وتاندىق ساراپشى ماماندار «نۇرلى جول» باعدارلاماسى جاھاندىق قاتەرلەردەن تۋىندايتىن سىرتقى فاكتورلارعا قارسى جاۋاپ قانا ەمەس, ىشكى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەگەن كەشەندى شارالاردىڭ ءبىرتۇتاس جيىنتىعى دەگەن ويدا. باعدارلامانىڭ باستى وزەگى وتاندىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بولىپ تابىلاتىندىقتان, ول ەلىمىزدەگى ۇلتتىق يدەيا – يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىمەن دە بىتە قايناسىپ جاتىر. سونداي-اق, الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى كەشەندى شارالاردىڭ باعىتىن انىقتاپ, وتانداستارىمىزدىڭ لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە قاجەتتى باسىمدىقتاردى قولداۋعا ارنالعاندىعىمەن دە قىزۋ قۋاتتاۋعا يە بولدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, الەۋمەتتىك سالاداعى باسپانامەن قامتۋ, تۇرعىن ۇيلەردى جاڭعىرتۋ, كولىك-جول ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ باعىتتارى بويىنشا قولعا الىنعان جۇمىستارعا جۇرت ريزا. جانە بۇل جۇمىستار وڭ ناتيجەسىن بەرە باستادى. نەگىزىنەن, ءتيىمدى كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋ, يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمدى جانە تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگياسى جۇيەسى شەڭبەرىندە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى نىعايتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جانە جىلۋمەن, سۋمەن جابدىقتاۋ مەن سۋ بۇرۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ, ازاماتتار ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن جەتىلدىرۋ سياقتى بىرنەشە سۇبەلى باعىتتاردى قامتيتىن مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋى ورتا مەرزىمگە جوسپارلانعانىمەن, جەكەلەگەن سالالاردا «نۇرلى جولدىڭ» شاراپاتى ءدال قازىرگى كۇنى انىق سەزىلىپ وتىر. ءبىز بۇگىن وسى باعدارلامانىڭ ءبىر سۇبەلى باعىتى – بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگياسى جۇيەسى شەڭبەرىندە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرى- لىمدى نىعايتۋ جۇمىستارىنداعى قول جەتكەن ناتيجەلەر تۋرالى تىلگە تيەك ەتپەكپىز.
جالپى, ەلەكتر جارىعىنسىز قازىرگى ءومىردى ەلەستەتۋگە بولا ما؟ ارينە, مۇمكىن ەمەس! ادامزاتتىڭ وسى ەنەرگياعا دەگەن تاۋەلدىلىگى 1882 جىلدىڭ 4 قىركۇيەگىنەن باستالعان ەكەن. ءدال وسى كۇنى توماس ەديسون دەگەن ونەرتاپقىش ەلەكتر توگىن قوساتىن قوندىرعىنى بۇراپ مانحەتتەندەگى ءبىر ءۇيدى جارىقتاندىرعان بولاتىن. ول ءۇي «J.P.Morgan بانكى» قارجى مەكەمەسىنىڭ كەڭسەسى ەدى. ەديسسوننىڭ شاعىن ەلەكتر ستانساسىندا وندىرىلگەن قۋاتتىڭ كۇشى جۇزگە جۋىق شاعىن لامپانى جاعۋعا جەتىپ, الەم تاريحىندا جاڭا بەتبۇرىس جاسالدى.
ايتپاقشى, زامانىندا لەنيننەن قالعان «كوممۋنيزم دەگەنىمىز – بۇكىل ەلدى ەلەكترلەندىرۋ» دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار. ادەبيەت پەن كوسەمسوزدە «يليچ شامى» دەپ اسىرە سۋرەتتەلگەن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ ساياساتى ادامداردىڭ لايىقتى تۇرمىسقا قول جەتكىزۋى مەن مەملەكەتتەگى ءوندىرىس پەن شارۋاشىلىقتىڭ قارىشتاپ دامۋىنا دا وراسان ىقپال ەتتى. بىراق, قازاقستانداعى ەڭ شالعاي اۋىلعا ەلەكتر شامىن جاققان كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا دا ەلدى جاپپاي قۋات كوزىمەن قامتۋ تولىققاندى شەشىلگەن جوق.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىندا قۋات كوزىنە زارۋلىك سەزىنبەسە دە, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ۇستانىمى رەتىندە ايماقتاردى تۇراقتى ءارى ارزان ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى قازىر وسى اۋقىمدى مىندەتتى اتقارىپ, نەگىزگى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن التىن كوپىر بولىپ وتىر. مىسالى, بايتاق ەلدى ساپالى قۋات كوزىمەن قامتۋ ماقساتىندا «سولتۇستىك – شىعىس – وڭتۇستىك ەنەرگيا تاسىمالداۋ جەلىلەرىنىڭ» قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل تەڭدەسسىز جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. العاشقى كەزەڭى – قۋاتتىلىعى 500 كۆ بولاتىن ەكىباستۇز – ءشۇلبى – وسكەمەن جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى بولاتىن. جوبانىڭ جۇزەگە اسۋ ۋاقىتى 2011-2017 جىلدار ارالىعى ەدى. قۋانىشتىسى, قارجىلىق قۇنى 53,3 ملرد تەڭگە بولاتىن جوبا مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتالىپ, 2016 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىندا وتكەن «يندۋستريالاندارۋ كۇنى» شاراسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ىسكە قوسىلعان بولاتىن.
ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, بۇل الىپ جوبا اياسىندا تارتىلعان 405 شاقىرىمدى قامتيتىن, تاسىمال قۋاتتىلىعى 500 كۆ بولاتىن ەكىباستۇز – سەمەي جەلىسى مەن 192 شاقىرمعا سوزىلعان سەمەي – وسكەمەن ۋچاسكەسى جەلىسىنىڭ ءوزى قىرۋار ەڭبەك پەن قارجىنى قاجەت ەتەتىنى ايان. جانە بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كەتكەن قارجى مەملەكەتتىڭ ەسەبىنەن ەمەس, «KEGOK» كومپانيياسىنىڭ كاپيتالىنان جۇمسالدى. ياعني, باعدارلاما تازا ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى ءساتتى جۇرگىزىلدى.
«نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ جالعاسىپ جاتىر. الگىندە ايتىلعان «سولتۇستىك – شىعىس – وڭتۇستىك ەنەرگيا تاسىمالداۋ جەلىلەرىنىڭ» قۇرىلىسى تولىقتاي 2018 جىلى اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. قۋاتتىلىعى 500 كۆ بولاتىن ءشۇلبى گەس-ىنەن باستالعان ەكىنشى باعىت اقتوعاي – تالدىقورعان ارقىلى جالعاسىپ, الما ستانساسىنا دەيىن سوزىلادى. قاعاز بەتىنە وڭاي جازىلعانىمەن, اتالعان ۋچاسكەلەردىڭ اراسى كوز جەتپەيتىن قاشىقتىق ەكەنى جانە راس. ماسەلەن, سەمەي مەن اقتوعايدىڭ اراسى 400 شاقىرىم شاماسىندا بولسا, اقتوعاي مەن تالدىقورعاننىڭ قاشىقتىعى 288 شاقىرىم ەكەن. ال سوڭعى جەتكىزۋ نۇكتەسى سانالاتىن الما ستانساسىنا دەيىن تاعى 200 شاقىرىمنان اساتىن قاشىقتىق قوسىلادى. مۇنىڭ سىرتىندا تاسىمالداۋ جەلىلەرى وتەتىن اۋماقتارداعى ىشكى جەلىلەر, جولاي قوسىلاتىن تىرەك ستانسالارى سياقتى قىرۋار جۇمىس جانە اتقارىلدى. قازىر بۇل جوبا بويىنشا تياناقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇيىرسا, 2018 جىلى ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحىندا ىشكى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كەزەكتى جەڭىسىن تويلايتىن بولادى. بۇعان دەيىن باتىس ايماقتا ىشكى تاسىمال جەلىلەرى بويىنشا جۇمىستار ءساتتى اياقتالعان بولاتىن.
ايتپاقشى, «سولتۇستىك – شىعىس – وڭتۇستىك ەنەرگيا تاسىمالداۋ جەلىلەرىنىڭ» تولىقتاي ىسكە قوسىلۋى وتانىمىزداعى كەن وندىرىسىنە قاجەتتى ەنەرگيا شىعىندارىن ازايتىپ, تەمىر جول بويى تۇتىناتىن قۋات كوزىن قولجەتىمدى ەتەدى. سونداي-اق, بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى شەكارا بويىنداعى اۋداندار مەن باسقا دا جۇزدەگەن ەلدى مەكەندى تولىقتاي ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتىپ, ارزان ءارى تۇراقتى قۋات كوزىنە قوسىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەندەشە, «نۇرلى جولدىڭ» جارىق ساۋلەسى الىستان كوز تارتاتىن كۇن جاقىن.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»