جەكە ۇساق شارۋاشىلىقتارعا قاراعاندا ىرىلەنگەن شارۋاشىلىقتىڭ بەرەتىن پايداسىنىڭ مول ەكەندىگىن شەتەلدىك تاجىريبەلەر دە جاقسى دالەلدەيدى. ماسەلەن, اقش-تا ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ سانى مۇنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ بار-جوعى 8 پايىزىن عانا قۇرايدى. بىراق, وسىعان قاراماستان, ولار اۋىل شارۋاشىلىعىنان الىناتىن ونىمدەردىڭ 80 پايىزىن بەرىپ وتىر. مۇنداي مىسالداردى نارىق زاڭى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن باتىستىڭ باسقا دا ەلدەرىنەن كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
قازاقستان ۇكىمەتى دە وسىنداي تاجىريبەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, اۋىلدا العاشقى جەكەشەلەندىرۋ ءجۇرىپ وتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ-اق بۇرىنعى كەڭشار, ۇجىمشارلاردىڭ ورنىندا قاپتاپ كەتكەن ۇساق شارۋاشىلىقتاردى جەكەمەنشىك نەگىزىندە قايتادان ىرىلەندىرۋ ماسەلەسىن قولعا الدى. استىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا بۇل ساياسات ءوز جەمىسىن بەردى. قازاقستان ميلليارد پۇت استىق وندىرەتىن ەل رەتىندەگى بۇرىنعى اتاق-ابىرويىن ساقتاپ قانا قويماي, الەمدەگى 10 استىق دەرجاۆاسى اراسىنان ءوز ورنىن الدى. ال مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا بۇل ساياسات ءوز جەمىسىن بەرە قويمادى. مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءىرى قۇرىلىمدار مەملەكەتتىڭ بەرگەن قارجىلاي قولداۋىن پايدالانۋىنداي پايدالانعانىمەن, ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ نارىقتاعى ورنىن باسا الماي كەلەدى. ءارى ىرىلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ دە تىم ۇزاققا كەتەتىن ءتۇرى بار. ەگەر ناقتى فاكتىگە كەلەتىن بولساق, بىزدە بىلتىرعى جىلى وندىرىلگەن 1 ميلليون 701,6 مىڭ توننا مال مەن قۇس ەتىنىڭ 20 پايىزعا جۋىعى, 5 ميلليون 300 مىڭ توننا ءسۇتتىڭ 7-8 پايىزى عانا ۇيىمداسقان اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ ۇلەسىندە. قالعانىنىڭ ءبارىن ءۇي شارۋاشىلىقتارى جانە ۇساق شارۋا قوجالىقتارى بەرىپ كەلەدى.
بىراق ءبىر وكىنىشتىسى, ەلىمىزدە ەتتىڭ 80 پايىزىن, ءسۇتتىڭ 90 پايىزدان استامىن وندىرەتىن ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارى وسى ۋاقىتقا دەيىن مەملەكەتتىڭ ءىرى شارۋاشىلىقتارعا جاساپ كەلگەن قامقورلىعىنان كوپ جاعدايدا تىسقارى قالعان ەدى. ال دامىعان شەت مەملەكەتتەردە جاعداي باسقاشا. ولار وزدەرىنىڭ ۇساق شارۋاشىلىقتارىن قولداۋدى دا ۇمىتپايدى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتى جونىنەن الەمدە الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن يەلەنىپ وتىرعان كانادادا شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتار اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 12 پايىزىن عانا وندىرگەنىمەن مەملەكەت كومەگىنىڭ 25 پايىزىن الىپ كەلەدى.
ەلىمىزدەگى وسى ولقىلىق ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەنگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا» ەسكەرىلدى. وندا ۇساق شارۋاشىلىقتاردى, سونىڭ ىشىندە ءۇي شارۋاشىلىقتارىن مەملەكەتتىك قولداۋمەن قامتۋدىڭ دۇنيەجۇزىلىك وزىق تاجىريبەلەرگە ءتان جولدارى بەلگىلەندى. ول جول – اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەندىرۋ ەدى. ماسەلەن, كەم دەگەندە 20 ءۇي شارۋاشىلىعى باس قوسقان جەردە ولاردىڭ كووپەراتيۆى ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى. بۇل كووپەراتيۆتەردەن ءبىرىنشى كەزەكتە ءسۇت ونىمدەرىن جيناۋدىڭ, سودان كەيىن ەت ونىمدەرىن جيناۋدىڭ ءتيىستى سحەمالارى ازىرلەندى. كووپەراتيۆ قاسىنان ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى اشىلىپ, ول ءتيىستى تەحنولوگيالىق قۇرالدارمەن جانە ءسۇتتى تاسىمالدايتىن كولىك تۇرىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. مۇندا ءسۇتتىڭ ساپاسىن جانە كولەمىن انىقتايتىن قۇرالدار بولادى. ءسۇت جينايتىن ادام بەلگىلەنەدى جانە كووپەراتيۆ باسشىسى سايلانادى. بۇل ۇدەرىستەردىڭ ءبارى اۋىل ادامدارىنىڭ قولداۋىمەن ەرىكتى تۇردە جۇرگىزىلەدى.
مۇنىڭ سىرتىندا, مەملەكەت وسىنداي ۇيىمداسىپ تىرلىك قۇرامىز دەپ كووپەراتيۆكە بىرىككەندەرگە سول كووپەراتيۆ ارقىلى ءتيىستى سۋبسيديالار بەرمەك.
مىنە, وسىنداي ماسەلەلەرگە مەملەكەت تاراپىنان 50 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر.
جالپى مال شارۋاشىلىعىنداعى كووپەراتيۆتەندىرۋدىڭ قاناتقاقتى جوبالارى بىلتىرعى جىلدىڭ وزىندە باستالىپ كەتكەن بولاتىن. ەندى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» ىسكە قوسىلعان بيىلعى جىلى بۇل ءىس بۇكىل ەلىمىز بويىنشا جاپپاي قولعا الىنىپ وتىر. سودان بەرى جارتى جىلداي ۋاقىت ءوتىپ تە كەتتى. جوبانىڭ قازىرگى اياق الىسى قانداي؟
وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەي وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ جۋىقتا حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋ ماقساتىندا جاريالاعان بايانداماسىنا ۇڭىلگەن ەدىك. وندا بىلاي دەلىنگەن:
ۇساق شارۋا جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتيۆتەرگە تارتۋ بويىنشا مىناداي جۇمىستار جۇرگىزىلدى:
1) بارلىق 160 اۋىلدىق اۋداندا سەمينارلار وتكىزىلدى جانە 2 248 اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى مەن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى وقىتىلدى;
2) اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى ءۇشىن كەپىلسىز جانە العاشقى جارناسىز ءمودۋلدى ءسۇت قابىلداۋ جانە سويۋ پۋنكتتەرىن ساتىپ الۋ سحەماسى ەنگىزىلدى, سونداي-اق, كووپەراتيۆ مۇشەلەرى ءۇشىن كرەديتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ تەتىگى كوزدەلدى.
ينديكاتيۆتى كورسەتكىشتەر قايتا قارالدى. ەگەر, بۇرىن 2017 جىلى 326 كووپەراتيۆ قۇرۋ جوسپارلانعان بولسا, ەندى ونىڭ سانىن 467-گە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. 30 مامىرداعى جاعداي بويىنشا 286 كووپەراتيۆ, ونىڭ ىشىندە ءسۇت دايىنداۋ بويىنشا 102, ەت ءوندىرۋ مەن دايىنداۋ بويىنشا 181 كووپەراتيۆ تىركەلگەن. 20 136 باس ءىرى قارا مالعا ارنالعان وتباسىلىق بورداقىلاۋ الاڭدارى جانە 51 جىلىجاي سالىندى. تاۋارلى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى وندىرىسىنە 40 مىڭنان استام جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق پەن شاعىن فەرمەرلىك شارۋاشىلىق تارتىلدى.
«جالپى كووپەراتيۆتەردى قۇرۋ بويىنشا قارقىن جامان ەمەس ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە, تىركەلگەن كووپەراتيۆتەردىڭ بارلىعى دەرلىك ۇسىنىلاتىن تالاپتارعا سايكەس كەلە بەرمەيدى, ال جەكەلەگەن وڭىرلەر بويىنشا جۇمىستى تۇتاستاي كۇشەيتۋ قاجەت. مۇنداي كووپەراتيۆتەردى تالاپتارعا سايكەس كەلتىرۋ جونىندەگى شارالار اكىمدىكتەر نازارىنا جەتكىزىلدى جانە ولار بويىنشا ناقتى جوسپار جاسالدى», دەيدى اسقار مىرزاحمەتوۆ وسى ماسەلە بويىنشا ەسەبىن تۇيىندەي كەلىپ.
سونىمەن, رەسمي اقپاراتقا سۇيەنسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ جونىندەگى جۇمىس بارىسى جامان ەمەس سەكىلدى. الايدا, جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ بارلىعىندا بىردەي بۇل قوزعالىس قارقىن الىپ وتىر دەپ ايتۋعا ءالى تىم ەرتە. ءتىپتى ونى ايتاسىز, كەيبىر وڭىرلەردە جاۋىردى جابا توقۋ, قۇرىلعان كووپەراتيۆتەر سانىن اسىرا كورسەتىپ, قوسىپ جازۋ فاكتىلەرىنىڭ بەلەڭ العاندىعىن جاسىرۋعا بولمايدى.
قازاقستاندا وتكەن جىلى 157 اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى قۇرىلدى دەگەن دەرەك تىركەلگەن بولاتىن. بىراق, وكىنىشكە قاراي مۇنىڭ ءبىرازى ساندا بولعانىمەن, ساناتتا جوق بولىپ شىقتى. مۇنى دا سول اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر انىقتاپ وتىر.
ماسەلەن, جامبىل وبلىسىندا 11 اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى قۇرىلدى دەلىنگەن ەدى. ناقتى قۇرىلعانى التاۋ عانا ەكەن. قىزىلوردا وبلىسىندا قۇرىلدى دەلىنگەن 35 كووپەراتيۆتىڭ 17-ءسى عانا جۇمىس ىستەپ تۇرعان. ال پاۆلودار وبلىسىندا قاعازدا 14 كووپەراتيۆ تىركەلسە, ناقتىسى تورتەۋ عانا بولىپ شىقتى.
وسىنداي جاعداي ينفراقۇرىلىمدار جونىندە دە ورىن العان. ماسەلەن, باتىس قازاقستان وبلىسىندا ەكى ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتى قۇرىلدى دەلىنسە, ناقتى قۇرىلعانى بىرەۋ عانا بولىپ شىقتى. قىزىلوردا وبلىسىندا ەسەپتە تىركەلگەن 17 پۋنكتتىڭ ورنىندا 11-ءى عانا جۇمىس ىستەپ تۇرعان. اتىراۋ وبلىسىندا 1 مال سويۋ پۋنكتى قۇرىلدى دەپ كورسەتىلگەن ەدى. مۇنىڭ ءوزى وتىرىك بولىپ شىققان. قىزىلوردا وبلىسىندا 12 مال سويۋ پۋنكتى قۇرىلدى دەپ دابىرايتىلسا, جۇمىس ىستەپ تۇرعانى ۇشەۋ عانا ەكەن. ال شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 3 سويىس پۋنكتى جۇمىس ىستەپ تۇرسا, قاعازدا بۇل سان ەكى ەسە ارتتىرىلىپ, التاۋ دەپ كورسەتىلگەن.
دەمەك, اۋىلداعى ءۇي شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن قاراپايىم ادامداردىڭ باسىن قوسىپ ۇيىمداستىرۋعا, وسىنداي جولدار ارقىلى ولاردىڭ تۇرمىسىن تۇزەتۋگە جانە ەلىمىزدەگى ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ كولەمى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بۇل جوبانىڭ ماڭىزى مەن ەرەكشەلىگىن جەرگىلىكتى جەردەگى بيلىك يەلەرىنىڭ بارلىعى بىردەي جەتە تۇسىنبەگەن. ايتپەسە, قوسىپ جازۋ فاكتىسى بەلەڭ الماس ەدى. مۇنىڭ ءوزى, بىرىنشىدەن, جاۋاپتى جۇمىسقا دەگەن سالعىرتتىق پەن نەمقۇرايدىلىقتى بىلدىرەدى.
ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە اۋىلدىڭ قاراپايىم حالقىنا شىنايى جانى اشيتىن مەملەكەتتىك بيلىك وكىلىنە ناق وسى ماسەلەدە وتىرىك ايتۋعا بولمايدى. ويتكەنى, مەملەكەت تاراپىنان ناق وسىنداي قامقورلىق ءىرى شارۋاشىلىقتارعا جاسالىناتىن بولسا, ولاردىڭ باسشىلارى قولدارىندا كۇشى بار ءدۇمدى ادامدار بولعاندىقتان ۇكىمەتتىڭ قارجىسىن قولدان تارتقانداي قىلىپ, وزدەرى-اق ج ۇلىپ الار ەدى. ال اۋىلدىڭ قاراپايىم حالقى بۇلاي ىستەي المايدى. ولار ۇيىمداسپاعان بۇقارا كوپشىلىك بولعاندىقتان ءتىپتى ءوز اياعىمەن كەلىپ تۇرعان كومەكتەن دە قاعىلىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىن, اسىرەسە قولداعى بەس-التى مالعا عانا قاراپ وتىرعان ءۇي شارۋاشىلىقتارىن كووپەراتيۆتەندىرۋ ىسىندە باسشىلاردان ىسكە دەگەن زور جاۋاپكەرشىلىك, قاراپايىم حالىقپەن جۇمىس ىستەگەندە توزىمدىلىك, كووپەراتيۆتەندىرۋدىڭ پايدالى ەكەندىگىن جالىقپاي ءتۇسىندىرۋ جانە جوعارى جاققا اقپارات بەرگەندە شىنايىلىق تالاپ ەتىلەدى.
جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى دەگەنىمىز, ەكونوميكالىق اعزانىڭ ءتىرى بولشەگى. دامىعان ەكونوميكا كووپەراتيۆتەردىڭ قۇرىلۋىن مىندەتتى تۇردە تالاپ ەتە باستايدى. ويتكەنى, ەڭبەك ەتۋگە قابىلەتتى حالىقتىڭ قالىڭ بولىگى ۇيىمداسقان تۇردە ەكونوميكاعا تارتىلاتىن بولادى. بۇل بىلايشا ايتقاندا, اباي اتامىزدىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە, ونەرپاز بولساڭ ارقالان. سەندە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا بار قالان» دەگەنىندەي بوسقا وتىرماي تىرلىك قىلىپ, ومىردەن ءوز ورنىڭدى تابۋ دەگەن ءسوز. ماسەلەن, كووپەراتيۆتەر 150 جىلدان بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان گەرمانيادا ءاربىر ءتورتىنشى ادام ايتەۋىر ءبىر كووپەراتيۆتىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. ال بۇل ەلدە كووپەراتيۆتەردىڭ سان ءتۇرى كەزدەسەدى. نەمىستەر كووپەراتيۆكە ءبىر كاسىپ سالاسىندا بىرىگىپ باس قوسا وتىرىپ, ەڭبەكتى جەڭىلدەتۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قارايدى. سونان كەيىن قوعامدا ءوز داۋىستارىن ايقىنىراق ەستىرتۋ ءۇشىن, قاجەت بولسا ۇكىمەت الدىنا ماسەلە قويىپ, پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن سالالىق كووپەراتيۆتەردىڭ وداعىنا نەمەسە اسسوتسياتسياسىنا بىرىگەدى.
مىنە, وسى گەرمانيادان ەلىمىزگە كەلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى زاڭداردىڭ دۇرىس ازىرلەنۋىنە كومەك كورسەتكەن ساراپشى ۋۆە شيونە ەلدە كووپەراتيۆتىك قوزعالىستىڭ دۇرىس قالىپتاسىپ, دامۋى ءۇشىن قاجەت بولاتىن باستى ەكى قاعيدانى اتاپ كورسەتكەن ەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ادامداردىڭ كووپەراتيۆكە ەرىكتى تۇردە بىرىگۋى, ەكىنشىسى – باستاپقى كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ ولارعا قولداۋ كورسەتۋى.
ءبىز قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كووپەراتيۆتىك قوزعالىستى دامىتۋدىڭ ناق وسى كەزەڭىندە تۇرمىز. ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە كوپتەگەن ازاماتتار كووپەراتيۆكە بىرىگۋ ءوز ومىرلەرىن جەڭىلدەتىپ, تاباتىن پايدانى مولايتاتىندىعىن جاقسى ءتۇسىنىپ, قازىردىڭ وزىندە وعان مۇشە بولىپ ۇلگەردى. مەملەكەت ولارعا زاڭ جونىندە دە, قارجىلاي دا جانە ءىستى ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا دا بارىنشا كومەك كورسەتۋدە. كووپەراتيۆكە بىرىگۋ دەگەنىمىز, مال مەن م ۇلىكتى بىرىكتىرۋ ەمەس, تەك ۇيىمداسىپ وتكىزۋ ءۇشىن ءونىمدى بىرىكتىرۋ بولىپ تابىلادى. بىراق پايدا بىرىكپەيدى. كىم قانشا ءونىم تاپسىرسا, سوعان ساي قارجى تابادى. مىنە, ناق وسى ماسەلەنى ءاربىر ازاماتتىڭ دۇرىس تۇسىنگەنى ابزال.
سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»