تاۋەلسىزدىك الىپ, ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت بولعالى ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان يگىلىكتەردىڭ بارشاسى وتباسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە انا مەن بالانىڭ يگىلىگى مەن باقىتىنا ارنالۋدا دەسەم, “نۇر وتان” حالىقتىق دەموكراتيالىق پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ باستاماسىمەن, وبلىستىق اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن 2009 جىل “انا مەن بالا جىلى” دەپ جاريالانعان بولاتىن. وسى “انا مەن بالا جىلى” اياسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە دە قىرۋار ءىس-شارالار ىسكە اسىرىلىپ, حالىق دەنساۋلىعىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى ەداۋىر ىلگەرىلەپ, وبلىس اكىمى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اراسىنداعى كەلىسىممەن كوزدەلگەن مەجەلى ينديكاتورلارعا قول جەتكىزىلدى.
اتاپ ايتقاندا, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 2008-2009 جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جانداندىرۋ ماقساتىندا قادامدىق باعدارلاما قابىلداندى. 2009 جىلى انا مەن بالا ءولىم-ءجىتىمىن تومەندەتۋ بويىنشا قىسقا مەرزىمدىك جوسپار جانە وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ مەديا-جوسپارى دايىندالىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. سونىمەن قاتار, وبلىس اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن انا مەن بالا ءولىم-ءجىتىمىن تومەندەتۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلدايتىن وبلىستىق شتاب قۇرىلدى. وبلىستىڭ قالالارى مەن اۋداندارىندا وسىنداي شتابتار قۇرىلىپ, انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ جاعدايىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلدى. سونداي-اق, وبلىس اكىمدىگىنىڭ باستاماسىمەن ءاربىر مەديتسينالىق مەكەمەگە ناقتى كريتەريلەر بويىنشا باعا بەرىلىپ, رەيتينگىسى انىقتالدى.
جوعارىدا اتالعان جوسپارلاردىڭ ورىندالۋى بارىسىندا وبلىستاعى ەمدىك-پروفيلاكتيكالىق ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق نەگىزدەرى كۇشەيتىلدى, اسىرەسە ءبىرىنشى كەزەكتە بالالاردى ەمدەيتىن مەكەمەلەر, پەرزەنتحانالار جانە تۋبەركۋلەزدىك اۋرۋحانالار مەن ديسپانسەرلەر كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزىلدى, بىرنەشە جاڭا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى ىسكە قوسىلىپ, جوعارى تەحنولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتاندىرىلدى. سونىمەن, بىلتىر قاراشا ايىندا 60 ورىندىق اقتاۋ قالالىق پەرزەنتحاناسى, وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ كورپۋسى, بورانكول اۋىلىندا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك ورتالىعى جانە قۇرىق كەنتىندە ورتالىق اۋداندىق ەمحانانىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءتۇردە جۇرگىزىلىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن ىسكە قوسىلدى.
وبلىس تاريحىندا تۇڭعىش رەت وسىدان 2 اي بۇرىن وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ كۇردەلى رەكونسترۋكتسيالىق جوندەۋدەن وتكەن ءبولىگىندە 20 ورىندىق كارديوحيرۋرگيالىق ءبولىمشە اشىلىپ, جۇرەككە وپەراتسيا جاساۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. سونداي-اق, وبلىس بويىنشا 13 مەديتسينا نىساندارى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, حالىق يگىلىگىنە بەرىلدى.
2009 جىلى وبلىستىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 100 ورىندىق وبلىستىق ونكولوگيالىق ديسپانسەر, بەينەۋ اۋىلدىق پەرزەنتحاناسى, ال, “100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە وبلىستىق قان ورتالىعى, شەتپە كەنتىندە 150 ورىندىق ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحاناسى سياقتى 7 ءىرى مەديتسينالىق ۇيىمنىڭ قۇرىلىسى باستالسا, ينۆەستورلار قاراجاتىنىڭ ەسەبىنەن تۇپقاراعان ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحاناسى بالالار بولىمشەسىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتتى. قورىتا ايتقاندا قازىرگى تاڭدا وبلىستا 12 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە.
وبلىستاعى مەديتسينا ساپاسى مەن دەڭگەيىن اناعۇرلىم جوعارىلاتۋ ماقساتىندا مامانداردىڭ بىلىكتىلىك ساناتىن كوتەرۋگە اسا كوڭىل قويىلدى. ناتيجەسىندە 2 مىڭنان استام مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرۋ كۋرستارىنان ءوتتى, ونىڭ ىشىندە 20 مامان ليتۆا, يزرايل, رەسەي, سينگاپۋر جانە اۆستريا مەملەكەتتەرىندە وقىپ, تاجىريبە الماسىپ قايتتى.
بۇدان باسقا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى جەكە جاتقىزۋ پرينتسيپىنە نەگىزدەلىپ, تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردىڭ كەرەۋەتتەرىن قايتا قۇرىلىمداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ەكى اۋدانارالىق تۋبەركۋلەزدىك اۋرۋحانا جانە 20 ورىندىق ماجبۇرلەپ ەمدەۋگە ارنالعان بولىمشە اشىلدى. جاڭادان قۇرىلعان مۇنايلى اۋدانىندا تۋبەركۋلەزدىك ديسپانسەر جانە باكتەريوسكوپيالىق زەرتحانا حالىق يگىلىگىنە بەرىلدى.
سونىمەن, جوعارىدا ايتىلعان اۋماقتى جوسپارلار مەن پارمەندى مەديتسينالىق-ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىسىمىزدا تۋبەركۋلەزدەن بولاتىن ءولىم- ءجىتىم سانى 2,2 ەسە ازايسا, سىرقاتتانۋ دەڭگەيى 1,3 ەسە كەمىدى. انا ءولىمى 1,6 ەسەگە تومەندەپ, نارەستەلەر ءولىم-ءجىتىمى بويىنشا جاعداي تۇراقتاندى.
الەۋمەتتىك ماڭىزى زور اۋرۋلاردىڭ ىشىندە قان اينالىم جۇيەسىنىڭ جانە قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارى اسا كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, بۇل اۋرۋلار دۇنيە جۇزىندە, سونىمەن قاتار قازاقستاندا دا ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشتەرى بويىنشا كوپتەن بەرى العاشقى ورىنداردى بەرمەي كەلەدى. ال, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا سوڭعى جىلدارى ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ جەكەلەنگەن ساناتتارى اراسىندا ساپالى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە جۇرەك اۋرۋلارىن ەرتە دياگنوستيكالاپ, الدىن الۋ, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جانە ەمدەۋ شارالارىن ءتيىمدى قولدانۋ ناتيجەسىندە ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشتەرى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن 3,2 ەسەگە, وبلىستاعى بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن سالىستىرعاندا 1,6 ەسەگە تومەندەپ وتىر. بۇل ينديكاتور-كورسەتكىشتىڭ قارقىندى كەمۋ تەندەنتسياسىن الۋى 2008 جىلدىڭ “جۇرەك تامىر جۇيەسى اۋرۋلارىمەن كۇرەس جىلى” دەپ جاريالانۋىنا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان جۇيەلى شارالاردىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى داۋسىز.
قاتەرلى ىسىكپەن سىرقاتتاناتىن ناۋقاستاردى ديسپانسەرلىك باقىلاۋدىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن كورسەتكىشتەر قاتارىنا ولاردىڭ 5 جىل جانە ودان دا ۇزاق ءومىر ءسۇرۋى مەن اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋ بولىپ تابىلادى. وبلىس بويىنشا العاشقى كورسەتكىش بويىنشا كەلىسىمدەگى مەجەلى كورسەتكىشكە قول جەتكىزسەك, ەكىنشى ينديكاتور بەلگىلەنگەن مەجەدەن 20%-عا جوعارى, ياعني 70% ءتۇزىپ, ناتيجەلى بولىپ وتىر.
“وتان – وتباسىنان باستالادى” دەمەكشى, ۇيىنە گازى مەن سۋى كەلىپ, بالالارىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان انالاردىڭ قوعامدىق ومىرگە ارالاسىپ, ءوزىنىڭ قولىنان كەلەتىن كاسىپپەن اينالىسۋعا دەگەن قۇشتارلىعى ارتاتىنى بەلگىلى. بۇل كۇندەرى وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەرىندە بىرىنەن سوڭ ءبىرى قۇرىلىپ جاتقان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ايەلدەر بەلسەندىلىگىنىڭ ارتقاندىعىن كورسەتەتىن بىردەن-ءبىر مىسال. ولار “اۋىل ايەلدەرىنىڭ باستاماشىلىعى” قۇ (بەينەۋ جانە قاراقيا اۋداندارى), “تىلەك” قۇ جانە “اسىل مۇرا” قق (مۇنايلى اۋدانى), “اقنيەت” گەندەرلىك دامۋ ورتالىعى ء(تۇپقاراعان اۋدانى). ءوز قىزمەتىن اۋلالاردى ارالاۋ, اڭگىمەلەسۋلەر, تۇرعىنداردى ناقتى ماسەلەلەر بويىنشا قابىلداۋ سياقتى قاراپايىم جۇمىستاردان باستاعان ولاردىڭ بارلىعىنىڭ ماقساتى, اۋىلداستارىنىڭ, بالالارىنىڭ دەنساۋلىعى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ. بۇل كۇندەرى اۋىلدىق جەرلەردە ۇەۇ قۇرۋ جونىندەگى جۇمىس جالعاسۋدا, ايەلدەر جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات ىستەرى جونىندەگى وبلىستىق كوميسسيانىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەر جانىنان “اجەلەر كەڭەسى” كەڭەستەرىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمى قىزۋ قولداۋعا يە بولۋدا. بۇگىندە تۇپقاراعان جانە بەينەۋ اۋداندارى مەن اقتاۋ قالاسى اكىمدىكتەرى جانىنان “اجەلەر كەڭەسىن” قۇرۋ ماسەلەلەرى شەشىلدى, ونىڭ قۇرامى انىقتالدى, كەڭسەلەر ءبولىندى, حاتشىلار سايلاندى.
جىل سايىن وبلىس اكىمىنىڭ ىسكەر دە بەلسەندى ايەلدەرمەن ءداستۇرلى كەزدەسۋلەرى ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسۋ جاعدايىندا وتەدى. ونىڭ بارىسىندا ايەلدەر وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, پىكىرلەرىن ايتادى. جىل سايىن 8 ناۋرىز – حالىقارالىق ايەلدەر مەرەكەسى قارساڭىندا كەڭ دە اۋقىمدى شارالار وتكىزىلەدى. وتكەن جىلى “التىن القا” القاسىنىڭ 9 يەگەرى وبلىس اكىمىنەن العىس حات پەن اقشالاي سىيلىق الدى. سونىمەن قاتار ايەلدەر اراسىندا كاسىپتىك جانە شىعارماشىلىق كونكۋرستار وتكىزۋ دە داستۇرگە اينالعان. 2009 جىلى “ايەلدەر باسقاراتىن تاڭداۋلى كاسىپورىن” كونكۋرسىنا وبلىستىڭ كاسىپورىندارى مەن ۇيىمدارىن باسقارىپ وتىرعان 38 ايەل قاتىستى.
جىل سايىن وتكىزىلەتىن “قازاقستان ايەلدەرى كەدەيلىككە قارسى” اكتسياسى 2009 جىلى “وتان – وتباسىنان” باستالادى دەۆيزىمەن ءوتتى. ورتالىقتان شالعايداعى سەلولىق وكرۋگتەرگە قۇرامىندا دارىگەرلەر, زاڭگەرلەر, ۇزدىك كاسىپكەر ايەلدەر, ءبىلىم جانە ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى بار ۇگىت بريگادالارى جىبەرىلەدى. ولاردىڭ باعدارلامالارىندا تۇرعىنداردى مەديتسينالىق باقىلاۋدان وتكىزۋ, مۇعالىمدەرگە, اتا-انالارعا جانە بالالارعا ارناپ سەمينار-ترەنينگىلەر وتكىزۋ, كونتسەرتتەر قويۋ سياقتى يگىلىكتى شارالار بار.
ايەلدەردى بيزنەسكە تارتۋ جولىندا دا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. بۇل باعىتتا وبلىستىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى, قازاقستان ىسكەر ايەلدەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ فيليالى بەلسەندىلىك تانىتۋدا.
“انا مەن بالا جىلى” اياسىندا “قاناتتى ايەل” يدەيالار مەن تاۋارلاردىڭ ايماقتىق جارمەڭكەسى وتكىزىلدى. جارمەڭكەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى گ.ابدىقالىقوۆا قاتىستى. ءجارمەڭكەدە 56 شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورنىنىڭ, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ باسشىلارى مەن 18 قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى ءوز جۇمىستارىن ۇسىندى. بۇل شىن مانىندە قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جوبالارىنىڭ تۇساۋكەسەرى, تانىمدىق انىقتامالىقتاردىڭ, شىعارمالار جيناقتارىنىڭ, وتباسى وقيتىن كىتاپتاردىڭ, جەرگىلىكتى سۋرەتشىلەر كارتينالارىنىڭ, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ, تىگىن بۇيىمدارىنىڭ, ۇلتتىق جانە ارناۋلى كيىمدەر مەن اياقكيىمدەردىڭ, حالىقتىڭ قولدانبالى ونەرى بۇيىمدارىنىڭ كورمەسى بولدى. قازاقستان ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ قاتىسۋىمەن “جان انام” قايىرىمدىلىق كونتسەرتى ۇيىمداستىرىلىپ, تۇسكەن قارجى جۇرەگى اۋىراتىن سىرقات بالاعا ەمدەلۋ ءۇشىن بەرىلدى.
“انا مەن بالا جىلىن” اياقتاي وتىرىپ, وبلىستىق كوميسسيا قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ “مەنىڭ وتباسىم – مەنىڭ بايلىعىم” مەرەكەلىك كەشىن وتكىزدى.
وبلىسىمىزدا جاسالىنىپ جاتقان شارالاردىڭ بارلىعى قاشاندا وتباسىن – تىرەگىم, بالانى – باقىتىم دەپ سانايتىن حالقىمىزدىڭ ەرەكشە ريزالىق سەزىمىن تۋعىزىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىمىن نىعايتا تۇسۋدە.
جاۋىنباي قاراەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, وبلىس اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى.