ءنازىر تورەقۇلوۆ – وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى جارقىراپ شىققان جاس قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ شوعىرىنداعى ەڭ ءىرى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ن.تورەقۇلوۆ تۋرالى, ونىڭ ەرەن ەڭبەكتەرى مەن ديپلوماتيالىق قىزمەتتەرى جونىندە ديپلومات, عالىم تايىر مانسۇروۆ ۇلكەن ەڭبەكتەر جازدى. ن.تورەقۇلوۆتىڭ ءومىر جولىن تەرەڭ زەرتتەپ, زەردەلەپ, ول تۋرالى بىرنەشە كىتاپتارىن ورىس, اعىلشىن, قازاق تىلدەرىندە بايانداپ, الەمگە ءجاريا ەتتى. بۇل جونىندە رەسەيدىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, اكادەميك ە.پريماكوۆ بىلاي دەپ باعا بەرەدى: ء«اربىر مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتى وتكەننىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسە, ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق مەكتەبىنىڭ تۇتاس ءبىر ۇرپاقتارى جاساعان امالدار مەن ادىستەردى پايدالانسا عانا بارىنشا ءتيىمدى بولماق. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا, بىزدەن تىم الىس تا ەمەس اسا ماڭىزدى وقيعالاردى ۇمىتا سالۋ ەشتەڭەمەن اقتاۋعا بولمايتىن نارسە. مىسالى, كەڭەس وداعى مەن ساۋد ارابياسى اراسىندا قارىم-قاتىناس ونداعان جىلدار بويىنا «ەلەۋسىز قالىپ», تەك 1990 جىلى تولىق كولەمىندە قالپىنا كەلتىرىلگەنى ءمالىم. ال, بۇل قاتىناستار وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى, تۇتاس ون جىلداي ۋاقىت بويى قارقىندى ورلەپ, شىن مانىندە ارىپتەستىك قاتىناستار بولدى. قانداي دا ءبىر مەملەكەتكە قاتىستى ساياسي باعدار كوبىنە ونى كىم جانە قالاي جۇزەگە اسىراتىندىعىنا بايلانىستى بولادى. بۇل رەتتە كسرو-نىڭ ساۋد ارابياسىنداعى وكىلەتتى وكىلى ن.تورەقۇلوۆتىڭ اسا كورنەكتى ءرولى داۋسىز. سول جىلدارداعى باسشىلىقتىڭ يسلام جەرىندەگى ءوز وكىلى رەتىندە, بىرىنشىدەن, ءدىننىڭ بارلىق قالتارىستارىن تەرەڭ تۇسىنەتىن, ەكىنشىدەن, اسا زيالى, ءبىلىمدار, رەۆوليۋتسيا ىسىنە ادال مەملەكەت قايراتكەرىن سانالى تۇردە تاڭداپ العان كادر ساياساتىنا دا ءتيىستى باعاسىن بەرۋ كەرەك. بۇل ءوزىن تولايىمەن اقتاعان تاڭداۋ ەدى. ءنازىر تورەقۇلوۆ سەگىز جىل بويى (1928-1936) ءوز ەلىنىڭ ساۋد ارابياسىنداعى لايىقتى وكىلى بولا ءبىلدى – بۇل سول ۋاقىتتاعى رەكوردتىق مەرزىم... ن.تورەقۇلوۆتىڭ ەڭبەكقورلىعى, باتىل ويى, جەرگىلىكتى شەيحتەرمەن قاتار, «انتوگونيستەردىڭ» – انگليادان, باسقا دا باتىس ەلدەرىنەن كەلگەن ديپلوماتتاردىڭ ءتىلىن تاپقان شەبەرلىگى قايران قالدىرادى. وكىلەتتى وكىل قورولمەن, ونىڭ ۇلدارىمەن دە ەتەنە جاقىنداسادى. ەڭ اۋىر تاپسىرمانىڭ ءوزىن ورىنداۋعا دايىن تۇرۋ, تۋىندايتىن ماسەلەلەردى شىن مانىندە مەملەكەتتىك تۇرعىدا شەشۋگە ۇمتىلۋ ن.تورەقۇلوۆتى كەڭەستىك «العاشقى تولقىن» ديپلوماتتارى اراسىنداعى جارقىن تۇلعانىڭ ءبىرى دەۋگە نەگىز بەرەدى». ءنازىر تورەقۇلوۆ ءوزىنىڭ تىنىمسىز ىسكەرلىگى, ىزدەنىمپازدىعى, جاسامپازدىعى مەن ومىردە جيعان مول تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا, ول جاسىنداي قىسقا عۇمىرىندا تۋعان حالقى مەن وتانىنا پايدالى كوپ ءىس تىندىردى. ونىڭ تۇلعاسى اباي مەن شوقاننىڭ ۇلى مۇراسىنىڭ ىقپالىمەن, ءاليحان, شاكارىم, احمەت, مىرجاقىپ, جۇسىپبەك جانە باسقالارمەن رۋحاني ديدارلاسۋ ارقىلى قالىپتاستى. ن.تورەقۇلوۆتىڭ ساياساتكەر رەتىندە قالىپتاسۋى حح عاسىردىڭ 15-20 جىلدارىنا – اسا كۇردەلى, قىم-قۋىت, عالامشاردىڭ التىدان ءبىر بولىگىندە اۋقىمدى الەۋمەتتىك تاجىريبە – جاڭا قوعام ورناتۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتقان ۋاقىتقا تۇسپا-تۇس كەلدى. وسىناۋ قيىن, ورتالىق ازيانىڭ حالقى ءۇشىن بولاشاق تاعدىردى ايقىندايتىن كەزەڭدە ن.تورەقۇلوۆ تۇركىستانداعى ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ءھام پارتيالىق قىزمەتتە بولدى. ونىڭ ءوز مۇراتىنان ەشقاشان اينىمايتىن ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە ناسيحاتشىلىق قابىلەتى العاش رەت تاپ وسىندا بايقالدى. ول ءوزىنىڭ مۇراتىنا ساي عۇمىر كەشىپ, ەڭبەك ەتكەن, جارقىن بولاشاققا, ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرۋىنا سەنگەن. قازاق قايراتكەرىنىڭ تۇركىستان حالىقتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋدەگى تاريحي ەڭبەگى وراسان زور. اكمال يكراموۆ, ابدۋللا راحىمباەۆ, قايعىسىز اتاباەۆ جانە تۇركىستان ولكەسىنىڭ باسقا كەمەڭگەر كوسەمدەرىمەن ەتەنە ارالاسقان ءنازىر, وسى ولكەدەگى بىرىگۋ ۇدەرىستەرىنە ناقتى ىقپال ەتە الاتىن, سولاي ەتتى دە.
حح عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىندا تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن باسقارىپ تۇرعاندا ن.تورەقۇلوۆ ءىرى قالالاردا تاشكەنتتە, تۇركىستاندا, پىشپەكتە (قازىرگى بىشكەك), الماتىدا, شىمكەنتتە, قىزىلوردادا, اۋليەاتادا (قازىرگى تاراز), اشحابادتا, سامارقاندا, دۋشانبەدە, قوقاندا, حورەزمدە, بۇقارادا كوپتەگەن وقۋ ورىندارىن, مەكتەپتەر, كولەدجدەر مەن ينستيتۋتتار اشۋعا اتسالىستى, تەر توكتى, ءبىلىم شىراعىن جاقتى. جوعارىدا اتالعان شاھارلاردا گازەت-جۋرنالدار رەداكتسيالارى قۇرىلىپ, جاڭا باسپاحانالار اشىلدى. شارۋالارعا, ديحاندارعا جەر ۇلەستەرى ءبولىنىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى قولعا الىندى. فابريكالار مەن زاۋىتتار سالىنا باستادى. جۇمىسشىلار توبى پايدا بولدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ماركستىك دۇنيەتانىمدى بەرىك ۇستانعان ءنازىر تورەقۇلوۆ تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ ىستەگەن جىلدارى جاڭا وكىمەت پەن ءدىننىڭ ىقپالداستىعىندا سانالى مامىلەگە قول جەتكىزۋ جولىندا عالامات جۇمىس اتقاردى. ونىڭ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ۇيىمدارىندا دەمالىس كۇنىن جەكسەنبىدەن جۇماعا اۋىستىرۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويۋدى ۇيعارۋى – ونىڭ ازاماتتىق باتىلدىعى مەن كورەگەندىگىن ايعاقتايتىن شارا. اعارتۋشى, قوسەمسوزشى رەتىندە ن.تورەقۇلوۆتى تۇركىستانداعى ۇلتتىق تىلدەر تاعدىرى تولعانتپاي تۇرا الماعان. ول تۇرعىلىقتى ەتنوستاردىڭ تىلدەرىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلگەنىنە, ءىس قاعازدارىنىڭ جەرگىلىكتى حالىق تىلىنە كوشىرىلگەنىنە, ۇلتتىق مەكتەپتەر مەن كىتاپ ونىمدەرىنىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قاتارى وسكەنىنە شىنايى ءسۇيسىندى. جاڭا تۇركى ءالىپبيى جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى رەتىندە اراب جازۋىنان لاتىنشاعا كوشۋدىڭ قاجەتتىگىن نەگىزدەدى. لاتىنشاعا كوشىرۋدىڭ بارلىق تۇركى ەتنوستارىنا, ۇلتتىق سەزىمىنە, جازبا مادەنيەتىنە قاتىستىلىعىن انىق ءبىلىپ, دايىندىق كەزەڭىنىڭ باستى مىندەتى ءبىر جاعىنان ۇگىت-ناسيحاتقا مەيلىنشە زەيىن قويۋ, لاتىنشاعا كوشۋگە كومەكتەسەتىن جەرگىلىكتى ۇيىمداستىرۋدى نىعايتۋ, ەكىنشى جاعىنان جاڭا تۇركى الىپبيىنە كوشۋدى عىلىمي نەگىزدەۋدى قامتاماسىز ەتۋ دەپ سانادى. ورتا ازيادا كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقان تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عۇمىرى ۇزاققا بارمادى, نەبارى ءتورت جىلعا جۋىق جاسادى. رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇراعان ۇلتتاردىڭ ساياسي باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنبەۋشىلىكتەر, ارازداستىقتار بولدى. ءار ۇلتتىڭ سەركەلەرى ءوز الدىنا دەربەس رەسپۋبليكا بولۋدى, ءسويتىپ ارقايسىسى ءوز الدىنا باسشى بولعاندى ماقسات تۇتتى. بۇنداي كوزقاراستار ماسكەۋدەگى وداق باسشىلارىنىڭ شوۆينيستىك وي-پيعىلدارىمەن سايكەس كەلگەن ەدى. سەبەبى, ماسكەۋدەگى باسشىلارعا ء«ۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ وتىرعان, كۇن ساناپ ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقان مەملەكەت» قاي جاعىنان الىپ قاراعاندا دا مۇلدەم كەرەك ەمەس بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, تۇركىستان رەسپۋبليكاسى 1922 جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا تاراتىلدى. تاريحتا تەك تولاعاي تۇلعالار عانا ايتۋلى ءىز قالدىرادى. ن.تورەقۇلوۆ 1922-28 جىلدارى ماسكەۋ قالاسىندا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى ورتالىق باسپا باسقارماسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. ول وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپتى ءىستى جەتە باعالاپ, جاڭا كەڭەستىك مەملەكەتتە ۇلتتىق مادەنيەتتەردى دامىتۋداعى ماڭىزىن تاماشا تۇسىنگەن ەدى. ورتالىق باسپانىڭ 5 جىلدىعىنا وراي 1928 جىلى ماۋسىم ايىندا وتكەن مەرەكەلىك ماجىلىستە ونىڭ باسشىسى ريزاشىلىقپەن بىلاي دەيدى: «... ورتالىق باسپا ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ سان ميلليونداعان بۇقاراسىنىڭ كەڭەس مادەنيەتىنەن سۋسىنداۋىنا جۇيەلى جول سالىپ بەردى, ءوزى قۇرىلعان قىسقا مەرزىمدە بىردە ءبىر ەلدە بولىپ كورمەگەن كىتاپ ونىمدەرى بازاسىن جاساي الدى. بەس جىلدا ول وقۋلىق, عىلىمي بۇقارالىق, قوعامدىق-ساياسي, كوركەم, اۋىل شارۋاشىلىق جانە باسقا ادەبيەتتىڭ 59959713 داناسىن 50-دەن استام ۇلت تىلدەرىندە شىعاردى. كىتاپ ءوندىرىسىن جاساۋ, نىعايتۋ جانە دامىتۋ ىسىمەن قاتار ورتالىق باسپا ۇلتتىق مەرزىمدى باسىلىمدار جاساپ, ولاردى جاقسارتۋ جانە تاراتۋ ماسەلەلەرىنە بايىپتى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە ول 12 تىلدە 21 مەرزىمدى باسىلىم شىعارىپ وتىرعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى». ن.تورەقۇلوۆ كسرو-نىڭ ساۋد ارابياسى كورولدىگىندەگى وكىلەتتى وكىلى (1928-1936) بولىپ قىزمەت اتقاردى. ن.تورەقۇلوۆتىڭ كەڭەستىك وكىلەتتى وكىلدىڭ ساۋد ارابياسىنداعى اسا بەدەرلى قىزمەتى ديپلوماتتاردىڭ كەلەشەك ۇرپاعىنا ولمەس ۇلگى-ونەگە بولىپ قالا بەرەدى. ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ قىسقا بولعانىمەن نۇسقا عۇمىرىن وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ, ونىڭ بويىندا ساياسي كوشباسشىنىڭ, كورنەكتى وقىمىستىنىڭ جانە ءپۋبليتسيستىڭ, دارىندى ديپلوماتتىڭ نىشاندارى جاس كەزىنەن-اق بايقالعانىن ايتۋ كەرەك. بولاشاق ديپلوماتتىڭ سانالى عۇمىرىنىڭ ءاۋ باسىندا وعان ءوز ىسىنە بەرىلگەن جانە ەلىنىڭ, حالقىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋگە دايار كىسىلەر جولىقتى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن ازامات سوعىسىنىڭ سۇراپىل جىلدارىندا, سونداي-اق تۇركىستاندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورنىعۋى كەزەڭىندە جينالعان ساياسي كۇرەس تاجىريبەسى – مۇنىڭ بارشاسى, ءسوزسىز, تاعدىر ونى جوعارى مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە, كەيىنىرەك ديپلوماتيالىق سوقپاققا جەتەلەگەن بولاشاق ومىرىنە مول شاراپاتى تيگەن باعا جەتپەس قازىنا ەدى. ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ تاياۋ شىعىستاعى بولاشاق, تابىستى دا ءتيىمدى ديپلوماتيالىق جۇمىسىنىڭ نەگىزىندە ونىڭ ورتالىق ازياداعى جانە ماسكەۋدەگى بۇكىل قىزمەتى جاتىر. ءوزىنىڭ كوپ قىرلى جۇمىسىندا قازاق حالقىنىڭ تاماشا ۇلى تەرەڭ بىلىمىمەن, كەڭ كوزقاراسىمەن ءوزىن شىنايى ينتەرناتسيوناليست رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. ءومىردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تانىپ-ءبىلۋ جاس جىگىتتى شىڭداپ شىعاردى, ونىڭ ءوز كۇشىنە سەنىمىن ارتتىردى, جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن تاربيەلەدى, ءوز وتانىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋگە دايىن ەتتى. «ۇشتىكتىڭ شەشىمىمەن» 1937 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا ن.تورەقۇلوۆتى اتۋ جازاسى تۋرالى ۇكىم شىعارىلىپ, سول كۇنى ماسكەۋدە ورىندالدى. كسرو جوعارعى اسكەري كوللەگياسى 1958 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءىسىن قايتا قارادى. ءىستىڭ جانە قوسىمشا تەرگەۋدىڭ ماتەريالدارىن تەكسەرىپ ءارى باس اسكەري پروكۋراتۋرانىڭ قورىتىندىسىمەن كەلىسىپ, كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري كوللەگياسى شەشىم قابىلداپ, ن.تورەقۇلوۆتى تولىق اقتادى. بىراق بۇل ۇكىم تىم كەش ەدى. تاماشا ادامنىڭ, تالانتتى ديپلوماتتىڭ عۇمىرى ەشبىر ءمان-ماعىناسىز تىم ەرتە ۇزىلگەنى جانىمىزدى كۇيزەلتەدى. قاتىگەز ادىلەتسىزدىككە جول بەرگەن كسرو-نىڭ باسشىلارىنا اسا نارازىلىق بىلدىرگەن ساۋد ارابيانىڭ كورولدىگى كەڭەستەر وداعىمەن ەلۋ جىلدىڭ شاماسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناسىن ءۇزدى. بۇگىندە ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ ەلىمىزگە, ۇلتىمىزعا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەكتەرىن باعالاپ, كوپتەگەن مەكتەپتەرگە, كوشەلەرگە ونىڭ اتىن قويىپ, قۇرمەتتەپ, ەسكە الۋدا. ونىڭ ء ومىر جولى, مەملەكەتتىك جانە ديپلوماتيالىق قىزمەتتەرى زەرتتەلىپ, زەردەلەنۋدە. ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ جارقىن دا, جۇلدىزدى عۇمىرىنىڭ بولاشاق ۇرپاعىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جەتىلىپ, وركەندەپ-ءوسۋى ءۇشىن ماڭىزى زور, تاعىلىمى ەرەكشە.
ايىپبەرگەن بالتاباي ۇلى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ءنازىرتانۋشى