تاۋەكەل تەگەۋرىنى تۋرالى تولعانىس

وي تولعانىسقا تولى كى­تاپ­تى وقۋ, ساناعا ءسىڭىرۋ كەلە­لى رۋ­حاني مەكتەپتەن وتۋمەن بىردەي. بۇل كىتاپتاعى وي-تولعانىس سەنى بۇكپەسىز شىندىققا تولى كەڭىستىككە جەتەلەيدى. سەنىڭ بويىڭنان جەلدەي جىلدام ۋاقىتقا ءتوزىپ بەرەر اسا قۋاتتى كۇشتى تالاپ ەتەدى. ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى بىردەي قامتىپ يگەرە العان كىتاپتار عانا اسا قۇندى شىعارمالاردىڭ ساناتىنا قوسىلماق.  «اقىل-پاراسات كىتابى» وي ايدىنى تەرەڭ كىتاپتاردىڭ قاتارىنان. بۇل كىتاپ ادام تاعدىرى تۋرالى كور­كەم شىعارما ەمەس, تىزبەكتەلىپ تۇسكەن ادام ويىنىڭ بۇلقىنىسىنا باعىشتالعان وي الەمى. ادام ويىنىڭ كۇزدىڭ تۇماندى كە­شىندەي كۇيزەلگەن, الدە ەندى عانا ساۋلە شاش­قان تاڭعى نۇرداي جارقىراعان بەينە سۋرەتى.  دۇرىسى, ادام ويىنىڭ سۋرەتى. جاندى سۋرەت. كۇرسىندىرەر, كۇلدىرەر, كۇيزەلتەر, تا­م­­­- ساندىرار سۋرەتتەرگە تولى تول­عا­نىس­تى ءسوز الەمى. «اقىل-پاراسات كىتابىن» ادام اقى­لى­نان اداسۋعا شاق قالعان ءححى عاسىردا ۇلان-عايىر دەشتى قىپشاق دالاسىندا دەر­بەس مەملەكەتتىڭ قابىرعاسىن قالاعان, قا­زاقتىڭ ويشىل ساياساتكەرى, اسكەري قول­باس­شىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الا تاڭنان قارا بۇيرا تۇنگە دەيىن دامىلسىز ويعا بوككەن تىرلىك قامالىنىڭ, «قارا تەردى توككەن, قىزىل قاندى جۇگىرتكەن» رۋحاني تىنىس تىرشىلىگى دەپ بىلگەن دۇرىس. «اقىل-پاراسات كىتابى» ەرەن تۇل­عا­نىڭ قارا باسىنىڭ قامىن ەمەس, تۋعان ەلى­نىڭ باقىتىن اڭساعان تولاسسىز وي كە­رۋ­ەنى. ال ءدال وسىنداي الاساپىران زاماندا, قيا­مەت تولعانىستارمەن جاندى قيناۋ, اللا تاعالا تاڭداعان تۇلعا عانا بەكىنەر تاۋ­ەكەل. سول تاۋەكەلدەن تارتىنباۋدى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ حوش كورىپتى. ىقى­لىم زا­مانداردان بەرى اتا-بابالارىمىزدىڭ كو­­ڭىلى سەنگەنى دە, جانى قالاعانى دا تاۋ­ەكەل تىرلىك بولعان. ەلباسى سول تىنىمسىز جولدى تاڭداپتى. سانانى ساندالتار ويلاردى ءبىر جۇيە­گە جيۋ قانشا قيىن بولسا, وي تولعانىسقا تو­لى كىتاپ تۋرالى وي ايتۋ ونان دا وتكەن قيا­مەت, اسىلى ازاپ دەسەم بولار. اۋەلى كىتاپ سوزىنە جول بەرەيىك. بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول — تاۋەلسىز قازاقستان.  * * * وتانى جوق ادام — تامىرسىز, تۇرلاۋسىز قاڭباق سياقتى. * * * وتانشىل بولۋ — ءوز وتانىڭدى شىن جۇرەكتەن ءسۇيۋ, وزىڭە جانە ءوز حالقىڭا رياسىز سەنىپ, قوعامعا قىزمەت ەتۋ. بىراق وتانىڭنىڭ تاريحىن, انا ءتىلىڭدى, شىققان تەگىڭدى بىلمەي ناعىز وتانشىل بولا المايسىڭ. * * * مەندە تۋعان ەلىمدى دامىعان ەلدەردىڭ سا­ناتىنا قوسۋدان اسقان ماقسات جوق. ەل بولۋ ءۇشىن ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق قا­سي­ەت جانە ۇلتتىڭ وزىنە دەگەن نىق سەنىمى بولۋى قاجەت. نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالقىنىڭ سان-سالالى تىرلىك اياسىن ءجىتى زەردەلەيدى. پەرزەنتى رەتىندە دە, پرەزيدەنتى رەتىندە دە حالقىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن قاتار ءور­بى­تىپ, وتكەنىن جيناقتاپ, تولىقتىرىپ وتىرۋدى ازاماتتىق سالتى قىلىپ ۇستان­ع­ان. بۇل ءىرى تۇلعالار عانا بەكىنەر تاستۇلەك مىنەز. ەلباسىنىڭ وي اياسى قاشاندا كەڭ, قا­شاندا تەرەڭ بولۋى كەرەك ەكەنىن وسى كى­تاپ راستاپ بەرگەندەي.  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى حالقىنىڭ وتكەن قانقۇيلى تاري­حىن دا, سوزدەرى حالىققا تولىق جەتپەي قالعان اۋ­­ليەلەرى مەن حاندارىنىڭ وكسىكتى ومىر­لە­رىن دە جاقسى بىلەدى.  سونان دا كونە زامانداعى كونە بابالارىمىزداي نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءىسى – ءسوز, ءسوزى – ءىس بولىپ قالىپتاسقان. ول تۋ­رالى پرەزيدەنت بىلاي دەپ وي كەسەدى:  «مەن ەشقاشان قولدان كەلمەيتىن ىسكە ۋادە بەرگەن ەمەسپىن, ال ۋادە بەرگەن ەكەم ورىنداپ بولعانشا جانىم تىنىم كورمەگەن».  بۇل جاۋاپتى ادامنىڭ جاۋاپتى ءسو­زى. ەلباسى سولقىلداق بولسا, ەلى قان­داي بولماق؟!. ەلباسىنا مارتتىك پەن وجەتتىك, اقىل مەن پاراسات جارا­سادى. «قازاق­فيلمدە» سويلەگەن ءبىر سوزىندە «بىزگە وجەت ۇلدار قاجەت. سو­لاردى تاربيەلەۋ كەرەك», — دەپ ايتقان سوزىندە ارمان تۇرعان. پرەزيدەنتتىڭ كوزىندە وت جارق ەتىپ ەدى. تەلەديداردان كورگەن سول ءبىر ءسات­تى مەن ەشقاشان ۇمىت­پاي­مىن. ەلباسىنا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەت مەنىڭ جۇرەگىمدە سول ساتتە تاعى ءبىر بۇلقىنا سوق­قان بولاتىن. ومىردەگى اقىل-پاراساتى, ساياساتتاعى ءادىس-امالى, باسىنا بىتكەن كىسىلىك مىنەزى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى الەمدەگى ەڭ ساليقالى ساياساتكەرلەردىڭ قاتارىنا قوستى. تۋا بىتكەن ءمارت مىنەز, ەرەكشە بايقامپازدىق ەلباسىنىڭ ادامدىق كەلبەتىن ايقىنداي تۇسكەن. الەمنىڭ قاي باسشىسى بولسا دا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ سىرعا تولى بەت-ءجۇزىن, بايىپتاپ ايتار كەمەل ويىن, قاشاندا اشىق پىكىرتالاسقا اتويلاپ شىعار جانكەشتىلىگىن ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. پرەزيدەنتتىڭ ادام­گەر­شىلىگىنە, كوڭىلىنىڭ اقتىعى مەن اشىق­تى­عىنا كۇمان كەلتىرمەيدى. ەل­ب­ا­سى­نىڭ ءوزى دە ەشكىمدى الالاماي, بار­لى­عى­نا بىردەي تازا ىقىلاسپەن, شىن پەي­ىلمەن بەرىلە سىرلاساتىنىن قاي-قايسى دا جاقسى بىلەدى. قازاق ەلىندە ەقىۇ (ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى) وتكەن تۇستا قازاق ەلى باسشىسىنىڭ كوسەمدىك تۇلعاسى ەرەكشە بوي كوتەردى. جالپى كەلىسىمگە الەم باسشىلارى تاڭعى تورتتە عانا قول جەت­كىزگەنىنە ءبارىمىز دە كۋا بولدىق. بۇل نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگىنىڭ, تاباندىلىعىنىڭ, كەمەڭگەرلىگىنىڭ تالاسسىز بيىكتىگى بولاتىن.  الىپ قىتاي مەن قارۋ-جاراعىن سايلاپ قايتادان يمپەريا قۇرۋدى اڭساعان رەسەي ورتاسىندا سىناداي ەنىپ سىرەسىپ جاتقان دەشتى قىپشاق دالاسىنىڭ ءوز ويى, ءوز ارمانى, ءوز تىرشىلىك اياسى بار ەكەنىنە وزگەنىڭ كوزىن جەتكىزدى. بەس قۇرى­لىق­تىڭ حالقىنداي, قازاق حالقىنىڭ قانى دا قىزىل, جانى دا تازا, ويى دا اشىق, تىلەۋى دە انىق ەكەنىن مويىنداتتى. پرە­زيدەنت نازارباەۆ ءدال سول جولى ءوز حال­قىنىڭ مەيىربان جانىن الەم الدىنا جايىپ سالدى. «اقىل-پاراسات كىتابىنىڭ» باستى ەرەك­شەلىگى كەلىستى ءسوز قۇدىرەتىندە. وسى­عان وراي كونە شىعىس عۇلامالارىنىڭ ءبىرى ايتقان ءسوز ويعا ورالدى.  «كامىل اقىل تۇرعىسىنان زەردەلەپ قاراعانىمدا سوزدەن اسىل, سوزدەن اس­قاق ەشنارسە تابا المادىم. سوزدەن ار­تىق كۇش بولعاندا, اللا تاعالا ونى پايعامبارىنا بىلدىرگەن بولار ەدى» — دەگەن. ات تۇياعىنان جاراتىلعان قازاق ءۇشىن سوزدەن قۋاتتى, سوزدەن اسىل ەشتەڭە جوق. بابالارىمىز جىعىلعاندى سوزبەن كو­تەر­­گەن, جىلاعاندى سوزبەن جۇباتقان, دۇشپاندى سوزبەن توقتاتقان. جاستايىنان تامىرى تەرەڭدە جاتقان تۇگەسىلمەيتىن قازاق ويىنىڭ قازانىنان سۋسىنداعان قازاقتىڭ دارا ۇلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوزدى تۇستەپ تە, سالماقتاپ تا, استارلاپ تا بىلەدى. ءسوز قاسيەتىن تانىعان ادامنىڭ ارى دا, جىگەرى دە, نامىسى دا تازا بولاتىنى بەلگىلى. ۋاقىت پەن كەڭىستىك سىنىنان قارا ءۇزىپ دارا شىعار جاندارى اقيقاتقا سۋارىلعان ساناۋلى تۇلعالار بار. سول ساناۋلىلار قاتارىنا «اقىل-پاراسات كىتابىنىڭ» اۆتورى دا ەركىن ەنەتىنىنە سەنىمدىمىن. قازاقتىڭ ۇلى بولساڭ, قازاعىڭا جانىڭ اشىسا, قازاقتىق نامىسىڭ بولسا, قازاقتىڭ دۇنيە جالعانداعى جالعىز مەملەكەتىنىڭ ءوسۋ, كوركەيۋ, نىعايۋ جولىندا جانىڭدى سىعىپ, قارا تەرىڭدى توگىپ ەڭبەك ەت. جەردىڭ دە يەسى, ەلدىڭ دە يەسى ءوزىڭ ەكەنىڭدى ۇمىتپا!. * * * داۋى تاۋسىلماس ەلدىڭ جاۋى دا تاۋسىلمايدى. * * * وسەر ەلدىڭ بالاسى ارمانشىل بولسا, وشەر ەلدىڭ بالاسى جانجالشىل بولادى. * * * كەزىندە ۋاقىت قۇزىرىندا ەسكەرىل­مەي, ۇمىتىلىپ قالعان قازاقتىڭ وزىن­دىك ۇلتتىق قاسيەتتەرىنىڭ قايتا قالىپ­تا­­­سۋىنا قامقورلىق جاساۋ مەنىڭ پەر­زە­نتتىك تە, پرەزيدەنتتىك تە پارىزىم! * * * ...وتانداستارىمنان بولەك ۋايىمىم دا, ولاردان بولەك قايعىم دا جوق. نەنى بولسا دا ەلمەن بىرگە كورەمىن, ەلمەن بىرگە توزەمىن, ەلمەن بىرگە جەڭەمىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «اقىل-پاراسات كىتابىنداعى» ءورىم-ءورىم وسىنداي ويلار اقىل مەن پاراساتتىلىقتىڭ اسقاقتىعىن اڭعارتادى.  ءدال وسى تۇستا مەنىڭ جۇرەگىمدە اتوي­لاپ تاعى ءبىر-اق تىلەۋ تۋلادى. «جىلدار مەن ويلار» – ەلباسىنىڭ سوڭ­عى ون-ون بەس جىلداعى سويلەگەن سوز­دە­رىنەن سۇرىپتالىپ الىنعان كەمەل ويلار تىزبەگى. ماحمۇت قاسىمبەكوۆ پەن قىز­مەتتەس جىگىتتەرى سول ويلاردى ءبىر جۇيەگە تۇسىرگەن. ۋاقىت قۇزىرىندا وي تىزبەگى دە تولىسا بەرەتىنى حاق. بۇگىنگى كۇنى XX-XXI عاسىرلاردىڭ ەل يەلەرى بولعان رۋزۆەلتتىڭ, چەرچيللدىڭ, فيدەل كاسترونىڭ, كلينتوننىڭ كىتاپتارىمەن الەم تانىسىپ جاتىر. قازاق حالقىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ەلباسىنىڭ كوز الدىندا وتكەن, وتە دە بەرەدى.  ءوز ءومىرى تۋرالى ەلباسى كىتاپ جازسا, ول ولمەيتىن كىتاپتاردىڭ قاتارىندا تۇراتىنىنا سەنىمدىمىن. تاعدىر نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اۋىر جۇك جۇكتەدى; ءبىر حالىقتىڭ ەمەس, قازاق ەلىن جايلاعان جۇزدەن اسا حالىقتاردىڭ تاعدىرى تارازى باسىنا ءتۇستى. وسىنداي الىپ جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرىپ كەتۋگە اللا تاعالا وعان تەرەڭ وي, ومىرلىك باي تاجىريبە, جان دۇنيەسىنىڭ توقتاۋسىز تەبىرەنىستە تۇرۋىن سىيلاعان. 

روللان سەيسەنباەۆ,  جازۋشى