ودان ۇرەيلەنۋ قانشالىقتى ورىندى؟
گازەتىمىزدىڭ وتكەن سانىندا استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا «قازاقستان: 20 جىل ورنىقتى دامۋ, ينۆەستيتسيالار مەن تۇراقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كوكجيەگى» دەگەن تاقىرىپتا VI KAZENERGY ەۋرازيالىق فورۋمى باستالعانىن حابارلاعان بولاتىنبىز. سەيسەنبى كۇنى فورۋم ءوز جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىردى.
بۇل كۇنگى فورۋم جۇمىسىنا «اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ساباقتارى جانە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرى» تاقىرىبى نەگىز بولدى. پلەنارلىق سەسسيا جۇمىسىنىڭ تاقىرىبى بۇكىلالەمدىك ەنەرگەتيكالىق كەڭەستىڭ قولداۋىمەن ءوتتى. الدىمەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ ءسوز الدى. ول KAZENERGY فورۋمىنىڭ جىلدان-جىلعا مازمۇنى ارتىپ, ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار سالاسى بويىنشا بايسالدى سۇحبات قۇرۋ الاڭىنا اينالىپ كەلە جاتقاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى. «قازاقستان ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل ماڭىزى وتە جوعارى باعدارلاما بولىپ وتىر. وسى ورايدا باعدارلامادا ەنەرگەتيكا دا ءوزىنىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتقارۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا بارلىق جاعداي جاسالۋدا. سونىمەن قاتار, ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ودان ءارى قارقىندى دامۋى ءۇشىن جاڭا مەحانيزمدەر قاراستىرىلىپ جاتىر. ءبىز كەلەسى جىلدىڭ وزىندە قازاقستان ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا قۇيۋعا تارتىمدى ۇزدىك رىنوكتاردىڭ ءبىرى بولاتىنىنا سەنىمدىمىز», دەدى ءا.يسەكەشەۆ.
فورۋم دەلەگاتتارىنىڭ الدىنا شىققان شەشەندەردىڭ ءبىرى حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق كەڭەستىڭ جاپونيا ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ باسشىسى تەرۋاكي ماسۋموتو 11 ناۋرىزداعى تسۋنامي مەن ءزىلزالادان كەيىنگى جاپونياداعى قالىپتاسقان جاعداي تۋرالى بايانداما جاسادى.
«ءدال قازىر جاپونيا تاڭداۋ ۇستىندە تۇر. مەملەكەت تەك بۇل ەلدى عانا ەمەس, جاھاندى دا ويلاندىرىپ تۇرعان اتوم ەنەرگياسىمەن جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەن سۇراقتىڭ شەشىمىنە تالداۋ جاساۋ ۇستىندە. ارينە, بۇل سۇراقتى ءار مەملەكەتتەر وزدەرى ءۇشىن ءارتۇرلى شەشۋدە. مىسالى, گەرمانيا مەن شۆەيتساريا اتوم رەاكتورلارى قۇرىلىسىن سالۋدى توقتاتسا, ساۋد ارابياسى مەملەكەتى 2034 جىلعا دەيىن 16 رەاكتور جۇمىسىن قولدانىسقا ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. سوندىقتان اتوم رەاكتورلارىمەن جۇمىس ىستەۋ تۋرالى شەشىمدى جاپون حالقى عانا شەشە الادى, دەدى ول. بۇل ورايدا قازاقستان تارابى قانداي باعىت ۇستانىپ وتىرعاندىعىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ ايتىپ ءوتتى. «قازاقستانعا كەلسەك, ەنەرگەتيكانىڭ دامۋى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ نەگىزگى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. 2015 جىلعا قاراي ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جوسپار بويىنشا 100 ملرد. كيلوۆاتت-ساعاتتان اسىپ ءتۇسۋى كەرەك, ويتكەنى ول وسى ۋاقىتقا دەيىن سالىناتىن 469 جاڭا زاۋىتتىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى. ال بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى وندىرەتىن ەنەرگيا ۇلەسى 2014 جىلدارى 1 ملرد.كيلوۆاتت-ساعاتتى قۇراۋى ءتيىس», دەدى ول. قازاقستان ءوزىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ شەڭبەرىندە جاپوندىق «فۋكۋسيما» اەس-ءىنىڭ تاجىريبەلەرىن زەرتتەۋدە. ويتكەنى ەلىمىز بۇل سالانى دامىتۋدىڭ بارلىق العىشارتتارىنا يە. سوندىقتان بۇل باعىت بويىنشا ءبىز فۋكۋسيمادا بولىپ جاتقان بارلىق جاعدايلار مەن اقپاراتتاردى ەرەكشە نازارعا الىپ, زەرتتەۋدەمىز. ماگاتە جانە بارلىق كوميسسيا جۇمىستارىنا بەلسەندى قاتىسۋدامىز. قازاقستاندا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك بازا مەن جوعارى كاسىبي ماماندار بار. ولار يادرولىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىك, يادرولىق فيزيكا سالاسىندا ىرگەلى-قولدانبالى زەرتتەۋ باعدارلامالارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ءا.يسەكەشەۆ.
«جاپونيادا ورىن العان قايعىلى وقيعالارعا جانە ونىڭ اينالاسىندا تۋىنداعان يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ دامۋ بولاشاعىنا بايلانىستى كۇمانگە قاراماستان اتوم ەنەرگەتيكاسى ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىنە الەمدەگى تۇراقتى جانە ۇزاق مەرزىمدى بالامالى جالعىز ەنەرگيا كوزى بولىپ وتىر. «فۋكۋسيما وقيعاسىنان كەيىن جەتەكشى الەمدىك ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتەر مەن ۇيىمداردىڭ بولجاۋىنشا, بولاشاقتا اتوم ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ ۇلەسى بىرتە-بىرتە ءوسىپ, الەمدەگى جالپى ەنەرگەتيكالىق تەپە-تەڭدىكتىڭ ماڭىزدى بولىگىن قۇرايتىن بولادى. جاھاندىق قارجىلىق داعدارىستىڭ ءوزى الەمدە قۇرىلىسى جوسپارلانعان جاڭا اتوم رەاكتورلارىنىڭ سالىنۋ جوسپارىن توقتاتا الماعاندىعىن ايتىپ وتكەن ءجون. ال گەرمانيا جانە اەس-تەن باس تارتىپ وتىرعان باسقا دا ەلدەرگە فۋكۋسيما وقيعاسىنا دەيىن دە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋ بولاشاعىنا كۇمانمەن قاراعاندىعى اسەر ەتتى. الايدا, بۇل جاعدايلارعا قاراماستان, قىتاي, ءۇندىستان جانە رەسەيدە يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىنىڭ دامىتىلۋى ودان ءارى قارقىن الادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل مەملەكەتتەر يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ جوسپارىنان اينىپ وتىرعان جوق. وسى ورايدا قازاقستان دا يادرولىق ەنەرگەتيكاعا بالاما جوقتىعىنا كۇمان كەلتىرمەيدى, سوندىقتان ونى دامىتۋ ودان ءارى جالعاسىن تاباتىن بولادى. قازىر جاڭا اەس قۇرىلىسىن سالۋدىڭ كەزەڭدەرى عانا ايقىندالعان جوق. وسى ورايدا قازاقستاندا العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسى تاياۋ 10 جىل ىشىندە سالىنۋى مۇمكىن», – دەدى «قازاتومپروم» ۇلتتىق اتوم كومپانياسىنىڭ باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي ياشين.
«بۇل باعىتتا جۇمىستار باستالىپ تا كەتتى. ەگەر اەس قۇرىلىسىن سالۋ شەشىمى قازىرگى الەمدە قولدانىلاتىن قولدا بار اتوم رەاكتورلارى قۇرىلىسىن سالۋعا ارنالعان تەحنولوگيانى ەسەپكە الا وتىرىپ قابىلداناتىن بولسا, العاشقى ستانسا تاياۋ 10 جىلدىڭ ىشىندە پايدا بولۋى ابدەن مۇمكىن. 2011 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى ەنەرگەتيكالىق دامۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىن بەكىتتى. باعدارلاما رەسپۋبليكاداعى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋىنا نەگىز قالايدى.
بىزگە تاياۋ ۋاقىتتا ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق تەپە-تەڭدىگىندەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ورنى مەن ءرولىن انىقتاپ الۋ كەرەك, سونداي-اق اتوم ستانسالارىن قاي جەرلەردە ورنالاستىرۋ كەرەكتىگى جونىندە دە ناقتىلىق كەرەك. سونىمەن قاتار, ەڭ الدىمەن قاۋىپسىزدىگىن نەگىزگە الا وتىرىپ, قولايلى يادرولىق تەحنولوگيالاردى تاڭداپ, بىرقاتار كەشەندى ءماسەلەلەردى شەشۋىمىز كەرەك. كەشەندى ماسەلەلەر اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى مامانداردى دايىنداۋ مەن ونى قولدانۋدىڭ نورماتيۆتىك قۇجاتتارىن جاساپ شىعارۋدان باستاپ, اەس قۇرىلىسىنا قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ قاتىسۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋعا دەيىنگى جايتتەردى قامتيدى», – دەدى س.ياشين.
بۇل كۇنى تالقىلانعان اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋ بولاشاعى تۋرالى ماسەلەدە باسى ايقىن ءبىر نارسە بولدى. ول – اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىنە بالاما بولا الاتىن جالعىز ەنەرگەتيكا كوزى ەكەندىگى. «فۋكۋسيما» وقيعاسىنان كەيىنگى ايعاي-شۋدى ءدال قازىر قىسقا مەرزىمدى قۇبىلىس دەپ ويلايتىندار دا جوق ەمەس. سول سەبەپتى اتوم ەنەرگەتيكاسىن قولدانۋدى جولعا قويماقشى مەملەكەتتەر سانى ارتىپ كەلەدى. باس تارتىپ وتىرعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ دە ءۋاجى بار. ال قازاقستان بولسا, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اەس سالۋ جوسپارىنان باس تارتا قويعان جوق. ال قايعىلى جاعداي ورىن العان جاپون ەلى اتوم ەلەكتر ستانسالارىن قولدانۋدى قولداي ما, قولداماي ما, ول جاعى بەلگىسىز. ويتكەنى الەمدە اەس سالۋ بويىنشا تاجىريبەسى وتە باي ءارى جەتەكشى ماماندارى بار سانالاتىن بۇل ەلدىڭ تابيعاتتىڭ توسىن جاعدايلارىنا شاراسىزدىق تانىتۋى كوپ ەلدى ويلانتىپ تاستادى.
تۇستەن كەيىن KAZENERGY اسسوتسياتسياسى مەن قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەرگيا بويىنشا حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىعى اراسىندا ارىپتەستىك مەموراندۋمىنا قول قويىلدى. سونداي-اق «ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگى» سەسسياسى مەن KAZENERGY جاستار فورۋمى قاتار ءوتتى.
ۆەنەرا تۇگەلباي,
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.