– بۇل نازىكەن الپامىسقىزى. ءوزى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا مۇعالىم كورىنەدى, – دەدى بىرەۋ كوپ كوڭىلىندەگى ساۋالدى وقىعانداي.
– سولاي ما؟ مەن اقىن شىعار دەسەم... ەكونوميست بولسا, مۇندا نەعىپ ءجۇر؟ – دەگەن جاس جىگىتتىڭ ءسوزى بۇل جولى دا جاۋاپسىز قالماعان.
– ەكونوميست بولسا قايتەدى؟ بالكىم, بۇل قىزدىڭ دا ادەبيەتكە ءبىر قاتىسى بار شىعار. ءتىپتى سەن ويلاعانداي, اقىن بولۋى دا عاجاپ ەمەس. قاراشى, شىركىن, ءوزى دە تۇنىپ تۇرعان پوەزيا ەمەس پە؟! وتكەندە وسى پەريزاتتى گەرا (بەلگەر) اعامىزدىڭ ءوزى «الەم ادەبيەتىن تەرەڭ بىلەتىن ايەل زاتىن بۇعان دەيىن كورمەپ ەم. ال نازىكەنمەن سويلەسسەڭ, جان سارايىڭ كەڭىپ, ءبىر راحاتتانىپ قالاسىڭ», – دەپ ونىڭ سىرتىنان ءسۇيسىنىپ وتىرعان, – دەدى باستاپقى ادام تاعى دا.
نەسىن, جاسىرايىق, سىرت سىمباتىمەن عانا ەمەس, ءبىلىم-بىلىگىمەن دە الگىندەي مارقاسقا ازاماتتاردى اۋزىنا قاراتىپ وتىرعان نازىكەن اتتى ارۋعا سول ءسات قىزىعا قاراپ قالعانىمىز دا راس.
كوپ ۇزاماي سول نازىكەن الپامىسقىزىمەن, ونىڭ جان الەمىمەن جاقىنىراق تانىسۋدىڭ دا مۇمكىندىگى تۋعان. ولاي دەيتىنىم, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ بىرىندە ونىڭ ءبىر بەتكە جۋىق جىر توپتاماسى جارق ەتە قالدى.
اتى-جونىنە سىرتتاي قانىق بولعان سوڭ, گازەتتىڭ الگى بەتىنە ەرىكسىز ۇڭىلسەك تە, جۇرتتىڭ ماماندىعى ەكونوميست ەكەن دەگەن ءسوزى دە ەسىمدە, سودان بولار, العاشىندا باسىما ونىڭ جىرلارى اۋەسقوي بىرەۋدىڭ ۇيقاس قۋالاعان جاي شاتپاعى شىعار دەگەن دە وي كەلگەن.
ايتسە دە بۇل كۇدىگىم كوپ ۇزاماي-اق سەيىلىپ سالا بەردى.
جۇرەكتىڭ ءوزى بىلەر كىمگە قۇلارىن, بۇيرەكتىڭ ءوزى بىلەر كىمگە بۇرارىن. كوڭىلدىڭ ءوزى بىلەر نەدەن قالارىن ساعىڭنىڭ ءوزى بىلەر نەدەن سىنارىن – دەيدى اقىن.
قۇداي-اۋ, سالعان بەتتەن مىناداي كەسەك-كەسەك ويعا تاپ بولامىن دەپ كىم ويلاعان. وندا دا جىلت ەتكەن مايى جوق قاراكەسەك ەت سياقتى, قارادۇرسىن تاقپاققا ەمەس, ءسوز قۇدىرەتىنىڭ ءتۇيىنىن ءوزىڭ شەش دەيتىن تۇڭعيىق ويعا تۇنشىعىپ قالعاندايسىڭ. كەلەسى «قىزىل شەتەننىڭ» دە مانىنە بويلاعان ادامعا ايتارى مول بوپ شىقتى. وندا نازىكەن ءسىزدى ەرىكسىز تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرىنا قانىقتىرادى. اقىنمەن بىرگە ءسىز الاتاۋدىڭ سوناۋ ءبىر زاڭعار شىڭىنا شىعاسىز. سول جەردە قىپ-قىزىل تاستى جارىپ شىققان كۇرەڭ شەتەندى كورىپ, قايىسپاس قايسارلىققا ونىمەن بىرگە قايران قالاسىز. كانە, تىڭداپ كورەلىك.
ۇسكىرىك تە مويىتپاعان شەتەنسىڭ, اپتاپقا دا توتەپ بەرگەن بەكەمسىڭ. الا جازداي كورمەسەڭ دە اق نوسەر قانداي نارمەن جەلكىلدەپ تۇر ەكەنسىڭ؟ – دەپ ءوز تاڭدانىسىن جاسىرا الماعان اقىن ودان ءارى شەتەنمەن ادامشا سىرلاسىپ كەتەدى. كوڭىلىم جەتىمسىرەپ ۇمتىلعاندا,
تاۋعا كەپ جۇبانامىن مۇڭ تۇنعاندا, – دەپ وعان جان الەمىن اقتارا وتىرىپ, ىشتەي تۇلەي باستاعانىن ءوزى دە اڭعارماي قالادى. كوكتەمدە شەتەن بولىپ قايتا كەلىپ,
تاۋىمدى جايقالتىپ ءبىر تۇلەتەرمىن – دەپ يىعىنداعى اۋىر ويدى سىلكىپ تاستاپ, جان سارايىن ءبىر تازارتىپ الادى. اقىن ويىنىڭ ساۋلەلى جارقىلى ءسىزدى دە بەيجاي قالدىرمايدى. لەزدە تىنىسىڭىز كەڭىپ, جازدىڭ ءبىر جانعا جايلى قوڭىر سامالى جەلپىپ وتكەندەي كۇي كەشەسىز.
مىنە, وسىنداي العاشقى توپتاماسىمەن-اق پوەزيا الەمىنە ۇلكەن دايىندىقپەن, ەڭ باستىسى, زور ماحابباتپەن كەلگەن نازىكەن اقىن سودان بەرى ءوسۋ, ورلەۋ ۇستىندە. ونىڭ تاقىرىپ اياسى دا بارىنشا كەڭ. بىردە تۇمار حانىمعا اينالىپ, ەل نامىسىن جىرتسا, ەندى بىردە ءلۇپ-ءلۇپ سوققان جۇرەگىن الاقانىڭىزعا سالىپ بەرەدى. ەڭ باستىسى, ول نەنى جىرلاسا دا ويدى جاداعاي ايتا سالمايدى, اركىم ءوز زەردەسىنەن وتكىزەتىندەي تەرەڭنەن تارتادى. جان سارايىنىڭ ەسىگىن الدىڭنان ايقارا اشادى. وندايدا ءسىز دە بار ىقىلاسىڭىزبەن اقىننىڭ شۋاقتى ساتتەرىنە ورتاقتاسىپ, كوڭىلى جابىرقاۋ تارتسا, بىرگە مۇڭداناسىز.
ءبىر قاراعاندا, اقىن جانى سىزگە تىم مۇڭدىلاۋ بوپ كورىنۋى دە مۇمكىن. الايدا جەتە ۇڭىلسەڭىز ونىڭ جالقىنىڭ ەمەس, كوپتىڭ كوڭىلىنە تۇنعان ويدى ايتاتىنىن بايقايسىز. جانە جاي عانا ايتىپ قويمايدى, قولامتادا قوزداپ جاتقان وتتى ۇرلەگەندەي, وي جالىنىن لاۋلاتادى. جالپى نازىكەننىڭ بويىنداعى ومىرگە ىڭكارلىك, تۇلا بويىنا تۇنعان مەيىرىم شۋاعى, جان جومارتتىعى ءار ءسوزىنىڭ استارىنان ءلۇپىل قاعىپ جاتقانداي. ويتكەنى, نەندەي تاقىرىپقا قالام تەربەسە دە ول ءوز جۇرەگىنەن وتكىزىپ ايتادى.
وزىمىزگە بەلگىلى نازىك جاندىلاردىڭ جان الەمىن جىرعا قوسپاعان اقىن كەمدە كەم. ءتىپتى كەيدە ايەل زاتىنا دەگەن جۇرەك بۇلقىنىسى ايتىلا-ايتىلا تۇگەسىلگەن سياقتى دا كورىنەدى. الايدا ءار ءداۋىردىڭ دە, ءار اقىننىڭ دا بۇل ورايدا ايتارى تاۋسىلماسى جانە انىق. نازىكەن اقىن دا بۇل تاقىرىپتاعى جىرلاردى وزىندىك ىزدەنىسىمەن بارىنشا بايىتا تۇسكەندەي. بۇل ءسوزىمىزدىڭ اقيقاتىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن كانە, ونىڭ «ايەل پاتشالىعى» اتتى ولەڭىنە كەزەك بەرەلىك.
ساۋلەلى الەم تورىنەن, سىر-سەزىم تاسىپ توگىلگەن ايەلدىڭ نازىك جانىندا ءبىر پاتشالىق بار. پايىمدا: بالاۋسا بالعىن باعىندا, ءتاڭىر بەرگەن امانات سەنىم. ءۇمىت. ماحاببات. ءۇش ءپىرى وتىر تاعىندا! – دەيدى ول. اقىن ودان ءارى ايەل-انانىڭ ەل بىرلىگىنىڭ, بەرەكە-ىرىستىڭ باستاۋى ەكەنىن نىقتاي تۇسەدى دە:
شۇعىلالى شالقار كوڭىلدەن, اقجارقىن پەيىل ورىلگەن. انانىڭ پاك جانىندا ءبىر پاتشالىق بار. پايىمدا: ميۋالى جومارت باعىندا ءتاڭىر بەرگەن امانات ونەگە. سابىر. مارحابات. ءۇش ءپىرى وتىر تاعىندا! – دەپ ءسوز ورنەگىن توگەدى. ءسىز بۇل ويمەن دە ەرىكسىز كەلىسەسىز. كەلىسپەسكە ەش شاراڭىز جوق. ويتكەنى, بۇل دا رياسىز شىندىق. نازىكەن الپامىسقىزىنىڭ قالام قارىمى, ونىڭ جىرلارىنىڭ پوەتيكالىق دارالىعى جايلى ايتىپ وتىرعان ءبىز عانا ەمەس. بىزگە دەيىن دە ونىڭ اقىندىق بولمىس ءبىتىمى, جەتكەن جەتىستىگى, شىققان بيىگى جايلى وي تولعاعان قالامگەرلەر دە بارشىلىق. ولاي بولسا, سولاردىڭ قاتارىنان ءۇش-ءتورت ادامعا ءسوز كەزەگىن بەرسە, ەش ارتىق بولماس.
مىنە, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, ارقالى اقىن اعامىز حاميت ەرعاليەۆ بىلاي دەيدى: «نازىكەن الپامىسقىزى دەگەن قىزدىڭ ارقايسىسى ناقىل ءسوز بوپ اۋىزدان اۋىزعا تاراپ كەتكەلى تۇرعان عيبراتتى ءبىر قاقپايلارى تاڭداي جۇتا تامساندىراتىن دۇنيەلەر» ال ۇزاق جىلدار جۇپتارى جازىلماي, وي-پىكىرى جاراسقان دوسى گەرولد بەلگەر بولسا «دليا وپرەدەلەنيە ەە پوەزي يا بى ۋپوترەبيل تاكيە سلوۆا – وريەنتيرى, كاك نەجنوست, اريستوكراتيزم, ديالەكتيكا دۋشي ي جيزنەليۋبيە. ۆووبششە ۋ نازيكەن يزىسكاننىي, ۆ ۆىسوكوي ستەپەني وكۋلتۋرەننىي, مەتافوريچەسكي يازىك... لەكسيكا, ميروپونيمانيە, ميروۆوسپرياتيە ەە فيلوسوفيچنى!» – دەپ اعىنان جارىلعان ەكەن.
ونىڭ بۇل ءسوزىن كورنەكتى ادەبيەتشى عالىم ءمۇسىلىم بازارباەۆ تا جانداندىرا تۇسەدى. «نازىكەننىڭ اقىندىق تالانتى وزگەشە, سوزدەرى سونى. سوندىقتان دا قازاق پوەزياسىنىڭ ءسانىن دە, ءمانىن دە بايىتاتىن اقىن» دەپ وعان ناقتى باعا بەرسە, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ كورنەكتى ءبىر وكىلى اۋەزحان قودار «نازىكەن از ۋاقىتتا ءوزىن تۇڭعيىق تەرەڭ ليريك رەتىندە, سوناۋ سكيف پەن ساق داۋىرىنەن ءۇن قاتقان تەكتى توميريستەي نازىكتىگى مەن ورلىگى بىردەي ورىلگەن دارا تۇلعا رەتىندە كورسەتە ءبىلدى» دەپ بۇگىنگى زيالى قاۋىم اتىنان ءتۇيىندى پىكىر ايتادى.
وسى مارقاسقا ازاماتتاردىڭ ءبارى دە بايقاساڭىز, نازىكەننىڭ پوەزيا الەمىنە وزىندىك قولتاڭباسىمەن كەلگەنىنە باسا توقتالسا, وعان ءبىزدىڭ الىپ-قوسارىمىز سول – نازىكەننىڭ العاشقى تىرناقالدى تۋىندىسى «شىراعداننان» باستاپ «جارقىراپ اسپانىمدا كۇن تۇرعاندا» اتتى جيناعىنا دەيىنگى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبارى دە اقىننىڭ اششى تەرىنىڭ جەمىسى, جان اياماس ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسى. ءيا, پوەزيا پاتشالىعىنا زور تالعاممەن, ولشەۋسىز ماحابباتپەن ەنگەن نازىكەننىڭ ءومىر جولىنا كوز سالساڭىز, ونىڭ اقىن بولماۋعا حاقى دا جوق سياقتى كورىنەدى. ءتىپتى ونىڭ اقىندىق جولعا تۇسۋىنە ءتاڭىرىنىڭ ءوزى جاعداي جاساعان با دەيسىڭ.
ەڭ الدىمەن ول ءبىر-بىرىنە ىنتىق بوپ قوسىلعان الپامىس پەن باقتىلىنىڭ جالعىز پەرزەنتى بولدى. ياعني, ول ىستىق ماحابباتتان جارالعان. سوندىقتاندا عوي ء«بىر تال قىزعا قاراپ قالاسىڭ با؟ ساعان ۇل ءسۇيۋ كەرەك» دەگەن اعايىننىڭ سوزىنە اكەسى «مەن وسى جالعىزىمدى ون ۇلعا ايىرباستامايمىن»-دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
اكەسى جىلقىشى ەدى. سوعان وراي, تاۋدا تۋىپ, تاۋدا وسكەن نازىكەن بالا كەزىنەن-اق اتتىڭ قۇلاعىندا ويناپ, بويجەتتى. تۇمسا تابيعاتتىڭ سىرىنا قانىقتى. سودان دا ول ءوزىن اينالا قورشاعان ورتانىڭ بولىنبەس بولشەگىندەي سەزىندى. تابيعاتتىڭ سونى مىنەزىن دە بويىنا ءسىڭىردى. كۇندەي جارقىراپ, اق جاڭبىر بوپ قۇيىلۋ دا, كول-كوسىر كوڭىل سىرى دا سول تابيعات بەرگەن سىي. وعان قوسا جان سارايى كەڭ اتا-انا بەرگەن ءتالىم مەن تاربيەنى ناعاشىسى شالتاباي شەشەننىڭ اقجارما اڭقىلداقتىعى دا تولىقتىرا تۇسكەندەي.
ءيا, بەتىنەن ەشكىم قاقپاعان ەركە قىز زەرەك بوپ ءوستى. قاتارىنىڭ الدى بولدى. الماتىداعى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ, ماسكەۋدەن اسپيرانتۋرانى ءبىتىردى. جاس مامان ەلگە كەلگەن سوڭ الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا ستۋدەنتتەرگە ءتالىم بەردى. وسى جىلدار ىشىندە دە ءوسۋ-ورلەۋ ۇستىندە بولدى. ماماندىعىنا ساي عىلىمي ىزدەنىسىن دە جالعاستىردى. عىلىم دوكتورى, پروفەسسور اتاندى, توككەن تەرىنىڭ وتەۋى قايتتى.
دەگەنمەن ونىڭ جانى پوەزيا الەمىن اڭسادى. مازاسىز ويلارىن قاعازعا ءتۇسىرۋ ونى جاڭا ءبىر تىلسىم الەمگە جەتەلەي بەردى. سامعايتىن كەڭىستىك تە, ىشتەگى قىزۋلى وي دا, زاپىرانداي اششى مۇڭ دا ولەڭ بوپ ءورىلدى. ەگەر وسى بويىن بۋعان بۇلا سەزىمدەر لىقسىپ سىرتقا شىقپاسا, وندا ءوزىنىڭ دە ورتەنىپ كەتەتىنىن نازىكەن جۇرەگىمەن ءتۇيسىندى. تۇيسىنگەنى سول, ول پوەزيانى جانىنا عۇمىرلىق سەرىك ەتىپ الدى. ءساتتى شىققان ولەڭ شۋماعىنا جۇباندى, باسىنا ساۋلەلى وي كەلگەنىنە قۋاندى.
تابيعاتتىڭ اياسىندا, تاۋدىڭ باۋرايىندا, كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە وسكەن نازىكەننىڭ حالقىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلى مەن ءدىلىن تەرەڭ ءبىلۋى دە ونىڭ ادامي بولمىسىن بايىتا ءتۇستى. وسى ارادا ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ماسكەۋدە وتكەن ءبىر جيىندا تانىسىپ, وي-پىكىر الماسقان شىڭعىس ايتماتوۆ سىندى زاڭعار جازۋشىنىڭ قازاق قىزىنىڭ ءوز حالقىنىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن تەرەڭ بىلەتىنى ءتانتى ەتكەنى سونداي, قايسىبىر ەڭبەكتەرىن جازۋ ۇستىندە ءوزى جەتە بىلمەيتىن, كۇماندىلەۋ كورىنگەن كەيبىر جايتتاردى نازىكەنگە تەلەفون سوعىپ, ەگجەي-تەگجەيلى سۇراپ الاتىنىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. وسى ءبىر عانا جايتتىڭ ءوزى دە نازىكەننىڭ رۋحاني باي ادام ەكەندىگىن بايقاتىپ تۇرعان جوق پا؟!
ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايرتاكەرى, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى نازىكەن الپامىسقىزى بۇگىندە بولدىم, تولدىم دەپ, توقىراپ, توقتاپ قالعان جوق. ىزدەنۋدەن, جان الەمىن بايىتۋدان جالىققان ەمەس. دەمەك, بۇل ونىمەن الداعى ۋاقىتتا دا سانداعان ساۋلەلى جىرلارى ارقىلى جۇزدەسەمىز دەگەن ءسوز. لايىم, سولاي بولعاي.
جۇماگۇل سولتى