مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋداعى تاپسىرماسىنا وراي تاياۋدا ۇكىمەت ەلىمىزدىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىگىنىڭ تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. جالپى, كيبەرقاۋىپسىزدىك دەگەنىمىز نە؟ تۇجىرىمداما قانداي سەبەپپەن ازىرلەندى؟
سەبەبى بىرەۋ. قازىر عالامشاردا قاۋىپتىلىگى جاعىنان يادرولىق قارۋمەن پارا-پار قىلمىستىڭ ءتۇرى ءورشىپ تۇرعانىن ەشكىم جوققا شىعار الماس. ول قىلمىسكەر ونلاين ارقىلى ۇيىنەن ءبىر قادام شىقپاي-اق كومپانيالاردى شاش-ەتەكتەن شىعىنعا باتىرادى. بۇلار قاشىقتا وتىرىپ-اق, الىپ ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جۇمىسىن تەجەپ, گاز قۇبىرلارىنداعى جارىلىستاردى, جارىقتىڭ جاپپاي ءوشىپ قالۋىن, ۇشاقتاردىڭ قۇلاۋىن, پويىزداردىڭ رەلستەن شىعىپ كەتۋىن ۇيىمداستىرا الادى. ءتىپتى بۇل از بولسا, كيبەرتوپتار مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە دەيىن كيلىگە الادى. ونىڭ بەر جاعىندا ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرۋ, بانكتەگى جەكە شوتتاردان اقشا قىمقىرۋ سياقتى كيبەرقىلمىستار بەلەڭ الماسا, گەرمانيا سىندى مەملەكەتتەر كيبەرقاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىن قۇرىپ, قىتاي, رەسەي سياقتى كورشىلەرىمىز ونلاين رەجىمىندەگى شابۋىلدارعا قارسى قۇلاش-قۇلاش زاڭدار قابىلداماعان بولار ەدى.
دەمەك, ادام بالاسى ويلاپ تاپقان اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ارقىلى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ دە ءالسىز تۇستارى جەتكىلىكتى. بۇكىل الەمدى ۋىسىندا ۇستاعان ونلايننىڭ دا وسال تۇستارى تابىلىپ تۇرعاندا, ەشكىمدى قانعا بوكتىرىپ, قارۋعا قاراجات كەتىرمەي-اق, قاسكوي ارەكەتتەردى جۇزەگە اسىرا الاتىن تىم اقىلدى ادامدار, ياعني قارا نيەتتى ءىت ماماندار مەملەكەتتەردى ميلليونداپ شىعىنعا باتىرىپ وتىر.
قازىرگى كيبەرحاكەرلەر – جاي عانا ادامدار ەمەس, بۇل ۇلكەن قارجىلاي رەسۋرستارعا يە بولعان كۇش. زامانىنا قاراي – ءزالىمى. ەندەشە مۇنداي جاعدايدا مەملەكەتتىك قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى قالاي ارەكەت ەتۋى كەرەك؟ بەيتاراپ, بەيكۇنا ادامداردى كيبەرالاياقتاردان قالاي قورعاۋعا بولادى؟
«قاردىڭ باسىن قار الادى» دەگەنگە سايساق, وندا مەملەكەتتەرگە اق نيەتتى حاكەرلەر, انىعىراعى كيبەرقىلمىستاردىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن اجىراتا الاتىن مىقتى كادرلار اۋاداي قاجەت. بۇل دەرتتىڭ ەندىگى داۋاسى – وسى.
ويتكەنى, كيبەرقىلمىستىڭ بۇگىنگى بەت الىسى جونىندە ناقتى ماعلۇماتتار بەرۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى جالعىز, زاماناۋي اقپاراتتىق جانە كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالار كۇن ساناپ دامۋدا. سايكەسىنشە, ولاردىڭ فۋنكتسيالىق مۇمكىندىكتەرى ارتىپ كەلەدى. بۇل كيبەرقىلمىس دەرەكتەرىن تابۋدى قيىنداتادى. وعان قوسا, كوپ جاعدايدا كيبەرقىلمىستان زارداپ شەككەندەر قىلمىستىق قول سۇعۋشىلىققا دۋشار بولعانىن ءدوپ ۋاقىتىندا تۇسىنە قويمايدى. سوندىقتان دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قىلمىس تۋرالى حابار كەش تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە, كيبەرقىلمىستارعا قاتىستى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا انىقتاۋ جانە تەرگەۋ ىستەرىن جۇرگىزەتىن مامانداردىڭ تەحنيكا سالاسىن جەتىك بىلمەۋى جانە كومپيۋتەر جۇيەلەرى مەن جەلىلەرىندە قورعانىس جۇيەسىنىڭ تومەن بولۋى سەبەبىنەن قىلمىستىق ارەكەتتىڭ «تابىسپەن اياقتالۋ» مۇمكىندىگى زور. جانە بانكتەر بولسىن, كومپانيالار مەن كاسىپورىندار كليەنتتەردىڭ الدىنداعى سەنىمىنەن جۇرداي بولماۋى ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلاسا بەرمەيدى.
ەندى اقپاراتتىق تەحنولوگيالارمەن اتقارىلاتىن كيبەرقىلمىستار ەكونوميكالىق قانا ەمەس, لاڭكەستىك ارەكەتتەر ءۇشىن دە پايدالانىلىپ, قوعامعا ىرىتكى سالۋدىڭ قولشوقپارى رەتىندە پايدالانىلىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, وندا بۇل قازىر كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ كوكەيكەستى شارۋاسىنا اينالىپ شىعا كەلۋى دە زاڭدىلىق.
ەگەر مۇنداي قىلمىستىق ارەكەتتەرگە عالامدىق اۋقىمدا قارايتىن بولساق, ماسەلەن, 2011 جىلى يراننىڭ ۋران بايىتۋ ورتالىعىنىڭ كومپيۋتەرلىك جۇيەسىندە تسەنتريفۋگالاردىڭ اينالۋ جىلدامدىعىن وزگەرتكەن Stuxnet اتتى ۆيرۋس تابىلىپ, بۇل ولاردىڭ ىستەن شىعۋىنا اكەلىپ سوققانى بەلگىلى. قىسقاسى, بۇل وقيعا ءتىپتى تەحنولوگيالارى دامىعان ەلدەردىڭ ەنەرگەتيكا جانە سۋمەن جابدىقتاۋ سىندى ماڭىزدى ونەركاسىپتىك نىساندارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە ءماجبۇر ەتتى. دەمەك كومپيۋتەرلىك كود ارقىلى مۇلدەم كومپيۋتەرلىك ەمەس نىسانداردى ىستەن شىعارۋعا نەمەسە جۇمىس ىستەتۋگە بولادى. سول سياقتى قازىر ينفراقۇرىلىمدىق جانە قورعانىستىق كاسىپورىنداردىڭ سايتتارىندا كيبەرقىلمىستىڭ قارقىنداپ وتىرعانىن ەشكىم تەرىسكە شىعارا المايدى.
مىسال كەرەك بولسا, الماتى قالاسىندا «ينتەرنەت-بانكينگ» ەلەكتروندى جۇيەسى ارقىلى كاسىپكەرلەردىڭ شوتتارىنان اقشا ۇرلاۋمەن اينالىسقان قىلمىستىق توپتىڭ اشكەرەلەنگەنىن كوزى قاراقتى وقىرمان ۇمىتا قويعان جوق. تەرگەۋدە ايقىندالعانداي, قىلمىسكەرلەر باس پروكۋراتۋرانىڭ اتىنان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, سالىق كوميتەتىنىڭ, قارجى مينيسترلىگىنىڭ, اتالعان مينيسترلىكتەگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ جانە ءارتۇرلى قىزمەتتەردىڭ دە اتىنان حاتتار جىبەرگەنى ءمالىم بولدى.
شىنداپ كەلگەندە, جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, كيبەرقىلمىسقا ۇرىنعان كومپانيالار دا, جەكەلەگەن ادامدار دا مۇنداي جاعدايعا تاپ بولعانىن دابىرا ەتە بەرمەيدى. مۇنىڭ تەرىس ىقپالى – وزگەلەر ءوزى دۋشار بولعانشا قىلمىستىڭ وسىنداي اسا جىمىسقى, زياندى ءتۇرى بارىن قاپەردەن شىعارىپ, قامسىز وتىرا بەرمەك.
وسى ارادا اقيقات ءۇشىن ەلىمىزدەگى كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدار كيبەر شابۋىلداردان ءالسىز قورعالعانى ءالسىن-ءالسىن ايتىلىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم. ءبىز تۇگىلى, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قىزمەتىنە بىزدەن بۇرىن جۇگىنگەن الپاۋىت ەلدەردىڭ دە ىسكەرلەرى ارنايى ۇيىمداسقان كيبەرتوپتاردىڭ ارەكەتىنەن ادام اقىلىنا سىيمايتىن شىعىندارعا شىرماتىلىپ وتىر. ماسەلەن, قىلمىسكەرلەر ۇرلانعان نەمەسە جالعان كارتا كومەگىمەن تاۋار ساتىپ الىپ, ونى سىبايلاستارىنا جولداپ, تاۋاردىڭ وراماسىن وزگەرتىپ شەتەلگە جولدايدى. ساتۋشى كرەديتتىك كارتانىڭ جالعاندىعىن انىقتاپ ۇلگەرگەنشە تاۋار وزگە ەلگە كەتىپ قالادى.
ادامنان ايلا ارتىلعان با, مىسالى وسىدان 4 جىل بۇرىن گەرمانيانىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك مامانى كارستەن نول «DES شيفرلەۋ الگوريتمىن جىلدام بۇزاتىن ءادىس ويلاپ تاپتىم» دەپ مالىمدەگەنىن ۇمىتپاعان ءجون.
بۇل الگوريتم بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ تۇتىنۋشىلاردى بەلگىلەيتىن قولدانىستاعى SIM-كارتالارىنىڭ تورتتەن بىرىندەگى قورعانىستى قالىپتاستىرا الاتىن-دى. ال كارستەن نول: «تەلەفونعا باعدارلاما ورناتىپ, سول ارقىلى قاشىقتىقتان جەدەل حابارلامانى وقىپ, تۇتىنۋشىنىڭ ارەكەتىن باقىلاي الامىز. ءتىپتى ەسەپ-شوتتان اقشا ۇرلاپ, تەلەفونداعى مالىمەتتەردى دە كوشىرە الامىز», دەدى.
ول كەيىن SIM-كارتانى شيفرلەۋ ءادىسىنىڭ ءالسىز تۇستارى جونىندە تولىعىراق جاريالاپ, بۇل كەمشىلىكتەردى تەحنيكالىق اقپاراتتار GSMA-عا (حالىقارالىق GSM وپەراتورلارىنىڭ قاۋىمداستىعى) جولداعانىن بىلەمىز. گەرمانيالىق ساراپشى ەسكىرىپ بارا جاتقان DES الگوريتمى الەمدەگى SIM-كارتالاردىڭ تورتتەن بىرىنە ورناتىلعاندىقتان, 750 ملن تۇتىنۋشىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە زيان تيەدى دەپ پايىم جاساعان بولاتىن.
ال ساراپشىلار ەسكىرىپ بارا جاتقان الگوريتمدى جاڭاسىنا ءارى جاقسى قورعالعان Triple DES الگوريتمدى SIM-كارتالارعا ايىرباستاۋعا كەڭەس بەرسە دە, IBM كومپانياسىنا 1975 جىلى جاساعان 64-بيتتىك DES كىلتىنىڭ ءالسىز تۇسى جاڭالىق بولماعان. ويتكەنى, 1998 جىلى ونى قۇنى 250 مىڭ دوللارلىق سۋپەركومپيۋتەر 3 تاۋلىك ىشىندە بۇزعان. سول كەزدە ساراپشىلار ۇيالى بايلانىس پايدالانۋشىلارىنان اقشا ۇرلاۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن توقتامعا كەلگەندە, حاكەرلەردىڭ قولىندا ونداي مىقتى تەحنولوگيا جوق ەدى. الايدا كارتسەن نول بۇل شارۋانى جاي كومپيۋتەر ارقىلى 2 مينۋتتا-اق شالقاسىنان ءتۇسىردى.
ودان بەرى دە جاعدايدىڭ جاقسارىپ كەتكەنى شامالى. «كاسپەرسكي زەرتحاناسى» كيبەرتىڭشىلىقتاعى ەڭ قاۋىپتى حاكەرلىك توپتار جايلى دەرەكتەردى جاريا ەتۋدەن جالىقپايدى.
«كاسپەرسكي زەرتحاناسىنىڭ» مالىمدەۋىنشە, 30 ەلدىڭ باستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىندە جويۋعا بولمايتىن قاتقىل ديسكدەگى ۆيرۋستار تابىلعان. ء«تىپتى ديسكىنى فورماتتاۋ مەن قايتا ورناتۋ دا كومەك كورسەتپەيدى», دەيدى كومپانيانىڭ ۆيرۋسقا قارسى ىستەر بويىنشا باس ساراپشىلارى. قىسقاسى, بۇگىندە كيبەرشابۋىل جاسادى دەپ ءبىرىن ءبىرى ايىپتاپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ مىسالى دا از ەمەس. كيبەرقاقتىعىستار تۋرالى ۆيرتۋالدى الەمدە دەرەك دايەكتەۋدىڭ ءوزى قيىن.
ال ەندى الەۋمەتتىك جەلىلەردە وتىرعانداردىڭ ءوزى – كوزگە كورىنبەيتىن ارانداتۋشىلىق توپتاردىڭ كوسەۋى ەكەنىن ايتاتىن كەز جەتتى. مىسال قاجەت بولسا, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ ءبىرى ۋكرايناداعى وقيعالاردان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بەلسەندىلىكتىڭ 50 پايىزعا ارتقانىن تىركەگەن جانە بۇل بەلسەندىلىك جۇمىس ۋاقىتىندا جۇرگەن.
ء«بىزدىڭ ازاماتتارىمىزدى اشۋشاڭ قىلىپ, از جۇمىس ىستەپ, ساياساتقا كەتۋى ءۇشىن ساناسىنا مانيپۋلياتسيا جاساۋعا تىرىسىپ جاتقاندارى كورىنىپ تۇر. بۇل باعدارلامانى باسقا ەلدىڭ ماماندارى جاساپ شىعارادى», دەدى سوندا جەلدىڭ قاي جاقتان سوعىپ تۇرعانىن اڭعارعان ساراپشىلار. ال ءبىزدىڭ ساراپشىلار قازاقستاندىق كومپانيالارعا جەلىلىك تەحنولوگيا سالاسىنداعى كيبەرقاۋىپسىزدىككە كوڭىل ءبولىنۋ قاجەتتىگىن بۇگىن ايتىپ وتىرعان جوق. ءىرى كومپانيالار كيبەرقاۋىپسىزدىككە ۇلكەن قارجى بولۋگە دايىن, ال ورتا بيزنەس ينتەرنەتتەگى قورعانىستىڭ ماڭىزدىلىعىن تولىقتاي تۇسىنە قويعان جوق. كينوداعىداي, ءىرى كومپانيالارعا عانا قاتىستى شىم-شىتىرىق كيبەرقىلمىستار بىزگە دە كەلدى.
سوندىقتان ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس بويىنشا ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ – ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى ارناۋلى بولىمشەلەردىڭ كادر الەۋەتىن نىعايتۋ مەن ولاردى وزىق تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جاراقتاندىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىنى انىق كورسەتىلگەن.
ءوز كەزەگىندە حالىقارالىق ۇيىمدار دا بۇل ءىستى العا جىلجىتۋعا مۇددەلى. ەقىۇ كەڭسەسى دە قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن ارنايى وقىتۋ سەمينارلارىن جۇرگىزىپ وتىر.
ءبىزدىڭ ماماندار «كومپيۋتەرلىك قىلمىستار مەن ەلەكتروندى كوممەرتسيا سالاسىنداعى قىلمىستاردى تەرگەۋ نەگىزدەرى» بويىنشا ءبىلىم الىپ, ينتەرنەت رەسۋرستار مەن ەلەكتروندى دالەلدەمەلەردى پايدالانۋعا ماشىقتانىپ جۇرگەنى جايلى ناقتى مالىمەتتەر بار. ەڭ باستىسى, بيىل ۇكىمەتى ەلدىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە جۇمسالاتىن بيۋدجەتتى ناقتىلادى. قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ «2017-2019 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى تانىستىرۋ بارىسىندا «قازاقستان كيبەرقالقانىن» قۇرۋعا 7,4 ملرد تەڭگە ءبولۋدى جوسپارلاعانىن مالىمدەدى.
ورايى كەلىپ تۇرعاندا, ايتا كەتۋ كەرەك, جىل باسىنان باستاپ .kz دومەندىك ايماعىندا بىرنەشە رەت جاپپاي بۇزۋ دەرەكتەرى تىركەلدى. كوپ شابۋىل .gov مەملەكەتتىك ايماعىندا تىركەلگەن سايتتارعا جاسالدى. بۇلار ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ, ايماقتىق ءماسليحاتتاردىڭ, اكىمدىكتەر مەن مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ سايتتارى.
ال ماماندار سايتتاردىڭ وسالدىعىنا سايتتاردى باسقارۋدىڭ ەسكىرگەن نۇسقالارىن پايدالانۋ سەپتەسىپ وتىرعانىن ايتىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا قول قۋسىرىپ وتىرعان حاكەرلەر جوق. قۇرال-جابدىقتارىن جەتىلدىرىپ, ۆيرۋستىق باعدارلامالاردى كۇشەيتىپ كەلەدى. سالدارى بەلگىلى, ەندى كيبەرشابۋىلداردىڭ اۋقىمى دا شىعىنى دا باسقا.
Microsoft كورپوراتسياسىنىڭ بولجامى بويىنشا, 2020 جىلعا قاراي حاكەرلىك شابۋىلدان الەمدىك ەكونوميكاعا كەلتىرىلگەن شىعىننىڭ سوماسى 3 ترلن دوللارعا جەتپەك.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى