قازىر ماماندارىمىز ەلىمىزدە جالپى دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ 1,5 مىڭعا جۋىق ءتۇرى وسەتىندىگىن, ولاردىڭ تەك 40-قا جۋىعىنىڭ عانا مەديتسينالىق شيكىزات رەتىندە پايدالانارلىق قورى بار ەكەندىگىن ايتىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, وسىعان قاراماستان, وڭتۇستىك وڭىرلەردە عانا وسەتىن ەمدىك ءدارى-دارمەك جاساۋدا تاپتىرماس باعالى ميا تامىرىن جيناۋ توقتاماي تۇر. مىسالى, تەك قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا عانا ەكى جىلدىڭ ىشىندە 1800 توننا قىزىل ميا تامىرى قىتايعا جونەلتىلسە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنان دا سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە 63 مىڭ توننا ميا تامىرى جينالىپ, وزگە ەلدەرگە اكەتىلىپتى. سونىڭ سالدارىنان مىڭداعان گەكتار اريدتىك ايماقتارداعى جەرلەر دەگراداتسياعا ۇشىراۋدا, تابيعاتقا وراسان زور زيان كەلۋدە.
تاعى ءبىر ماسەلە, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, جامبىل وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىندا عانا وسەتىن ەمدىك قاسيەتى وتە جوعارى بولىپ سانالاتىن دارىلىك ساسىق كەۋرەكتىڭ (فەرۋلا ۆونيۋچايا) مايىن (ساعىز) شەتەلگە زاڭسىز شىعارۋ كەڭ ەتەك الىپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, ساسىق كەۋرەك دەگەن جالپى اتپەن بەلگىلى وسىمدىكتىڭ 10-نان استام ءتۇرى بار, ولاردىڭ بارلىعى دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن. ساسىق كەۋرەك وسىمدىگىنىڭ شيكىزاتى ءۇندىستان, پاكىستان, يران, اۋعانستان سياقتى ەلدەردە ۇلكەن سۇرانىسقا يە جانە بۇل ەلدەردە وسى ءونىمنىڭ ءبىر كيلوگرامى 100-150 دوللار شاماسىندا باعالانادى. اۋعانستاندا اسا باعالى دارىلىك زات رەتىندە قۇندى سانالاتىن ساسىق كەۋرەك اياۋسىز جينالىپ, قازىرگى ۋاقىتتا مۇلدەم جويىلىپ كەتكەن كورىنەدى.
رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش, ارىس, وتىرار اۋداندارىندا ساسىق كەۋرەك دايىنداۋ ءۇشىن كوپتەگەن فيرمالار قۇرىلعان جانە دە ولار ءونىم دايىنداۋعا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن زاڭسىز تارتا باستاعان. مىسالى, تەك 2009 جىلى عانا اۋعانستاندىق مىڭنان استام ازامات تۋريستىك ۆيزامەن كەلىپ, 7000 كيلوگرامم شيكى ءونىم (ساعىز) دايىنداپ, سىرتقا جونەلتىپتى. ال 2016 جىلى اۋعانستانعا 14 توننادان استام شيكىزات (ساعىز) جىبەرىلگەن. وسىنداي زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرگە بايلانىستى اسا باعالى دارىلىك وسىمدىكتەر ازايىپ قانا قويماي, مۇلدەم جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنىڭ الدىندا تۇر. ساسىق كەۋرەكتىڭ قۇم جانە ءشولدى (اريدتىك) ايماقتاردا وسەتىندىگىن ەسكەرسەك, ونى قۇرتۋ جەردىڭ توزۋىنا, قۇمنىڭ كوشۋىنە الىپ كەلەتىنى ءسوزسىز. ەڭ سوراقىسى سول, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن وسىمدىك الەمىن قورعاۋعا ءتيىس عىلىمي-زەرتتەۋ ينس- تيتۋتتارى, مىسالى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا» ينستيتۋتى تابيعي وسىمدىكتەردى زاڭسىز جيناپ, ەكسپورتقا شىعارىپ جۇرگەن فيرمالارمەن كەلىسىمشارت جاساسىپ, اقشا تاۋىپ وتىر. وسى قۇجات ولاردىڭ زاڭسىز ارەكەتىنە جول اشىپ بەرۋدە.
قازاقستان بويىنشا دارىلىك وسىمدىكتەردى جيناپ, پايدالانۋ ماسەلەلەرى زاڭدىق تۇرعىدان رەتتەلمەگەندىكتەن, ول «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» تىكەلەي جۇمىس ىستەپ تۇر. ويتكەنى, جەرگىلىكتى جەرلەردە باقىلاۋ جوق. مىنە, سوندىقتان دا ءتۇرلى ەمدىك جانە دارىلىك وسىمدىكتەر سوڭعى بىرنەشە جىلدا ءتۇپ-تامىرىمەن قوپارىلىپ, شەت ەلدەرگە ساتىلىپ كەلەدى جانە ونىڭ جابايى وسەتىن تارالىمى جويىلىپ, تابيعي ەكوجۇيەلەرگە ۇلكەن زالال كەلتىرۋدە.
ءبىزدىڭ ماماندارىمىز دارىلىك وسىمدىكتەردى قولدان وسىرەتىن جانە ونى تەرەڭ وڭدەيتىن تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدى جولعا قويا الساق, ەل ەكونوميكاسىنا ميلليونداعان تەڭگە تابىس اكەلۋگە بولاتىندىعىن ايتادى. مىسالى, كورشى وزبەكستاندا ميا تامىرىن قولدان ءوسىرىپ, تەرەڭ وڭدەيتىن اقش, جاپونيا, قىتاي ينۆەستيتسياسىنا سالىنعان 20 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ولار ميا ەكسپورتىنىڭ 70%-دان استامىن تەرەڭ وڭدەپ ساتۋدا ەكەن.
بىزدە «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭ بار دا, وسىمدىك الەمىن قورعاۋ تۋرالى ارنايى زاڭ جوق. سوندىقتان دا قىسقا مەرزىمدە «وسىمدىك الەمىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانسا, تابيعي ەمدىك-دارىلىك وسىمدىكتەر وسى زاڭمەن قورعالعان بولار ەدى. ونىڭ ەلىمىزدىڭ باي تابيعاتىن ساقتاۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز.
مۇرات باحتيار ۇلى, سەنات دەپۋتاتى