– شىڭعىس مامەت ۇلى, قازاقستاننان تىس جەردە لاۋازىمدى قىزمەت اتقاراتىن قانداستارىمىز كوپ ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى ءوزىڭىز. قازقستاندا تۋىپ-ءوسىپ, رەسەيدە بەلدى قىزمەتكە ورلەۋىڭىز قالاي ءوربىدى؟ – ءيا, مەن قازاقستاننىڭ تۋماسىمىن. 1966 جىلى تالدىقورعان وبلىسى اقسۋ اۋدانى جانسۇگىروۆ كەنتىندە دۇنيەگە كەلگەنمىن. اكەم جۋرناليست بولىپ جۇمىس ىستەگەن, انام مەديتسينا مامانى. ورتا مەكتەپتى ءۇشارال قالاسىندا التىن مەدالمەن ءبىتىردىم. مەكتەپتەن كەيىن توم مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە ءتۇستىم. ستۋدەنت كەزىمدە ەكى جىل اسكەري بورىشىمدى وتەپ كەلىپ, وقۋىمدى قايتا جالعاستىردىم. ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ءوزىم وقىعان فاكۋلتەت جانىنداعى ەڭبەك بەلسەندىلىگىن زەرتتەۋ زەرتحاناسىندا جۇمىس ىستەۋگە قالدىم, عىلىممەن اينالىسىپ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. 1991 جىلى بانك سالاسىنا اۋىسىپ, 12 جىل وسى سالادا تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتتىم. توم وبلىستىق دۋماسىنىڭ بىرنەشە شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتى بولدىم. ال وبلىس گۋبەرناتورى سەرگەي جۆاچكيننىڭ كومانداسىندا گۋبەرناتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ جاتقانىما تۋرا بەس جىل تولدى. الەۋمەتتىك قورعاۋ, ءبىلىم بەرۋ, سپورت پەن دەنە شىنىقتىرۋ سىندى سالالار مەنىڭ قۇزىرىمدا. – باسقا ەلدە وقۋ, ۋاقىتشا تۇرۋ ءبىر باسقا. ورنىعىپ قىزمەت ىستەۋ, قىزمەتتە ورلەۋ ءبىر بولەك ەكەنى تۇسىنىكتى. رەسەيدە ءجۇرىپ وسىنداي بيىككە كوتەرىلۋ قانشالىقتى قيىن بولدى؟ – نەگىزى, توم وبلىسى رەسەيدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە ۇقسامايتىن ەرەكشە جەر. استاناداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارايىنان جۇزدەن استام كوگەرشىننىڭ بەينەسىن كوردىم, بۇل قازاقستاندا تۇراتىن حالىق سانىن كورسەتەدى ەكەن. تومداعى جاعداي دا وسىعان ۇقسايدى, كوپ ۇلتتىڭ وكىلدەرى شوعىرلانعان جەر. تاتار, ازەربايجان, چەشەن, قازاق, قىرعىز, بۋريات..., اسىرە ۇلتشىلدىقتان ادا جەر. وعان قوسا, ءبىلىم بەرۋ عىلىم دامىعان وبلىس سانالادى. قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ العاشقى پرەزيدەنتى قانىش ساتپاەۆ توم تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. وسى وقۋ ورنى مەن توم مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قاتارىنا كىرەدى. ونى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ توم ادامداردىڭ ءبىلىمى مەن زيالىلىق دەڭگەيى ايتارلىقتاي جوعارى ءوڭىر. بىلىمىڭمەن, ەڭبەگىڭمەن جەتىستىككە جەتە الساڭ, ول ءادىل باعالانادى, وسۋگە مۇمكىندىك تۋادى. مەن كارەرامدى ستۋدەنتتىك كەزدەن باستاپ ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز ءوزىم جاسادىم. – جۋىردا استانادا وتكەن قۇرىلتايدان قانداي اسەر الدىڭىز؟ – بىرىنشىدەن, تاريحى مىڭداعان جىلداردان تامىر تارتاتىن قۇرىلتاي سىندى يگى ءداستۇردى قايتا جانداندىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلە جاتقاندىعىنا وتە قۋانىشتىمىن. شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ بارلىعىن شاقىرىپ, ءبىر مەزگىلدە, ءبىر جەردە باسىن قوسۋ دەگەننىڭ ءوزى كەرەمەت ءداستۇر دەپ سانايمىن. جيىن كەزىندە ن.نازارباەۆ ايتقانداي, قازاقستاندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ سانى 10 ميلليون شاماسىندا بولسا, شەت مەملەكەتتەردەگى قازاقتاردىڭ سانى 5 ميلليونعا جەتەدى ەكەن. رەسەي, قىتاي, موڭعوليا, تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىزستان ەلدەرىندەگى قانداستارىمىزدى ايتپاعاندا, الىس اۆستراليا, يتاليا, يرلانديا سىندى ەلدەردەگى قازاقتارمەن جۇزدەسىپ, مارە-سارە بولىپ قالدىق. ءبىر-بىرىمىزدەن قانشالىقتى الىستا, ءارتۇرلى سالادا جۇرسەك تە, ءبارىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە قازاقستان دەگەن ەلىمىزدىڭ تۇراتىنىن, سول ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىن, امان بولۋىن تىلەپ جۇرەتىنىمىزدى سەزىنۋدىڭ ءوزى ادامعا قۋانىش سىيلايتىن سەزىم. مەنىڭشە, قۇرىلتاي قازاقستاننىڭ قالاي دامىپ جاتقانىن, قانداي تابىستارعا قول جەتكىزگەنىن الەم ەلدەرىنە كورسەتۋگە, دۇنيە جۇزىندەگى قانداستارىمىزعا كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. – توم قازاقستانعا سونشالىقتى قاشىق جەر ەمەس. ەلدەگى احۋالدى باجايلاپ, قۇلاق ءتۇرىپ وتىراسىز با؟ – ارينە, ەلدەگى جاعدايدى ۇنەمى ەستىپ-ءبىلىپ وتىرامىز. ەكونوميست, باسقارۋشى سالادا تاجىريبەسى بار مامان رەتىندەگى ويىمدى ايتايىن, قازاقستان 25 جىل ىشىندە ەكونوميكا سالاسىندا تاڭعالارلىق جەتىستىكتەرگە جەتتى. اتالعان سالاداعى جۇمىستاردىڭ بارلىعى باعدارلامالىق نەگىزدە جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل تەرەڭ ويلاستىرىلعان, ۇلكەن شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىن جۇمىس. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قالاي قۇلدىراعانىن, اۆتوكولىك جولدارىنىڭ قالاي توز-توزى شىققانىن كوردىك. ەكونوميكانىڭ ەڭ ماڭىزدى سەكتورلارىنىڭ ايانىشتى كۇيگە تۇسكەنى كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدە. ال قازىر جاعداي باسقاشا. اۋىلدى دامىتۋ كەشەندى باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا اۋىلداعى جانە قالاداعى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ايتارلىقتاي جاقساردى. اۆتوكولىك جولدارىنىڭ قالاي جوندەلگەنىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. كوكشەتاۋعا باراتىن جول, بالقاش ارقىلى تارتىلعان جولدار قانداي تاماشا! جىل سايىن اۋىلعا, اتا-اناما كەلىپ تۇرامىن. ءار كەلگەن سايىن ەلدىڭ جاعدايى جاقسارا تۇسكەنىن بايقايمىن. قازاقستان جىل سايىن دامىپ, كۇشەيىپ, ۇستانىمىمەن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ساناساتىن قۋاتتى مەملەكەتكە اينالىپ كەلەدى. وسىنىڭ بارلىعىن كورىپ, قۋانىپ جۇرەمىز. قۇرىلتايدا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءوز تاعدىرىن قازاقستانمەن بايلانىستىرعىسى كەلەتىن جاندارعا ەلىمىزدىڭ ەسىگى ايقارا اشىق ەكەنىن بىرنەشە مارتە قايتالاپ ايتتى. جالپى, كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ەڭ باستى كاپيتال – ادامي كاپيتال. ەلدىڭ جاڭعىرۋى, ورلەۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە, ۇلتتىڭ, ازاماتتاردىڭ جاڭعىرۋىنا, دامۋىنا بايلانىستى. قازاقستاندا وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن 200 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلسە, قازىر جىل سايىن 400 مىڭنان استام ءسابي ومىرگە كەلەدى ەكەن. بۇل ماتەريالدىق ىنتىلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن كورسەتكىش. مەنىڭ بىلۋىمشە, جاڭا تۋعان سابيلەرگە ءبىر رەتتىك, ءبىر جىلعا دەيىن بەرىلەتىن جانە باسقا دا بەرىلەتىن جاردەماقىلار بار ەكەن. ن.نازارباەۆ ۇكىمەتكە شەتەلدەن كەلەتىن قازاقتار ءۇشىن «جاسىل ءدالىز» اشۋ تۋرالى دا تاپسىرما بەردى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل, بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ حالىق سانىن كوبەيتۋگە مۇددەلى بولىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى. ەكىنشىدەن, قازاقستان وتباسىمەن, اۋلەتىمەن كوشىپ كەلگىسى كەلەتىن قانداستارىمىزدى الەۋمەتتىك جاعىنان قولداۋعا, ولاردىڭ وسىندا ۇرپاق ءسۇيىپ, ورنىعىپ, قوعامنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالۋىنا جاعداي جاساۋعا مۇددەلى ەكەنىن كورسەتەدى. – تومداعى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الاتىن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر كوپ. ول جاقتاعى ۋنيۆەرسيەتتتەردىڭ نەسىمەن تارتىمدى, قانداي ارتىقشىلىقتارى بار؟ – 1980-90 جىلدارى توم ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الاتىن ءاربىر ەكىنشى ستۋدەنت قازاقستاندىق بولاتىن. باكالاۆر نەمەسە ماگيسترلىك ءبىلىم الۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى كوپ. بىرىنشىدەن, قۇرىلعاننان بەرگى ونداعان جىلداردىڭ ىشىندە مىقتى ءبىلىم بەرۋ بازاسى قالىپتاسقان. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى سالالارىنا جاقىن ماماندىقتار وتە ساپالى وقىتىلادى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەردە مۇناي-گاز, ماشينا جاساۋ, حيميا, جەڭىل ونەركاسىپ سالالارىنا قاتىستى بازالىق ءبىلىم العان بالالار وندىرىستە جوعارى باعالانادى. مەن وقۋ ءبىتىرىپ جاتقان جەرلەستەرىمە «رەسەيدە ءبىر-ەكى جىل جۇمىس ىستەڭدەر. سودان كەيىن جيعان بىلىمدەرىڭمەن مەن تاجىريبەلەرىڭمەن بارساڭدار, ەلدە سەندەردى ءىرى كومپانيالار قول-اياقتارىڭدى جەرگە تيگىزبەي الىپ كەتەدى», دەيمىن. قالاي بولعاندا دا, تومداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسى وتە جوعارى. قازاقستانداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتتەتىندە دە مىقتى ءبىلىم بەرۋ بازاسى قالىپتاسقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن تۇلەكتەر دە قازىر جوعارى باعالانادى. – ول جاقتاعى قازاقتاردىڭ حال-احۋالى قالاي؟ – قازاقتاردىڭ حال-احۋلى جاقسى دەپ ايتا الامىن. جالپى, وبلىس بويىنشا سانى جاعىنان ورىستاردان كەيىنگى ەڭ كوپ ۇلت تاتار دياسپوراسى – 100 مىڭنان اسادى. ازەربايجانداردىڭ سانى 70 مىڭعا جۋىقتايدى. ۋكراين, نەمىس, بەلورۋس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى دە كوپ. قازاقتار وبلىستاعى سانى از ۇلتتاردىڭ ساناتىندا, باس-اياعى ەكى مىڭنىڭ شاماسىندا عانا. ءبىزدىڭ دياسپورا تاتۋ, ءبىر-بىرىمەن بايلانىستارى جاقسى. «بىرلىك» اتتى ۇلتتىق كەڭەسى بار. ۇلكەن مەرەكەلەردە جۇزدەسىپ, قازاقى سالت-داستۇرلەرمەن اتاپ وتەمىز. ونداي جيىندارعا مەنى ءجيى شاقىرادى. – ەلباسى ن.نازارباەۆ شەتتەگى قانداستارىمىزعا ەلىمىزدىڭ ەسىگى ايقارا اشىق ەكەنىن ايتتى. بولاشاقتا ەلگە ورالعىڭىز كەلمەي مە؟ – ەلگە ءجيى كەلىپ تۇرامىن. جۋىردا عانا الماتىدا تيمۋر سەگىزباەۆتىڭ جۇلدەسىنە فۋتبولدان جارىس ءوتتى, تومنان 16 ادام بولىپ كەلىپ قاتىستىق. الماتىدا تۇراتىن انام, اپكەم, قارىنداسىما ءجيى بارامىن. پرەزيدەنت كومانداسىنىڭ جاساپ جاتقان جۇمىسى ۇنايدى. ەلىمىزدىڭ بەتكە العان باعىتىنا, دامۋ بارىسىنا كوڭىلىم تولادى. ارينە, قازاقستانعا ورالۋ تۋرالى وي ۇنەمى كوكەيىمدە تۇرادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار,
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»