ويتكەنى, ول اسقار التاي, ەڭسەلى ەرەنقابىرعا, الەم شاتىرىنداي ايدىك پامير سەكىلدى سەڭگىر تاۋلاردىڭ ادام اياعى جەتە قويمايتىن جەرلەرىندە وسەدى. اق قاردا قاۋىزىن اشادى. قاقاعان سۋىعىڭا قارامايدى. تابيعاتتىڭ تىلسىمىنا تاڭدانباسقا شاراڭ جوق. ادامدى اۋىر مۇڭعا باتىراتىن الجير مۋزەيىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان بويدا-اق بىردەن كوزگە تۇسەتىن كورنەكتى كومپوزيتسيادا بەينەلەنگەن – قارا تاستى قاق جارعان جالعىز تال جاۋقازىندى كورگەندە كوڭىلىم قۇلازىسا دا, وپتيميستىك ويعا بەرىلدىم. قاتال تابيعاتتىڭ قاھارىنان قايمىقپايتىن قارعالداقتار مەن تاعدىردىڭ تاسىر سوققىسىنان تايسالماعان قايسار مىنەزدى تۇتقىن ايەلدەردىڭ اراسىنان ۇقساستىق تاپقانداي بولدىم. كەشەگى كەڭەستىك كەر زامانداعى سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستاعان تالاي تۇلعالارىمىز جالعان جالامەن جازىقسىز اتىلعانى بەلگىلى. اڭىراپ ارتىندا قالعان بالا-شاعاسى «وتانىن ساتقان وپاسىزدار وتباسىنىڭ مۇشەلەرى» ەسەبىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. كەڭ-بايتاق كسرو حالىقتار تۇرمەسىنە اينالدى. قارالى قارلاگتىڭ 26-شى نۇكتەسى – الجير سونىڭ ءبىر ايعاعى. مۇندا نەگىزىنەن كۇيەۋلەرىنىڭ «قىلمىسى» ءۇشىن ناقاقتان كۇيگەن مۇڭلىقتار جازاسىن وتەدى. سونداي-اق, 37-ءنىڭ ويرانىنا ۇشىراعان قاپتاعان قايراتكەرلەردىڭ اپكە-قارىنداستارى, ءتىپتى قارشاداي قىزدارى دا وسى لاگەرگە ايدالدى. الاش ارىستارىنىڭ اياۋلى جارلارى اياۋسىز ازاپ شەكتى بۇل ارادا. ارقانىڭ اقىرعان ايازى, اق تۇتەك بورانىمەن الىسا اۋىر جۇمىستار ىستەدى. قابىرعالارى قايىسىپ قامىس شاپتى, ماساعا تالانىپ مال باقتى. ودان قالسا تىگىن تسەحتارىن اشىپ, مايدانداعى اسكەرگە كيىم-كەشەك جونەلتتى. وزدەرىنىڭ اش-جالاڭاش ەكەندەرىنە قاراماي, وزگەلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا ايانباي اتسالىستى. ەڭ باستىسى, ەتەگىنەن ۇستاعان ارىستاي ازاماتتارىنان ولاردى ەشكىم اينىتا المادى, بەتتىڭ ارىن بەلدەرىنە تۇيمەدى. قورلىق-زورلىقتىڭ قيساپسىز قيىندىقتارىنا مويىمادى. قاراقان باستارىنىڭ قامىمەن ادالدىقتىڭ الا ءجىبىن اتتامادى. ار-نامىستارىن ارزان پەندەشىلىككە ايىرباستامادى. كەلەر كۇندەردەن كۇدەر ۇزبەي كۇرەسكەرلىكپەن كۇن كەشتى. توتاليتارلىق جۇيەنىڭ توڭمويىن جەندەتتەرى ايتقاندارىنا كونبەگەن «اساۋلاردى» جۋاسىتۋدىڭ نەبىر ايلا-تاسىلدەرىن ويلاپ تاپتى. قۋلىق-سۇمدىقپەن قۇرىلعان بۇل قاقپاننان قۇتىلۋ ارينە وڭاي ەمەس ەدى. ارانعا تۇسكەن ارۋلاردىڭ اراسىندا كىمدەر بولمادى دەسەڭىزشى؟ اتاقتى ارتىستەر دە, ايتۋلى اقىندار دا, قىزىل وكىمەتتى قۇرىسقان بيلىكتەگى بيبىلەر دە, قازان-وشاق قاسىنداعى قاراپايىم ايەلدەر دە اباقتىنىڭ اتالا كوجەسىنىڭ ءدامىن بىرگە تاتىستى. كەيدە وسىناۋ نازىك جاندىلاردىڭ زامانا زۇلماتىنا قالاي توتەپ بەرگەندەرىنە قايران قالاسىڭ. سۋىقتا سولمايتىن قارعالداقتارداي ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ ىزعارىنان ىقپاي, قايعى-قاسىرەتتىڭ سۇراپىل داۋىلىنا قاجىر-قايراتتارىن قارسى قويا بىلگەن اسقاق رۋحتى انالاردىڭ ەرەن ەرلىگىنە ءبارىمىز باس يۋگە ءتيىسپىز. سامان كىرپىشتەن سالىنعان سالقىن باراكتاردا تۇرعان بايقۇس قىز-كەلىنشەكتەر جاقىن ماڭداعى جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ قامقورلىعىن سەزىنىپ, سەكەمشىل جۇرەكتەرىنە سەنىم ءدانىن سەپتى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە دە كىسىلىك قاسيەتتەردىڭ كىندىگى ۇزىلمەگەنىنە ىشتەرىنەن شۇكىرشىلىك ەتتى. قاراڭعى تۇنەكتىڭ تۇبىنەن جارىق ساۋلە كورگەندەي كوكىرەكتەرىندە كومەكسى ءۇمىت وياندى. تۇتقىندار ەڭبەك ەتەتىن جالاڭاش كولىنىڭ جاعاسىنداعى قالىڭ قورىقتىڭ ىشىنە جاڭاجول اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ادەيىلەپ قالدىرىپ كەتكەن قۇرت-ىرىمشىك, ءسۇت-ايران, تارى-تالقان سياقتى تاعامدار اشتىقتان بۇرالعان بۇرىمدى بەيباقتاردىڭ وزەك جالعاۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنىن شەرلى شەجىرەگە اينالدىرعان ولەڭ جولدارىن وقىعاندا ەرىكسىز ەلجىرەيسىز. ايتپاقشى, بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن, سول ۋاقىتتىڭ وزىندە الجير-ءدىڭ ەڭ سوڭعى تۇتقىنى سانالعان استانالىق اننا گريگورەۆنا ەندانوۆا-نيزامۋددينوۆانىڭ جانارى جاسقا شىلانا اعىنان جارىلىپ «جەر بەتىندە قازاقتاي قايىرىمدى حالىق جوق. وزدەرى جارىم قۇرساق ءجۇرىپ, تالعاجاۋ ەتەر تابا ناندارىنىڭ جارتىسىن ءبولىپ بىزگە بەرگەنىن ۇمىتساق ادامدىقتان مۇلدەم ادا بولعانىمىز» دەگەنى ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. مەن مۇنى قاشاننان مەيىرىمدى قازاقتارعا العىستارىن ايتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ شىن جۇرەكتەن شىققان ءسوزى رەتىندە قابىلدادىم. ...سورماڭداي بولىپ سوتتالعان سول جانداردىڭ كوز جاسىمەن سۋارىلعان قالىڭ اعاش بۇگىندە ارنايى كۇتىمگە الىنعان. ەسكىنىڭ كوزىندەي كارى ەمەندەردىڭ باسىنا ۇيا سالعان قارا قارعالاردىڭ قارقىلى جىلاعان جىلداردىڭ ازالى جىرىن جەتكىزىپ تۇرعانداي... تومەنگى جاقتا تۇتقىن ايەلدەر الىستان ارقالاپ قامىس تاسىعان تاپتاۋرىن جولدىڭ سورابى ءالى سايراپ جاتىر.
تالعات باتىرحان, «ەگەمەن قازاقستان»