندى”, “كورۇعلى”, “مۇڭلىق-زارلىق”, “قىز جىبەك” قيسسا-داستانداردى تىڭداپ, تولعاۋ, وسيەت جىرلاردان اسەر الىپ, ءلاززات قيالعا بولەنىپ قايتاتىن ەدى جۇرت.
وسى ونەر تۋرالى ۇلكەن عالىم, بەلگىلى فولكلورشى راحمانقۇل بەردىبايدىڭ ءسوزىنە قۇلاق تۇرەيىك. “جىرشى تۇسكەن ۇيگە اۋىل ادامدارى جينالادى. بۇل ادەتتە, كەشكى استان كەيىن بولادى. جىرشى دومبىراسىن الىپ, قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ, كىرىسپە ولەڭ ايتادى. ءاربىر قيسسا-داستانعا قىسقاشا سيپاتتاما بەرىپ وتەدى. وسىدان كەيىن جينالعان ادامدار الگى اتالعان جىرلاردىڭ بىرەۋىن تىلەك ەتەدى. اقىرىندا ۇناعان جىرىنا توقتالادى.
ءبىر جىردىڭ ءوزىن ءبىرنەشە سۇلۋ ماقاممەن ايتاتىن. كەيبىر مەزەتتەردە تىڭداۋشىلاردىڭ جىرداعى وقيعالار اۋقىمىنا بەرىلگەنى سونشالىق, ءتىپتى اعىل-تەگىل جىلاپ وتىرعانىن كورەسىڭ. ءبىز ەرجەتكەلى بەرى ونەر تۋىندىسى اتاۋلىنىڭ تالايىن كورىپ كەلەمىز, بىراق ءتامام تىڭداۋشىنى ەرەكشە تەبىرەنىسكە سالىپ, كوزىنەن جاس مونشاقتاتقان قۇدىرەتتى كۇشتى كورگەنىمىز سيرەك. ال سۇلتانبەك جىرشىنىڭ ايتۋىندا وسىنداي سيقىرلى كۇش بار ەدى. (“جىرشىلىق ءداستۇر”, الماتى, “قازاقستان” 1980, 55-56-بەتتەر), سۇلتانبەك اققوجاەۆ (1876-1963) بۇرىنعى اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ قۇلانوتپەس دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن”. (سوندا 53-بەت).
ەندى “تەرمە” دەگەن تەرميننىڭ توركىنىنە كەلەيىك. ء“بىر جىردىڭ ءوزىن بىرنەشە سۇلۋ ماقاممەن ايتاتىن”, دەدىك قوي. مىنە, “تەرمە” وسى بىرنەشە سۇلۋ ماقامنىڭ ءىشىندە, ياعني تەرمە-ماقام, ساز.
تاعى دا راحاڭا ءجۇگىنەيىك. “ۇزاق جىردى دا, قىسقا تولعاۋلاردى دا وزىنە لايىق سازىمەن ورنەك ناقىشىنا كەلتىرىپ ايتاتىن تەڭدەسى جوق سۇلۋ تەرمە اۋەنى وسىندا (سىر بويى – ق.ا.) ساقتالىپ كەلگەن”. “قىسقاسى, تەرمە سازى – وزگەشە اسەم, وشپەس ءومىر اۋەنىندەي ماڭگىلىك, ءماندى ساز” (سوندا). تەرمە سازى حالىق جۇرەگىنىڭ نازىك پەرنەلەرىن شەرتىپ, ءتىل جەتكىسىز لاززاتقا بولەيدى” (سوندا, 44-بەت).
كورىكتى ويدىڭ كوسەمى, سۇلۋ ءسوزدىڭ شەشەنى “... قورقىت بابا قوبىزى بوپ كۇڭىرەنىپ, تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرى بوپ توگىلگەن” (عالىم جايلىباي), “جۇرت دۋالى اۋزىنا قارايتىن” (سەرىك قيراباەۆ) اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ كەشە عانا دۇنيە سالدى. مارقۇمنىڭ ءبىر اۋىز عانا ءسوزىن كەلتىرەيىن. “جاقسى داستۇرگە سانالى زەردە قاجەت”. جامان ءداستۇردىڭ جۇقپالى اۋرۋداي تارالۋى وڭاي. ءانشىنىڭ مىندەتى – اسەم سازدى اۋەنمەن تىڭداۋشىعا سۇلۋ سەزىم سىيلاۋ. وسى كۇنى قۋىرشاقتاي كيىنىپ الىپ, كوزىن ويناتىپ, قازىرگى بي ىرعاعىمەن دوڭگەلەنە سابالانىپ, از تىڭداۋشىنى ءماز قىلعانعا دانىككەن انشىلەر توبە كورسەتە باستادى. ولار اسىل ونەرمەن ونەگە ۇسىنبايدى. بىرەۋ ۇكىسىنە, بىرەۋ ءتۇزۋ سيراعىنا قول سوقسا, قوشەمەت دەپ تۇسىنەدى.
سوڭعى كەزدە ءبىز تەرمە, جىر دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, نەبىر پاراسات-پايىمعا تولى وسيەت, ۇلگى ولەڭدەرىن بىرىڭعاي تاسىر سارىنعا سالىپ ايتۋعا اۋەس بولىپ العان سياقتىمىز. مەنىڭشە, تەرمەنىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, اسانقايعىدان باستاپ, مۇقاعاليعا دەيىن ءبارىن ءبىر سارىنمەن جەلپىلدەتە بەرۋگە بولمايدى.
دومبىرامەن ءان ايتۋ دەگەن ءسوز – حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان اسىل داستۇرىنەن قول ۇزبەۋ دەگەن ءسوز. ءبىر عاجابى, دومبىرامەن ايتىلاتىن ءاندەر وزىنەن-ءوزى ءداستۇرلى اۋەن سازىمەن تابىسىپ, ءتولتۋما قاسيەتىن تازا ساقتايدى. دومبىرا اسپابىن مۋزىكالىق ءتىلىمىزدىڭ ساراپشى-ساقتاۋشىسى دەسە دە بولعانداي (سونار, الماتى, “جالىن”, 1989, 179-180-بەتتەر).
كلاسسيك جازۋشىمىز, ءسوز زەرگەرى ۇلى عابەڭ, عابيت مۇسىرەپوۆ ۇلتتىق ونەرىمىزگە جاناشىرلىقپەن اشىنا بىلاي دەگەن ەكەن: “سوڭعى كەزدە “تەرمە” دەگەن حابار بەرىلىپ ءجۇر. اندا-ساندا كوز ءتۇسىپ قالادى. مۇندا, نەگىزىنەن, تىڭداۋشىعا ءسوز جەتۋى كەرەك. ازىرشە وي قوزعاپ, قۇلاق تۇششىتاتىن زەردەلىنى كەزىكتىرمەگەندەيمىن. ءسوز دە جوق, اۋەن دە جوق, بىلدىر-باتپاق بىردەمە. جاقسى ءسوزدىڭ اجارىن كەلتىرىپ قورلايتىنى دا جوق ەمەس. دومبىراسىن سابالاپ, ويسىز باقىرا بەرەتىننىڭ ءبارىن تەرمەشى, ءانشى دەپ تەلەديدارعا توعىتۋ – ۇلتتىق ونەرىمىزدى بايىتۋ بولمايدى. كەرىسىنشە, اسىلدىڭ قۇنىن ءتۇسىرۋ دەيمىز. تەلەديدار اتاققۇمارلاردىڭ تريبۋناسىنا اينالىپ كەتپەۋىن قالار ەدىك. ء(جانىبەك كارمەنوۆ, عاشىقتىڭ ءتىلى, الماتى, “ونەر”, 1988, 114-بەت).
وسى ورايدا, مەن دە كەزەك الىپ قالايىن. ولاي دەيتىنىم, 1992 جىلى 24 ساۋىردە “قازاق ادەبيەتى” گازەتىندە “تەلەديدار” ايدارىمەن مەنىڭ “تەرمە – تەكتى ونەر” اتتى ماقالام جارىق كوردى. وندا نە دەپ شىرىلدادىم, سوعان كەلەيىك. “... ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىنىڭ ءبىر كورىكتى سالاسى تەرمە قازىردە قويىرتپاققا اينالىپ بارادى. ءبىرىنشىدەن, ء“اۋ” دەپ ءان سالىپ, وڭمەڭدەپ ولەڭ ايتاتىننىڭ بارىنە تەرمەشى دەگەن اتاقتى تەلىپ, تەلەديداردىڭ تورىنەن ويىپ ورىن بەرەتىن بولدى. دومبىراسىن موينىنا ءىلىپ الىپ شىعا كەلگەندەردى كورگەندە, مەنىڭ جۇرەگىم سىزدايدى. قايران قاسيەتتى دومبىرا قۇر تاياققا اينالدى-اۋ, جەگىس كولىگىنىڭ موينىنا ىلىنگەن قامىت بولدى-اۋ, دەپ كۇيىنەمىن. دومبىرانى موينىنا سالبىراتىپ قويىپ, ەكى قولىن كوككە كوتەرىپ, تاقپاقتاتاتىندار تاعى بار. ولار تەرمە دەيتىن تەكتى ونەردىڭ نە ەكەنىن دە تۇسىنبەيتىن بولۋ كەرەك.
وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا قارماقشىدا قازاقستان جىراۋلارىنىڭ بايقاۋى وتكىزىلەتىنىن وسى قىس ىشىندە تەلەديداردان ەستىپ بىلدىك. شىعىس قازاقستان وبلىسىنان شىققان ءبىر “جىراۋ”:
– مەنىڭ بۇل تەرمەمدە بالەنشە اقىنداردىڭ ءسوز قاقتىعىسى بار, – دەپ بار ابىرويدان ءبىر-اق ايىرىلدى. تەرمە تۋرالى تۇسىنىگى وسىنداي ونەرپازدان نە كۇتۋگە بولادى؟
... تالعام-تالاپ اتاۋلىنى جيناپ قويىپ, ويدان-قىردان اركىمدى شاقىرىپ اكەلىپ, ەكرانعا توعىتا بەرۋ – حالىققا ونەر شاشۋدىڭ جولى ەمەس, ۇلتتىق ءداستۇردى ءراسۋالاۋ, جىراۋلىق ءۇردىستىڭ توردەگى باسىن ەسىككە سۇيرەۋ.
قازاقستاننىڭ قاي تۇكپىرىنەن بولماسىن تاڭدى تاڭعا ۇراتىن جىراۋلار تابىلادى. سونداي شىن ونەر يەلەرىن عانا ەكرانعا شىعارىپ, تەرمەنى تەكىرەككە سالماي, تابيعي قالپىندا كورەرمەنگە تارتۋ ەتۋ – بىلىمدىلىك پەن بىلىكتىلىكتى تىلەيتىن جاۋاپتى جۇمىس”.
“جامان ءداستۇردىڭ جۇقپالى اۋرۋداي تارالۋى وڭاي”, – دەپ قايران اقسەلەۋ ايتقانداي, وڭمەڭدەپ ولەڭ ايتاتىننىڭ ءبارى تەرمەشى اتانىپ, ەل اۋزىنا تاراپ كەتتى. قاۋىپتىسى – وسى. جىراۋلىق, جىرشىلىق, ءانشىلىك ونەردىڭ, تەگى مەن توركىنىن بىلمەگەندىكتەن بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. جوعارعى, ورتا جانە تومەنگى بۋىندارداعى مادەنيەت پەن ونەردى باسقارىپ وتىرعاندارعا ىزدەنىس جەتىسپەيتىن سياقتى. ءايتپەسە, ءبىز وسى ءاڭگىمەنى اسپاننان الىپ وتىرعانىمىز جوق قوي, كەزىندە ءبارى ايتىلعان, ءبارى جازىلعان.
سونىمەن تەرمە – ۇلتتىق مۋزىكامىزدىڭ ءبىر جانرىنا ء(ان, كۇي, تەرمە) جاتادى دەدىك. ءاننىڭ سازى دا, سوزىنە, ورنىنا قاراي, ءارالۋان. مىسالى, جار-جار, سىڭسۋ, قوشتاسۋ, جوقتاۋ, باقسى سارىنى تەك قانا ءوز ءان-سازىمەن ايتىلادى. سوناۋ 30-جىلدارى “قىز ۇزاتۋ” دەيتىن گرامپلاستينكا شىقتى. اۆتورى – قاليبەك قۋانىشباەۆ. وسىندا سىڭسۋدىڭ نەشە ءتۇرلى سازى بار. “اينالايىن, اكەتاي, ساعىندىرماي كەلىپ ءجۇر”, –دەيدى قىز جىلاپ. “بارىپ تۇرام, قالقام, بارىپ تۇرام...” – دەيدى شال. ءسويتىپ, قاللەكي ءوزى شىعارعان “قىز ۇزاتۋدا” ءوزى شال, ءوزى كەمپىر, ءوزى قىز بولىپ سىڭسىپ, ءوزى بۇزاۋ بوپ موڭىرەپ, ءوزى قاسقىر بوپ ۇلىپ, ءوزى يت بوپ ۇرەدى. مىنە, ونەر! مىنە, قابىلەت, دارىن.
ءان كوپ. مىڭداپ سانالادى. كۇي دە سولاي. شەرتپە كۇي, توكپە كۇي دەپ ءبولىپ جاتامىز. ال تەرمە سازى شە؟ كوپ ەمەس, ونداپ قانا سانالادى. تەرمەنىڭ تەكتىلىگى دە, كيەلىگى دە سوندا. كورىنگەن ولەڭشى توپەلەي بەرەتىن قويشىنىڭ تورى اتى ەمەس. تەرمە – تۇلپار, تەرمە – ءدۇلدۇل, ول سوناۋ كوز ۇشىندا عانا قۇلديلايدى. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنى – تەرمەشىنىڭ تەكتىلىگى. ارقالى, ارۋاقتى اسىلداردىڭ اۋزىنان شىققان ونەگەلى وسيەت, تولعاۋ, ارناۋ, سيپاتتاۋ سەكىلدى ولەڭ سوزدەرىنىڭ مۋزىكاسى تەك تەرمە. ونىڭ كيەلىگى دە سوندا. مەن ءبىر تەڭەۋ كەلتىرىپ كەتەيىن. قازاق جىلقىمەن بىرگە وسكەن حالىق قوي. جىلقى مىنەزدىلىگى دە سودان. ءبىرەۋلەرىمىز – جۇزدەن ءجۇيرىكپىز, بىرەۋلەرىمىز – مىڭنان تۇلپارمىز, بىرەۋلەرىمىز – جورعامىز, كوبىمىز – شورقاقپىز.
اتقا سالت ءمىنىپ, ساپارعا شىقتىڭىز دەيىك. جول ۇزاق, تۇستىك جەر. اتىڭىزدى ءارتۇرلى جۇرىسكە سالاسىز: اياڭ ءجۇرىس, بۇلكىل, جورتاق, جەلىس. الدىڭىزدا كەڭ جازىق جاتىر. ءسىزدى ەلىكتىرەدى. تىزگىندى بوساتىپ, ۇزەڭگىنى ءبىر قاعىپ قالاسىز. اتىڭىز زىمىراي جونەلەدى. بايگەگە تۇسكەندەي قيقۋعا سالاسىز. سوناۋ بەلدەن ءبىر-اق شىعاسىز. جولدى جەپ قوياسىز, جەلپىنىپ تە الاسىز.
ال ەندى جىراۋدى – جىرشىنى الايىق. ول ءبىر قيسسانى باستادى. وقيعاسى ۇزاق. ونىڭ ورايىنا قاراپ, جىرشى ءتۇرلى ماقامعا سالىپ وتىرادى. كادىمگى اتتىڭ ءجۇرىسى سياقتى. جۇرت جالىققانعا ۇقساسا, جىراۋ دا كەتەدى زىمىراپ – تەرمەگە باسادى. جۇرت قيقۋعا سالادى, رۋحتانادى, ارۋاقتانادى. كەۋدەسىندە جانى بار ادام سەلقوس وتىرا المايدى. ءمىنە, تەرمەنىڭ كيەلىلىگى, جاۋىنگەرلىگى, ول سەنى قالىڭ قولعا قارسى اتتاندىرادى. قوبىلاندى باتىردىڭ قازانعا اتتانۋى نەمەسە تايبۋرىلدىڭ شابىسى, قىز جىبەكتىڭ كوشى, شەگەنىڭ تولعاۋى. ءيا, قاي قيسسانىڭ دا بويىنان تەرمەگە باسىپ جىبەرەتىن تۇستارى از ەمەس.
“يسانىڭ جەلدىرمەسى” دەپ جاتامىز. جەلدىرمە دە تەرمە, ياعني ماقام-ساز, اۋەن. “يسانىڭ ولەڭى” دەپ نەگە ايتپايمىز. ولەڭىن ء(ماتىنىن) كىم كورىنگەن وقي بەرەر. ال جەلدىرمەنى (تەرمەنى) شە؟ وعان اسقان انشىلىك كەرەك, قۇداي جاراتقان دارىندى داۋىس (سازدى ءۇن) كەرەك. مىنە تەرمەنىڭ تەكتى توركىنى وسىندا جاتىر.
انا ءبىر جىلدارى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىندە بەلگىلى ونەرتانۋشى عالىم راحمانقۇل بەردىبايدىڭ باستاۋىمەن جىراۋ, جىرشىلاردى حالىققا تىڭداتۋ شاراسى وتكىزىلىپ تۇردى. تەلەديداردان ەل تىڭدادى. ءبارىمىز دە كوردىك. “حالىق ۋنيۆەرسيتەتى” ءوزىنىڭ تىڭداۋشىلارىنا ۇلكەندى-كىشىلى وتىز شاقتى جىرشى, تەرمەشىنىڭ ورىنداۋشىلىق ونەرىن تانىستىردى, ولاردىڭ ءۇنىن, ىرعاعىن ماگنيتافون لەنتاسىنا ءتۇسىردى, ەڭ تاڭداۋلى ورىنداۋشىلاردىڭ اۋەنى گرامپلاستينكاعا جازىلدى”, – دەگەن ەدى راحاڭ “جىرشىلىق ءداستۇر” كىتابىندا (31-بەت). سودان بەرى 30 جىل ءوتتى. قازىرگى 30-40-تاعى جاستار سودان – “حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن” ماقۇرىم.
اقسەلەۋ نە دەپ كەتتى: “سۇلۋلىق سىرى اشىلماعان ءان تىڭداۋشىنىڭ جۇرەگىنە دە جەتپەيدى”. (سونار, 175-بەت). اقسەلەۋدىڭ ءجانىبەكپەن ەكەۋى وتىرىپ, قازاقتىڭ ءان-كۇي, جىرشىلىق ونەرىنىڭ سۇلۋلىق سىرىن, تاريحي تەگىن, ءمان-جايىن, شىعارۋشىسىن سۇڭعىلا بىلگىرلىكپەن مايىن تامىزا بايان-سۇحبات قۇرعانى ەسىمىزدە. ۇمىتىلمايتىن, ءبىلىم, تانىم ونەگەسى كول-كوسىر تەلەديدار حابارى بولدى. جانىبەك جاڭاعى جان-جاقتى سيپاتتالعان ءاندى كەلىستىرە, تولعانا ورىندايدى. ماعان بۇل ەكەۋى جەر باسىپ جۇرگەن پەندە ەمەس, ءتاڭىردىڭ جىبەرگەن پەرىشتەلەرىندەي كورىنەتىن. ءيا, ءتاڭىر سول پەرىشتەلەرىن قايتا شاقىرىپ اكەتتى...
قارا ءۇزىپ بارادى اسىل قازىنالارىمىز. ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردىڭ ساپاسىن انىقتايتىن قۇرالداردى ويلاپ تاپتىق, قولدانىپ تا ءجۇرمىز. ال رۋحاني قۇندى قازىنالارىمىزدى – ءانشى, كۇيشى, جىرشىلارىمىزدىڭ كوركەمدىك ساپاسىن انىقتايتىن ەس, قۇلاق بار ما بىزدە؟ بار, بىراق, بۇزىلعان. ۇلتتىق اۋەندى قابىلداي المايدى. جات جۇرتتىڭ داڭعىراعى مەن دالاڭى ەس-تۇسىن بيلەپ كەتكەن.
بىزگە ەتالون كەرەك. ول – ونەردىڭ ناعىز ۇلگىسىن كورسەتكەن كەشەگى جۇسىپبەك, ماناربەك, عاريفوللا, ءجانىبەك. بۇگىنگى روزا, بيبىگۇلدەر...
ءسوزىمىزدى اياقتاي كەلىپ, ءبىزدىڭ وسى ءبىر قامقور جانايقايىمىز مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ قۇلاعىنا جەتسە دەيمىز. ويتكەنى: “مەن ەگەر زاكۇن قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام؟.. – دەيتىن ۇلى ادامنىڭ ايتقانى وسى ارادا ورنىن تاۋىپ تۇرعانداي.
قاسىمحان الدابەرگەنوۆ. قوستاناي.