– كەڭەس زامانىندا, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ءابىلحان اعا. – وداق قۇرامىنداعى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلتتىق سپورتىن دامىتۋعا شەكتەۋلى تۇردە كوڭىل ءبولىندى. قازاقستان, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, ازەربايجان جانە سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارى اراسىندا سوناۋ 70-جىلداردان باستاپ, 1984 جىلعا دەيىن ەكى جىلدا ءبىر رەت, ودان سوڭ 1991 جىلعا دەيىن ءتورت جىلدا ءبىر دۇركىن بۇكىلوداقتىق ات سپورتى ويىندارى ۇيىمداستىرىلىپ, كوكپاردان كسرو چەمپيوناتى ءوتىپ تۇردى.
– ابەكە, وسى چەمپيوناتتارعا ءسىز ۇزبەي قاتىستىڭىز با؟
– ارينە, 1980 جىلدان باستاپ قازاقستان كوكپار قۇراماسىنىڭ كاپيتانى رەتىندە 1991 جىلعا دەيىن چەمپيوناتقا ۇزبەي قاتىسىپ, توعىز دۇركىن كسرو چەمپيونى اتاعىنا قول جەتكىزدىم. جانە ءبىر باسىن اشىپ ايتار دۇنيە, اتالمىش جارىسقا ۇزبەي قاتىسقان مەنەن باسقا قازاق جوق. باسقا كوكپارشىلار جىل سايىن بەلگىلى سەبەپپەن الماسىپ وتىردى.
– كوكپارعا قالاي كەلدىڭىز؟
– ۇمىتپاسام 1980 جىلى قازىعۇرت اۋدانى «كۇيىك» سوۆحوزىندا شوپاندار سلەتى ءوتىپ, وسى جيىن ۇستىندە وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسانباي اسقاروۆ كوكپارشىلاردىڭ وبلىستىق قۇراماسىن جاساقتاۋدى تاپسىردى. وسى قۇراما ساپىنا الىندىم. كەشىكپەي ءبىزدى قازكسر اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى زاينۋتدينوۆ قابىلداپ, بۇكىلوداقتىق ات ويىندارى سپارتاكياداسىنا قاتىسۋعا ۇسىنىس جاسادى. ويتكەنى, بۇعان دەيىن سپارتاكيادادا كوكپاردان تاجىكتەر 15 مارتە, وزبەكتەر 8 مارتە, قىرعىزدار 2 مارتە كسرو چەمپيونى اتانىپ, قازاقتار جۇلدەنىڭ قاراسىن كورە الماي, قاپى قالىپ جۇرگەن زامان ەكەن.
– سودان...
– سودان مەن باس بولىپ وڭتۇستىككە تانىمال كوكپارشىلار ابدىعاپپار, زۇلپىقار, راحمەتوللا, تىلەۋبەك ءبارىمىز اتقا قوندىق. ءححىىى بۇكىلوداقتىق جارىسقا جۇتىنىپ باردىق. العاشقى سايىستا بىزگە بۇعان دەيىن جان بالاسىن بەت قاراتپاي تۇرعان تاجىكتەر تاپ بولدى. «تايلالاپ» ۇرانداعان تاجىك شاباندوزدارى قازاقتاردى قالپاقپەن ۇرىپ الامىز دەپ ويلاعان بولۋى كەرەك, بىراق جاعداي ولاي بولمادى. ولاردى تاسىرلاتىپ الاڭنان ايداپ شىقتىق. كۇللى وداق اڭ-تاڭ. كەشىكپەي قىرعىزدار دا تاجىكتىڭ كەبىن كيدى. ءسويتىپ, تاريحتا تۇڭعىش رەت قازاق شاباندوزدارى 1980 جىلى كسرو چەمپيونى اتاندىق.
– چەمپيوندىق داڭعىل وسىلاي باستالدى دەڭىز...
– ءيا. كەلەسى 1982 جىلى جارىس كراسنودار قالاسىندا ءوتتى. مەدەتبەك, ابدىعاپپار, زۇلپىقار, ۇسەن, تولەش, ساتتارحان, وراز, تىلەۋبەك جانە مەن بار قازاق جىگىتتەرى ەكىنشى رەت چەمپيون اتاندىق. 1984 جىلى ءۇشىنشى دۇركىن جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدىك. بۇل جەتىستىك 1986 جىلى تاعى قايتالاندى. ءبىر جولى ازەربايجان قۇراماسىمەن بولعان سايىستا مەنىڭ ءۇش قابىرعام سىنىپ كەتىپ, جارىستان شەتتەتىلدىم. ءبىزدىڭ جىگىتتەر فينالدا تاجىكتەرمەن وينايتىن بولدى. مەن جوق, ويىن بارىسى وزگەرىپ سالا بەردى. تاجىكتەر تىقسىرىپ بارادى. سول تۇستا مەدەلبەك: «ەي, ءابىلحان, جانىڭ بار بولسا, ورتاعا شىق!» دەپ ايعاي سالدى. سىنعان ءۇش قابىرعانى شاندىپ تاڭىپ الىپ, الاڭعا اتىپ شىقتىم. تاجىكتەردىڭ كوبەسى سوگىلىپ جۇرە بەردى. وسىلاي 1991-گە دەيىن وداقتىڭ تورىندە توعىز دۇركىن توپ جاردىق, قاراعىم.
– جاس كەزىڭىزدە دالانىڭ دودا كوكپارىنا دا كوپ ءتۇستىڭىز بە؟
– ءتۇستىم.
– سونىڭ ىشىندە ەرەكشە ەستە قالعانى؟
– 1979 جىلى قاسىمدا مىقتى شاباندوز مەدەتبەك بار قىرعىز استىق. سول تارتىستا سالىمعا تىگىلگەن بەس جىلقىنى قاتارىنان ۇتىپ الدىم. ودان كەيىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى وڭتۇستىكتە سالىمعا ماشينا تىگىلە باستادى. العاش رەت 1994 جىلى مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي وتكىزىلگەن كوكپارعا «جيگۋلي» قويىلدى. اقىرى العاشقى ماشينانى مەن ءمىنىپ كەتتىم.
– ءسىز ەلوردادا ءوتىپ جاتقان كوكپاردان الەم چەمپيوناتىن كورىپ وتىرسىز. سايىستىڭ سىرتتانى رەتىندە نە ايتاسىز؟
– قازاق «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەمەي مە, شۇكىر, جاقسى ءوتىپ جاتىر. بۇل ەلدىكتىڭ بەدەلى مەن بەرەكەسىنە قاجەت دۇنيە دەپ ويلايمىن. ارينە, بۇل سايىستا باياعىدان كوكپار تارتىپ ۇيرەنگەن قازاق, قىرعىزدىڭ كاسىبي دەڭگەيى بيىك ەكەنى بايقالىپ تۇر. تاجىك پەن موڭعول دا جامان ەمەس.
– بۇعان دەيىن مۇنداي مارتەبەلى جارىستاردا سالىم قازاندىققا سالىنىپ كەلدى. قازىر شەڭبەرگە شاۋىپ جاتىر. قايسىسى دۇرىس؟
– بىردەن ايتايىن, شەڭبەر دۇرىس. قازاندىق بۇرىن بولماعان, بەرتىندە كورەرمەن تارتۋ ءۇشىن جاسالعان شوۋ ەمەس پە؟ نەگىزى ۇلتتىق سپورت ويىندارىنىڭ ەسكى ءداستۇرىن بۇزباعان ءجون دەپ ويلايمىن.
– بۇل چەمپيوناتتا قاي ەلدىڭ كومانداسى جەڭىس تۇعىرىنان كورىنەدى دەپ ويلايسىز؟
– جەڭىس تۇعىرىنا قايسى شىعارىن بىلمەيمىن, فينالدىق كەزدەسۋ قازاقستان مەن قىرعىزستان كوماندالارى اراسىندا وتەرى ناق. ويتكەنى, بۇل ەكى كوماندا كوكپارشىلارى سايىس ماشىعىنا ابدەن جاتتىققان وزدەرىنىڭ اتتارىن ءمىنىپ شىقتى. باسقا كوماندالار كىسىنىڭ اتىن ءمىنىپ ءجۇر. ەستەرىڭدە بولسىن, كوكپارشى كوكپاردى تەك ءوز اتىمەن تارتادى. ات پەن ادام ۇيلەسۋ ءۇشىن از دەگەندە ەكى اي كەرەك. اتىڭ مىقتى بولسا, ەشكى تۇگىلى تانا تارتۋعا بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»