استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى اۋماعىندا الماتى وبلىسى مەن شۆەيتساريانىڭ تيچينو كانتونى اراسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم جاسالدى. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ پەن تيچينو مەملەكەتتىك كەڭەسى مەن ەكونوميكا جانە قارجى ءمينيسترى كريستيان ۆيتتا اتالعان قۇجاتتى شۆەيتساريا پاۆيلونىندا بولعان سالتاناتتى جيىندا بەكىتتى. قول قويۋ راسىمىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ پەن شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دوريس لويتحارد قاتىستى.
«شۆەيتساريانىڭ تيچينو وڭىرىمەن جاسالعان ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم نەگىزىندە بىرلەسكەن جوبالار ءۇشىن الماتى وبلىسى تاڭداپ الىندى. ويتكەنى, ولاردىڭ تابيعي, اۋىلشارۋاشىلىق جاعدايلارى ءبىزدىڭ جەتىسۋ وڭىرىمەن ۇقساس كەلەدى ەكەن. ەندى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا سوڭعى بۋىندى تەحنولوگيالاردى جەتكىزۋگە كۇش سالىنىپ, ايماق ءتۋريزمىن دامىتۋعا بارىنشا نازار اۋدارىلادى. اسىرەسە, تۋريزم سالاسىندا ولاردان ۇيرەنەتىن ۇردىستەر كوپ ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارىندا ءتيىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلە باستايدى», دەدى ءوڭىر باسشىسى ا.باتالوۆ. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, شۆەيتساريادا كۇن جانە جەل ەنەرگەتيكاسىن ءوندىرۋ جاقسى دامىعاندىقتان, وبلىس اكىمدىگى ءتيىستى بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى پىسىقتايتىن بولادى.
«قوناقتارىمىز تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ سالاسىندا دا جەتىستىككە جەتكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇل باعىت ءبىزدىڭ قىزىعۋشىلىعىمىزدى تۋدىرىپ وتىر. بۇگىندە وبلىستا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى وڭدەۋدىڭ تولىق كەزەڭى قۇرىلماعان. سوندىقتان, وسى سالادا ولاردىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنۋدى قاراستىرامىز», دەدى وبلىس اكىمى. باسقوسۋ كەلەسى كۇنى استانا قالاسى اكىمى اسەت يسەكەشەۆتىڭ جانە الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «For site» كەزدەسۋىمەن جالعاستى. ەلوردا اكىمدىگى مەن قازاقستان ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعى باستاماشى بولعان جيىندا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى تاسيتىن كولىك قۇرالدارىن باقىلاپ وتىراتىن ايماقتىق اقپاراتتىق جۇيەنى ەنگىزۋ تاقىرىبى تالقىلاندى. شارا بارىسىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, استانا قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىكتەرى, «وكم وپەراتورى» جانە قازاقستان ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعى قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋدىڭ تەتىگىن, سونىڭ ىشىندە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى بولەك جيناۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ سىندى ماڭىزدى ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋگە ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى ارىپتەستىك جونىندە مەموراندۋمعا قول قويدى.
كۇننەن كۇش العان ەل
ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىندە پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كۇنى ءوتتى. بۇل مەرەكە مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىك العان كۇنىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن. وسىعان وراي سالتاناتتى شارا ۇيىمداستىرىلىپ, قازاقستان مەن پاكىستاننىڭ ءانۇرانى شىرقالدى, تۋلارى كوتەرىلدى.
مەرەكەنىڭ رەسمي بولىمىندە پاكىستان پاۆيلونىنىڭ ديرەكتورى كحۋرام يكرام ءسوز سويلەپ, استاناداعى حالىقارالىق كورمە بارىسىندا «جاسىل تەحنولوگيا» باعىتىندا كوپ تاجىريبە جيناپ جاتقاندارىن اڭگىمەلەدى. «قازاق ەلىنە وسىنداي ايتۋلى كورمەگە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى ءۇشىن العىس ايتامىز. پاكىستان پاۆيلونىندا قولونەر بۇيىمدارى كوپتەپ قويىلعان. ونىڭ ءبارى تازا تابيعي ونىمدەردەن جاسالعان. مىسالى, قىش قۇمىرالاردى, سازدان كۇيدىرىلگەن تاباقتاردى كورۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, كورمە اۋماعىنداعى توبەنى بامبۋك اعاشتارىمەن كومكەردىك. سەبەبى, پاكىستان تۇرعىندارى كۇننىڭ ىستىعىنان قورعانۋ ءۇشىن ءۇي توبەسىن ءدال وسى بامبۋكپەن جابادى», دەدى مارتەبەلى مەيمان.
بۇل ەل, راسىندا, تابيعاتقا ەتەنە جاقىن ءارى «جاسىل تەحنولوگيانى» كەڭىنەن قولدانادى. ءتىپتى ىدىس-اياقتارىنىڭ كوبىسىن سازدان كۇيدىرىپ جاسايدى. ال پاۆيلوننان كۇن مەن جەلدەن قۋات الۋدىڭ سان ءتۇرلى ءادىسىن كورۋگە بولادى. مۇندا ساز بالشىقتان جاسالعان پەش تە ورناتىلعان. ونىڭ ارتىقشىلىعى, ەلەكتر قۋاتىن شىعىندامايدى. ءارى جىلۋدى بىركەلكى بەرەتىندىكتەن, تاماقتى دا كۇيدىرمەيدى. سونداي-اق, پاكىستان جەلدى دە ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ كوزىن تاپقان. كادىمگى سامال جەل ۇيدەگى اۋا الماستىرعىشتىڭ ورنىن باسا الادى. ول ءۇشىن قۇرىلىس جۇرگىزگەندە توبەگە جەلدىڭ كۇشىن جينايتىن قۇرىلعى ورناتىلادى. مەملەكەتتە كۇننەن قۋات الۋ ءبىر جولعا قويىلعان. ايتالىق, پاكىستان پارلامەنت سارايى تولىعىمەن كۇن ەنەرگياسى ارقىلى جارىقتاندىرىلادى.
كورمەدە بۇكىل الەمدى كورەسىڭ
ب.ساعىنتاەۆ حالىقارالىق كورمە اۋماعىنداعى بەلارۋس پاۆيلونىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءسوز ەتتى. «وندا بەلارۋس عالىمدارىنىڭ «بولاشاق ەنەرگياسى» سالاسىندا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەكولوگيالىق تەحنيكا مەن جابدىقتار ءوندىرىسى, كومىر قىشقىل گازىن شىعارۋدى ازايتۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىك سالاسىنداعى سوڭعى يننوۆاتسيالىق ازىرلەمەلەر كورسەتىلگەن. سونداي-اق, پاۆيلون قوناقتارىنىڭ تاڭدانىسىن تۋدىرعان ەلەكتروبۋستىڭ ماكەتىن ەرەكشە اتاعىم كەلەدى. بۇلار كورمە تاقىرىبىنا تولىعىمەن ساي كەلەدى», دەدى ول.
بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى اندرەي كوبياكوۆ ەكسپو-2017 كورمەسى ارقىلى قوناقتار ءبىر كۇندە الەمدى ارالاپ شىعۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن ايتتى. «بۇل بىرەگەي شارانىڭ كەلۋشىلەرى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە بۇكىل الەمدى شارلاپ, الەمدىك وركەنيەتتىڭ قانشالىقتى الۋان ءتۇرلى ەكەندىگىن كوزدەرىمەن كورە الادى. وسى ساياحات شىن مانىندە ەستە قالۋى ءۇشىن ءبىز – قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ءوز ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك ءارى ەرەكشە كورىنىستەردى كورسەتۋگە تىرىستىق», دەدى ا.كوبياكوۆ. ونىڭ سوزىنشە, بەلارۋس ۇلتتىق پاۆيلونىنىڭ تۇجىرىمداماسى جاڭا قاعيدالارعا قۇرىلعان. پاۆيلون قوناقتارى جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىندە قۇرىلعان, شىن مانىندە ناعىز قازىنا دەپ اتاۋعا بولاتىن « ۇلى تاس» قىتاي-بەلارۋس يندۋستريالدى پاركىنىڭ قىزمەتىمەن تانىسا الادى. ماشينا قۇرىلىسى سالاسىنىڭ بۇكىل سپەكترىن ۇسىنعان تانىستىرىلىمدا IT-تەحنولوگيا كەڭ كولەمدە پايدالانىلعان. پرەمەر-مينيستر استانادا ءوتىپ جاتقان ايتۋلى شارانىڭ قوس ەل اراسىنداعى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. ۇلتتىق كۇن مەرەكەسى بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن «حوروشكين» حورەوگرافيالىق بي ءانسامبلىنىڭ ونەرىمەن جالعاستى.
الماتى مەن ىستىقكولدىڭ اراسىنا قاتىنايدى
بەلارۋس عالىمدارى بولاشاقتىڭ كولىگىن ويلاپ تاپتى. جەر بەتىندە قالىقتاپ جۇرەتىن فۋنيكۋلەر ءبىر قۇرلىقتان ەكىنشىسىنە قاتىناي الادى. بۇل ونەرتابىستى بەلارۋستار استانادا ءوتىپ جاتقان «Made in Belarus» كورمەسىندە تانىستىردى. مۇندا 70-تەن استام كاسىپكەر ماشينا جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, جەڭىل ونەركاسىپ سياقتى سان سالاداعى تاۋارلارىن ۇسىنعان.
SkyWay – ەلدى مەكەن ىشىندە, قالادان قالاعا, ءتىپتى قۇرلىقتان قۇرلىققا قاتىناي الاتىن بىرەگەي يننوۆاتسيالىق كولىك جۇيەسى. فۋنيكۋلەردىڭ ساعاتىنا 500 شاقىرىمدى ەڭسەرەتىن قاۋقارى بار. بۇگىندە بەلارۋس عالىمدارى ويلاپ تاپقان ونەرتابىسقا 200-دەي مەملەكەت قىزىعىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. «بۇل كولىك كوپ ۇزاماي الەمدى جاۋلاپ الادى. قازىر ونى قازاقستاندا دا ىسكە قوسۋ مۇمكىندىكتەرى قارالۋدا. «SkyWay» تاۋ بوكتەرى ارقىلى الماتىدان قىرعىزستاننىڭ ىستىقكولىنە دەيىن قاتىناماق», دەيدى «بەلترانسنەت» كومپانياسىنىڭ باسقارۋشىسى يگور چەرنىي.
ەلوردا جانە ەكسپو
استانا اكىمدىگى حالىقارالىق كورمەنىڭ ەكى ايلىق جۇمىسىن قورىتىندىلادى. كۇللى الەم كوز تىككەن شارا اشىلعالى ەلورداعا 2,1 ميلليوننان استام ادام كەلسە, ولاردىڭ 1,4 ميلليونى – تۋريستەر. تەمىر جول ۆوكزالدارىنىڭ جۇكتەمەسى 60 پايىزدى قۇرايدى, اۋەجايدىڭ جۇكتەمەسى 70 پايىزعا جەتكەن, تۋروپەراتورلاردىڭ قىزمەتىنە سۇرانىس 78 پايىزعا ارتقان. تۋريستىك «welcometoastana» ينتەرنەت-پورتالىنىڭ قولدانۋشىلارى ەكى اي ىشىندە 20 مىڭعا جۋىقتاسا, سايتقا كىرۋ كورسەتكىشى – 75 مىڭ. قولدانىستاعى نورماعا سايكەس ەلوردادا ازىق-ت ۇلىك تۇتىنۋ كولەمى كۇنىنە 1 500 توننا ەكەن. كورمەگە قوناقتاردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تۇتىنۋ 20-30 پايىزعا وسكەن. باعانى تۇراقتاندىرۋدا جاڭا تەتىكتەر قابىلدانىپ, قالاعا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن كوپتەپ جەتكىزۋدە بىرقاتار شارالار قابىلدانعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ايتالىق, «Astana-اكك» ۇك» اق ارقىلى «كەڭمارت» پەن «استىقجان» ساۋدا ورتالىقتارىنا 300 ملن تەڭگە كولەمىندە نەسيە بەرىلگەن. قازىر بۇل نىساندار اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاۋاردىڭ 10 ساناتى بويىنشا ازىق-ت ۇلىكتىڭ 49 تۇرىنە تومەن باعا بەكىتتى.
حالىقارالىق شارانى وتكىزۋ ءۇشىن جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىن دايىنداۋ اياسىندا 23,4 شاقىرىمدىق 11 كوشە سالىنىپ, 17,6 شاقىرىم جولعا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. كورمە اۋماعىندا جىلۋمەن جانە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 50,2 شاقىرىمدىق جىلىتۋ جۇيەسى, 25 585 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋدىڭ 3 نىسانى سالىندى, «جاڭا جول» قس قايتا قۇرىلدى. جاڭا تازالاۋ قۇرىلعىلارى مەن جاڭبىر كارىز جۇيەسىنىڭ قۇرىلعىلارى پايدالانۋعا بەرىلدى.
وعان قوسا, قوعامدىق كولىكتىڭ قوزعالىس جۇيەسىن جاڭعىرتۋ بويىنشا 7 قوسىمشا «Shuttle Bus» مارشرۋتتارى ىسكە قوسىلدى. ولار ەكسپو كورمەسىن شالعايداعى اۋداندارىمەن بايلانىستىرادى. نەگىزگى 12 كوشەسىندە 37,55 شاقىرىمدىق «Bus Lane» ارنايى جولاعى ەنگىزىلگەن. استانا اكىمدىگى تاراپىنان حالىقارالىق شارا كەزىندە ءتۇرلى فورمات پەن جانرداعى 647 مادەني شارا وتكىزۋ جوسپارلانعان. 10 ماۋسىمنان وسى ۋاقىتقا دەيىن 51 ءىرى جانە ماڭىزدى شارالار ءوتتى. ال ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا ەلوردانىڭ مەيرامحانالارىنان, قوناقۇيلەرىنەن, قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنان سالىق ءتۇسىمى 462 ملن تەڭگەگە جەتىپ, ەداۋىر ارتقان. سوڭعى التى اي ىشىندە تىركەلگەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى 143 084 بىرلىكتى قۇراپتى. كورمە اۋماعىندا 7 مەديتسينالىق پۋنكت پەن ورتالىق ورنالاسقان. وعان قوسا قالادا جاڭا جەدەل جاردەم ستانساسى سالىندى.
شاردارالىق اقساقالداردىڭ كوڭىلى شات
«جاقسىنى كورمەك ءۇشىن» دەگەن بار عوي, ەلىمىزدىڭ قيىر شەتىندە جاتقان شاردارالىق اقساقالدار دا اۋدان اكىمى بولاتبەك قىستاۋوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 1700 شاقىرىم جەردەن اۆتوبۋسپەن استاناعا ەكسپو-2017 كورمەسىن كورۋگە كەلىپتى. شاردارادان شىققان اۆتوبۋس توقتاماستان ءبىر تاۋلىكتەن ارتىق ۋاقىتتا اقساقالداردى استانادان ءبىر-اق شىعارعان ەكەن. قانشا جايلى بولسا دا اۆتوبۋس سوعىپ, اقساقالدار قالجىراپ قالعان شىعار دەپ ويلاعانبىز, سويتسەك كورمەنى كورگەندە ولاردىڭ جۇزدەرى جايناپ, كوڭىلدەرى شاتتانىپ, بويلارىنا ەلىمىزگە دەگەن ماقتانىش سەزىمى جۇگىرىپ, العان اسەرلەرىن جارىسىپ ايتىپ جاتتى.
شاردارادان شالدىقپاي جەتكەن 30 اقساقالدىڭ ءبارى دە ەڭبەك ارداگەرلەرى, اۋدانعا ەڭبەك سىڭىرگەن قارتتار كورىنەدى. سولاردىڭ اراسىندا اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى توقسانباي بەردىبەكوۆ, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى تاڭىربەردى اعمان ۇلى, اۋداندىق قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى قىستاۋ ىلەسوۆ, مۇگەدەكتەر قوعامىنىڭ توراعاسى قۋانىش ەرنازاروۆ جانە ت.ب. بار.
اۋدان اكىمىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ءادىل ءابدىرامانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇعان دەيىن اۋداننان 50 وقۋشى دەمەۋشى ەسەبىنەن ەكسپو-نى تاماشالاپ كەتكەن ەكەن. ال جالپى ايماقتاعى الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتاردىڭ 500 بالاسى وبلىس اكىمى ج.تۇيمەباەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كورمەگە كەلىپتى, ولاردىڭ اراسىندا 25 شاردارالىق وقۋشى دا بولعان كورىنەدى. وقۋ جىلى باستالعانشا شاردارادان تاعى دا 150 وقۋشىنى كورمەگە اكەلمەكپىز, دەدى ول.
توپتامانى ازىرلەگەندەر اسحات رايقۇل,
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»