تەكتى اۋلەتتەن شىققان ءور تۇلعا

اتام قازاقتا «تەكتىدەن تەك­تى تۋار سارالانىپ» دەي­تىن تىركەس بار. بۇل ءسوز كەيىپ­كەرىمىز عازىمبەك قور­عان­بەك ۇلىنىڭ بولمىسىنا باپ جاراسىپ تۇر. ويت­كەنى بۇل كىسىنىڭ ارعى اتاسى جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە قازاقتىڭ قامى ءۇشىن كۇرەسكەن اتاقتى باتىر تارحان جانىبەك قوشقار ۇلى. زەرتتەۋشى دانيار يحساننىڭ پايىمداۋىنشا, وسى كىسىنىڭ ءبىر بالاسى ءداۋىتباي (كەيبىر دەرەكتەردە ءدۇتباي) تارحاننان مۇسا باتىر تۋادى. مۇسادان – شەگەن بي.

شەگەن اتامىز ءوز زامانىندا رەسەي­لىك وتارلاۋ ىسىنە بەت بەرمەگەن ادام. ءبيدىڭ زامانداسى ۇلكەن اقىن الماعامبەت وسپان ۇلى

«مۇسادان تۋعان شەگەن بي,

پاتشادان كەلگەن سىيلىقتى,

الداۋىش دەپ الماعان,

ولجا دەپ كوزىن سالماعان,

الداۋىنا كونبەگەن,

ايداۋىنا جۇرمەگەن...»

دەپ سيپاتتاعان. وسى شەگەن بيدەن ءبىرىمجان تۋادى. وسى كىسىنىڭ كىندىگىنەن «قوس زەرەن» اتانعان قورعانبەك پەن داۋرەنبەك ءوربيدى.

قازاقتىڭ اسىل قىزى گۇلنار دۋلاتوۆا اپامىز ءوز ەستەلىگىندە: «قور­عان­بەك ءتورت ايەل العان ادام. ۇلكەن بايبىشەسى حانشادان: احمەت پەن ابدىكارىم, ەكىنشى ايەلى ساحيبيدان – عازىمبەك, ءۇشىنشى ايەلى مۇگۇلسىمنەن – كارىم, ءتورتىنشى جارى گۇلمايداننان: مۇحتار, باتىرحان, نۇرحان, جۇماحان جانە ەكى قىز عازيما مەن شاكەن تۋادى» دەپ جازادى (دۋلاتوۆا گ.م. الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارى. – الماتى: مەكتەپ, 2022. – 145-ب).

سونداي-اق الاشتانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مامبەت قويگەلديەۆ ايتقانداي, اسا ونەگەلى اۋلەتتەن شىققان عازىمبەك 1896 جىلى 28 اقپان كۇنى تورعاي ۋەزى, توسىن بولىسىنىڭ №1 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول جاستايىنان وزىنەن 15 جاس ۇلكەن اعاسى, ءى جانە ءىى مەملەكەتتىك دۋما دەپۋتاتى, كەيىن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى بولعان احمەت ءبىرىمجانوۆتى ۇلگى تۇتىپ, ءتالىمىن ۇيرەنگەن, تاربيەسىن كورگەن. اعالى-ءىنىلى ءبىرىمجانوۆتاردى جۇرت «قورعانبەكتىڭ قوس ءبورىسى» دەپ اسپەتتەگەن كورىنەدى. 

* * *

عازىمبەكتىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرگە ارالاسۋى 1916 جىلدان باستالادى. وعان سەبەپ, وسى جىلى پاتشا جارلىعىمەن قازاق جىگىتتەرى تىلدىڭ قارا جۇمىسىنا تارتىلدى. اۋىل ازاماتتارى قينالىپ قالماسىن دەپ, عازىمبەك ءوز ىقتيارى­مەن سولارمەن بىرگە اتانادى. ول بۇل ىسكە قازاق كوسەمى ءا.بوكەيحاننىڭ تاپسىرماسىمەن بارعان ەدى, دەيدى اكادەميك م.قويگەلديەۆ.

مايدان دالاسىنان ورالعان سوڭ عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ 1917 جىلدىڭ تامىز ايىندا ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەي­حاننىڭ نۇسقاۋىمەن ورىنبور وكرۋگتىك سوتىنا اۋدارماشى-ءتىلماش قىزمەتىنە ۇسىنىلادى. قىزمەتكە ەندى كىرىسە بەرگەندە قازان توڭكەرىسى بەلەڭ الىپ, وسى الاساپىراندا ەلگە ورالادى. توڭىرەگىن ءبىر بارلاپ الىپ, «قازاق ءۇشىن جۇرەك مايىن شام قىلعان» (س.تورايعىروۆ) الاش زيالىلارىنىڭ قاتارىنا قوسىلادى.

بۇل تۇلعانىڭ ۇلت تاريحىنداعى زور ءىسى – 1917 جىلعى ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىنە قاتىسىپ, ءا.بوكەيحان باستا­عان مىقتىلارمەن بىرگە «الاش» پار­تياسىنىڭ باعدارلامالىق جوباسىن جازىسادى. ودان كەيىن الاشوردا ۇكىمە­تىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەل ارالاپ, تورعاي وڭىرىنەن اسكەر جيناسادى.

تاعى ءبىر تاماشا ءىسى – شامامەن 1918 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي الاشوردا ۇكىمەتى عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ پەن اسفەنديار كەنجيندى ادميرال كول­چاك باسقاراتىن ءسىبىر ۇكىمەتىمەن كەلىس­سوزگە اتتاندىرادى. «ونداعى ماقسات – ءسىبىر ۇكىمەتىنە وزدەرىن مويىنداتىپ, مۇمكىندىك بولسا قارۋ-جاراق ءھام قارجىلاي كومەك الۋ ەدى», دەيدى م.قوي­گەلديەۆ.

90-جىلدارى عازىمبەك ءبىرىمجا­نوۆ­تىڭ تەرگەۋ ىسىمەن تانىسقان الاش­تانۋشى-عالىم تۇرسىن جۇرتباي مىنا ءبىر دەرەكتى ەسكە الادى: «مەن ءسىبىر ۇكى­مەتىنە بارىپ قارجى ءمينيسترى پەتروۆ­پەن سويلەسىپ, ودان قارجىلاي كومەك سۇراي كەلگەنىمىزدى ايتتىم, ونىمەن ءوزارا تىپتەن قاتتى سوزگە كەلدىك. ودان سوڭ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆولوگودسكيدىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, پەتروۆتىڭ ۇستىنەن شاعىم ايتتىم. وسى ساپاردان ءسال ەرتەرەك الاشوردا دۋتوۆپەن بايلانىس ورناتىپ, ودان قارۋ-جاراق جانە وفيتسەرلەر العان بولاتىن. بىراق ارادا شاتاق شىعىپ, ءبىز ولاردىڭ وفيتسەرلەرىن تۇتقىنداپ, ولار ءبىزدىڭ جىگىتتەردى قاماۋعا العانى بار. مىنە, سول كەزدە ءبىزدىڭ الاش اسكەرىندە زاۆحوز بولىپ ءبىر وفيتسەر جۇمىس اتقارعان, ومبىعا كەلگەنىمىزدە سونىمەن كەزدەسىپ قالدىق. ءبىز تۋرالى سول ءبىراز نارسە جەتكىزگەن بولۋ كەرەك, قارۋ-جاراق تا, قار­جى دا الا الماي كەيىن قايتتىق», دەگەنىن كەلتىرەدى.

«جازعان قۇلدا شارشاۋ جوق» دەگەندەي الاشوردا ۇكىمەتى عازىمبەكتى 1920 جىلى تۇركى حالىقتارىنىڭ قايرات­كەرى باشقۇرتستان كوسەمى زاكي ءۋاليدي توعانمەن كەزدەسۋگە جىبەرەدى. ول كىسى بۇل كەزدە قىزىلداردىڭ ەكپىنىنەن ىعى­سىپ بۇحاراعا كەلىپ, سايالاپ جات­قان. وسى ساپارى جونىندە ع.ءبىرىمجانوۆ تەرگەۋ ىسىندە بىلاي دەپ بايانداپتى: «ۋاليديمەن بايلانىس ورناتۋعا مەنى جىبەردى. مەنىمەن بىرگە مۇسا سەيدا­لين اتتاندى» دەسە, زاكي ءۋاليديدىڭ 1997 جىلى ۋفادا جارىق كورگەن «ەستەلىكتەر» اتتى كىتابىندا: ء«بىز بۇحاراعا الاشوردا وكىلدەرىن جانە تۇرىكمەن زيالىلارىن شاقىردىق. اقپاندا تۇرىكمەن ادۆوكاتى قاقادجان بەرديەۆ, الاشوردانىڭ وكىلدەرى رەتىندە حايرەتدين بولعامباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, دىنشە جانە تاعى ەكى كىسى كەلدى» (ز. ۆاليدي توگان. ۆوسپومينانيا م., 1997, س. 288) دەيدى. «وسىندا اتى اتالماعان ەكى كىسى ع.ءبىرىمجانوۆ پەن م.سەيدالين بولسا كەرەك» دەپ جازادى اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆ. 

* * *

عازىمبەك ءبىرىمجانوۆتىڭ ءومىر تاريحىن زەرتتەۋشىلەر بۇل تۇلعانىڭ جۋر­ناليستىك قابىلەتىن وتە جوعارى با­عا­لايدى. وسى تۇرعىدا اتاپ وتەر­لىك وقيعا: 1920 جىلى تاشكەنت قالا­سىندا تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتا­لىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورگانى ۇلتتىق-دەموكراتيالىق «اق جول» گازەتىنىڭ جارىق كورۋى. وسى باسىلىمعا قازاق وقىعاندارى تارتىلادى. وسىلاردىڭ ءبىرى – تۋعان باجاسى ءھام جەرلەسى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ىقپالىمەن جۋرناليستىك جۇمىسقا ورنالاسقان عازىمبەك ەدى.

«عازىمبەك ارنايى جۋرناليستىك ءبىلىم الماعان, تۋما تالانت, تۋما پۋبليتسيست رەتىندە قالىپتاسقان, ءوزىنىڭ زەردەلىلىگىمەن جازۋ-سىزۋ ونەرىن جاق­سى يگەرگەن. وسى گازەتتە قىزمەت اتقارعان 1921–1922 جىلدارى گازەتتەگى ماقا­لالارىنا «ع. ءبىرىمجانوۆ», «شەگەن», «ش-ن», «ع» دەپ قول قويىپ جۇرگەن. ءوزى­نىڭ جازعاندارىندا ول ەڭ الدىمەن, ءومىر­دىڭ بولمىس-قۇبىلىستارىنا پاراساتتى وي جىبەرۋگە, فيلوسوفيالىق تۇيىندەر جاساۋعا تىرىسادى. بىردە ول: «...نادان, ۇلگىسىز, ازاپ شەككەن, قورلىق كورگەن, ز ۇلىمدارعا قۇل, جەم بولعان, قويان جۇرەك قورقاق, قورعالاق بولعان ءبىزدىڭ قازاق ەمەس پە؟» دەپ ەگىلسە, بىردە «روسسيا تاريحىنىڭ وتارشىلدىق تاريحى بولعاندىعى, ءبىزدىڭ قازاق «حالىق تۇرمەسىنەن» شىققانى وتىرىك پە؟» (14.1.1921 ج.) دەپ زارلادى. تاعى بىردە «ورىس وتارشىلارىمەن, ءوز ارامىزدان شىق­قان سوعىلعاندارمەن تارتىن­باي تالاسۋ, تارتىسۋ, ايانباي الىسۋ كەرەك, ءيا ءولىم, ءيا ازاتتىق» (7.6.1921 ج.) دەپ سىل­كىندى. عازىمبەكتىڭ «حالقىم» دەپ سوق­قان جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلى 1921 جىل­عى اشارشىلىقتا مۇلدە قاتتى ەستىل­دى. جۇرتتى جۇت پەن ىندەتتەن امان الىپ قالۋعا جانىن سالدى. تەك 1922 جى­لى «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىن­سىن» (21 قاڭتار), «ەلەمەسە, ولگە­نى­مىز» (14 قاڭتار), «قوسشى ۇيىم­دارى­نىڭ جۇمىسى» (28 قاڭتار), «نەگىزگى جۇمىستاردىڭ ءبىرى» (21 اقپان), «اۋرۋىن جاسىرعان ولەر» (6 ءساۋىر), «نار جولىندا جۇك قالمايدى» (23 ماۋسىم) تاعى باسقا ونداعان ماتەريالىندا ەل-جۇرتتى اشارشىلىقتان قۇتقارىپ قالۋ قامىنداعى قامقورلىعى ەرەكشە بولدى», دەپ جازادى اتاقتى پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆ 1995 جىلى الماتىدا «سانات» باسپاسىنان جارىق كورگەن «سارا ءسوزدىڭ ساردارلارى» اتتى كىتابىنىڭ 6-بەتىندە. 

* * *

وسى جىلدارداعى تاعى ءبىر ەلەۋلى وقيعا – 1922 جىلى ساۋىردە كەڭەس وكىمەتى مەن گەرمانيا اراسىندا ءوزارا جاستاردى وقىتۋ جونىندە شارت جاسالادى. وسى شارت بويىنشا اۋەلى گەرمانياعا وقۋعا تاتارستان­نان 25 جاس قابىلدانادى. ودان كەيىن ىلە-شالا تۇركىستان اۆتونوميالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسى اتىنان 60 ادام اتتانادى. بۇلاردىڭ ىشىندە قازاق جوق. وسىعان نالىعان عازىمبەك قور­عانبەك ۇلى «قازاقتى تاريحي حالىق قىلۋ كەرەك. قازاقتىڭ ىلگەرى باسىپ كەلە جاتقاندىعىن جۇرتقا كورسەتۋ كەرەك. سوندىقتان شەتەلدەردەن وقۋ ۇيرەنۋ – زامان تالابى. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ بالاسى بارسا, لوندون, پاريج, بەرليننىڭ كوشەسى ويىلىپ كەتپەيدى» دەپ ماسەلە كوتەرەدى «اق جول» گازەتىنە.

ناتيجەسىندە, ت.رىسقۇلوۆتىڭ ۇسى­نىسىمەن گەرمانياعا وقۋعا وزبەكتەرمەن بىرگە قازاق جاستارىن جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. ءسويتىپ, عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ, ءابدىراحمان مۇڭايتپاسوۆ, دامۋللا بيتىلەۋوۆ, تەمىربەك قازىبەكوۆ گەرمانياعا اتتانادى.

بۇل وقيعا تۋرالى 1920 جىلدارى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ تىكەلەي قاتىسۋمەن جارىق كورگەن جەتىسۋ وڭىرلىك ء«تىلشى» گازەتىنىڭ 1923 جىلعى كەزەكتى سانىندا: «بەرليندە تۇركىستاننان-12, بۇقاردان 45 وقۋشى بار. وسىلاردىڭ 5-ەۋى قازاق. بۇلاردان عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ, تەمىربەك قازىبەكوۆ بەرلين ەل شارۋاسى اكادەمياسىندا وقىپ جاتسا, داموللا بيتىلەۋوۆ, ابدراحمان مۇڭايتپاسوۆ ءھام سابىر تاناشەۆ راستەنبۋرگتە تەرى وڭدەۋ ماماندىعىنا ازىرلەنىپ جاتىر», دەپ جازىپتى. 

* * *

بىراق تاعدىر عازىمبەككە ەلىنە كەلىپ, ەڭبەك ەتۋدى جازبادى. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ, ماسكەۋ قالاسىندا قىز­مەت ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن 1928 جىلى تۇتقىندالادى. تاعىلعان ايىپ: «گەر­مانيادا وقىپ جۇرگەندە مۇستافا شوقايمەن كەزدەسىپ, ونىڭ كوزقاراسىن قولداپ, پىكىرلەس بولدىڭ جانە الاش­ورداشىل احمەت پەن مىرجاقىپتىڭ ءىزباسارى». اقىرى ۇشتىكتىڭ شەشىمىمەن اق تەڭىز كانالى قۇرى­لى­سىنا 10 جىلعا جەر اۋدارىلادى.

قۋعىن-سۇرگىن مۇنىمەن بىتپەيدى. قايراتكەر 1937 جىلى 9 قازاندا قايتا­دان تۇتقىنعا الىنىپ, 1938 جىلى 19 ناۋ­رىزدا 41 جاسىندا اتىلادى. ءمايىتى ماسكەۋ ماڭىنداعى «كوم­مۋ­ناركا» زيراتىنا جەرلەنىپتى. عازىم­بەكتىڭ ءىسى 1988 جىلى 4 قاراشادا قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستى ىستەر جونىندەگى القا ماجىلىسىندە قايتا قارالىپ, قىلمىستى ارەكەتتەر تابىل­ما­عاندىقتان, اقتالدى.