ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ باستالۋىنا ساناۋلى عانا كۇندەر قالدى. استانامىز الداعى ءۇش ايدىڭ ىشىندە ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت ميلليونداعان قوناقتارعا تۋريزم قالاسى رەتىندە قىزمەت كورسەتپەك. بۇل – تەك ەلوردا ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن سىن. كورمەنى وتكىزۋ, وندا جاسىل ەكونوميكا باعىتىنداعى جاڭا تەحنولوگيالاردى جيناقتاۋ جانە تانىستىرۋ شارالارى ءوز الدىنا, سول كورمەنى كورۋ ءۇشىن كەلەتىن قوناقتاردى قابىلداۋ, ولاردى تاماقتاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ دا وڭايعا سوقپايتىنى انىق. مۇندايدا «قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى» دەيتىن اتام قازاقتىڭ دانا ءسوزىن تاعى ءبىر ەسكە سالا كەتسەك, ارتىق بولماس. استانا قالالىق اكىمدىگى تاراتقان دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىن تاماشالاۋعا 5 ميلليونعا جۋىق قوناق كەلەدى دەگەن بولجام بار. ەندى ءبىر دەرەكتەر بويىنشا 2,3 ميلليوننان استام ادام كەلۋى ءتيىس. كورمەنىڭ سايتىندا جۋىقتا 1 ميلليون بيلەت ساتىلعانى جونىندە حابار شىقتى. بۇل كورمەنىڭ باستالۋىنان ءبىر اي بۇرىنعى جاعداي. دەمەك, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, كورمەنى تاماشالاۋعا كەلەتىن ادامدار سانى كەم دەگەندە 2 ميلليونعا جەتىپ جىعىلۋى ءتيىس. ايتپەسە, 2015 جىلى ميلاندا وتكەن كورمەنى تاماشالاۋعا 20 ميلليون ادام كەلگەندىگىن ەسكە الساق, ەكسپو-2017 كورمەسىن تاماشالاۋشىلار سانى ءبىز بولجاپ وتىرعان شامادان ەسەلەپ ارتىپ ءتۇسۋى دە عاجاپ ەمەس. سوندا 5 ميلليون ادام قاتىسۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدى دا ءدال قازىر جوققا شىعارۋعا بولماس. ال وسىنشاما قوناقتاردى قابىلداۋعا, ولاردى تاماقتاندىرۋعا بار بولعانى 1 ميلليون تۇرعىنى بار قالانىڭ مۇمكىندىگى جەتە مە؟ مىنە, وسى ماسەلە جونىندە استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بىرلەسە وتىرىپ, ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ كەزىندە استانا قالاسىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتۋ جونىندە ارنايى جوسپار جاساپ, سول بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتقاندىعىن ەستىگەن بولاتىنبىز. بۇل ءدال قازىرگى كۇنى قولعا الىنىپ وتىرعان ءىس ەمەس, وسىدان ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن باستاۋ العان ماسەلە. ويتكەنى, سول كەزدە اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى وتكىزىلگەن باسقوسۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وكىلى كورمە كەزىندە استاناعا جەتكىزىلەتىن تاعام ونىمدەرىنىڭ ءاربىر تۇرىنە دەيىن انىقتالعاندىعىن, ەۋروپالىق ءمازىر, جاپون ءمازىرى, قىتاي ءمازىرى, شىعىس حالىقتارىنىڭ ءمازىرى, مۇسىلمان ءمازىرى سەكىلدى بارلىق ماسەلەلەردىڭ ەسكەرىلگەندىگىن, ونداي تاعامدار مەن ولاردىڭ شيكىزاتتارىن قايدان جەتكىزۋگە بولاتىندىعى دا تاپتىشتەلگەندىگىن, وسى بويىنشا ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلەتىندىگىن ايتقان بولاتىن. ونىڭ بەر جاعىندا استانا قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋدىڭ العاشقى شارالار لەگى قازىردىڭ وزىندە ناقتى باستالىپ كەتتى دەپ ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, استانا تۇرعىندارى ءۇشىن 2017 جىلدىڭ 13 مامىرىنان 1 قازانىنا دەيىن قالاداعى «قازاقستان» سپورت كەشەنى مەن «الاي» كولىك-لوگيستيكا ورتالىعى الاڭدارىندا وڭىرلىك اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەلەرى وتەتىندىگى الدىن الا حابارلاندى. ەكسپو-2017 مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ كەزەڭىندە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وڭىرلىك اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسىن وتكىزۋ جوسپارلانعان, دەپ جازدى بۇل جايىندا قالا اكىمدىگىنىڭ رەسمي سايتى. وسى جونىندەگى الدىن الا مالىمەتتەر بويىنشا اپتا سايىن ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ وتىراتىن بۇل جارمەڭكەلەردە استانالىقتار ءۇشىن ەل وڭىرلەرىنەن 30 مىڭ توننادان استام ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ۇسىنىلادى. ولار نەگىزىنەن العاندا جىلقى ەتى, سيىر ەتى, قۇس ەتى, ءسۇت ونىمدەرى, جارما تۇرلەرى, قانت, بال, بالىق جانە تاعى باسقا ەڭ قاجەتتى دەگەن ونىمدەردەن تۇراتىن بولادى. سونداي-اق, وسى جارمەڭكەلەر كەزىندە كەلۋشىلەردىڭ قىزىقتاۋى ءۇشىن كونتسەرتتىك باعدارلامالار ۇيىمداستىرىلادى. بۇل شارالاردىڭ مۋزىكالىق سۇيەمەلدەۋىن وبلىستاردىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمدارى قامتاماسىز ەتەدى. جارمەڭكە ءار اپتا سايىن ەكى كۇن قاتارىنان وتكىزىلەتىن بولادى. ولارداعى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسى قالاداعى قالىپتاسقان نارىق باعاسىنان 15-20 پايىزعا ارزان بولۋى ءتيىس. وسى شارا اياسىندا 13-14 مامىر كۇندەرى وتكەن ء بىرىنشى جارمەڭكەنى اتىراۋ, باتىس قازاقستان جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى اشتى. ءۇش جارمەڭكەگە وسى اتالعان وبلىستاردىڭ بارلىق اۋداندارىنىڭ 190 وڭدەۋ كاسىپورنى مەن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى قاتىسىپ, وندا 300 تونناعا جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ساۋدالاندى. قازىرگى كۇندەرى استانا قالاسىندا بارلىق وبلىستاردىڭ قاتىسۋىمەن وسىنداي وڭىرلىك جارمەڭكەلەردىڭ تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىلۋى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن لايىقتى وتكىزۋ ىسىنە ەداۋىر كومەك ەكەندىگىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. ويتكەنى, الدىن الا زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, استانا قالاسىنىڭ حالقى 1 تاۋلىكتە 1,5 مىڭ توننا تاعام ونىمدەرىن تۇتىناتىن بولسا, ەكسپو كورمەسى كەزىندە بۇل ايتارلىقتاي وسە ءتۇسۋى مۇمكىن. مىنە, سول كەزدە قالانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ ءىسىن جارمەڭكەلەر ارقىلى قولداۋدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسپەك. سونىمەن قاتار, بۇل شارا – باعا كوتەرىلۋىنىڭ الدىن الۋ بولىپ تا تابىلادى. قالادا ورنالاسقان «Sapa logistics», «استىق لوگيستيك», «Continental Logistics» جانە «مير كرۋپ» سەكىلدى ءىرى كاسىپورىنداردا ازىق-ت ۇلىك ساقتاۋ ورىندارىنىڭ كولەمى 42 مىڭ شارشى مەترگە دەيىن جەتەدى ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا, باسقا دا كاسىپورىندارداعى كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىندا 42 500 تونناعا دەيىن ءونىم ساقتاۋعا بولاتىندىعى مالىمدەلدى. «قازىر ساۋدا-لوگيستيكالىق وپەراتسيالاردىڭ بىرىڭعاي جۇمىس رەگلامەنتىن پىسىقتاۋ كوزدەلۋدە. ءىرى جانە ورتا ساۋدا جەلىلەرىنە اكك جانە وڭىرلەردى قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا كۇرىش, قانت, قاراقۇمىق سەكىلدى تاۋارلاردى ساتىپ الۋعا نەسيە بەرۋ قولعا الىندى. سونداي-اق, ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋ كەزىندە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنەن, سونىمەن قاتار, وزبەكستان مەن قىرعىزستان سەكىلدى كورشى ەلدەردەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن جۇيەلى تۇردە جەتكىزۋ جونىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسى ءۇشىن مامانداندىرىلعان ساۋدا الاڭدارى قۇرىلادى. جارمەڭكەلىك ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا ءوتىنىم بىرىڭعاي ەلەكتروندى پورتال ارقىلى جۇرگىزىلەدى», دەيدى استانا قالالىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ارداق دوسانوۆ. ەكسپو كورمەسىن تاماشالاۋعا كەلەتىن قوناقتاردى قابىلداۋ ماسەلەسىندە قالاداعى قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىنىڭ ماڭىزى ەسەلەپ ارتاتىندىعى تۇسىنىكتى. بۇل جونىندەگى دەرەكتەرگە كەلەتىن بولساق, قازىر قالادا 273 مەيرامحانا, 460 كافە جانە 27 اسحانا بار ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا, قالاداعى ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىندا 86 قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعاندىعىن ايتۋعا بولادى. بۇل – استانا قالاسى ءبىر مەزەتتە 116 مىڭ ادامعا قىزمەت كورسەتە الادى دەگەن ءسوز. جيىنى 20 ميلليون ادام قابىلداعان ميلانداعى ەكسپو-2015 كورمەسىندە وعان كۇندىك كەلۋشىلەردىڭ سانى ناقتى وسى 116 مىڭ ادامدى قۇراعاندىعىن ەسكە الساق, استانانىڭ قوناق قابىلداۋ كورسەتكىشى جامان ەمەس. دەگەنمەن, استانا قالاسىنداعى مەيرامحانا, كافەلەردىڭ, اسحانالاردىڭ ەكسپو-2017 كورمەسىنە قانشالىقتى الىس-جاقىن ورنالاسقاندىعىن دا ەسكەرگەنىمىز, وسى جونىندەگى ماسەلەلەرگە دە ساق بولعاندىعىمىز ءجون سەكىلدى. استانا قالاسىنىڭ اكىمى اسەت يسەكەشەۆ كورمەنى وتكىزۋگە ارنالعان ازىرلىك جۇمىستارىن پىسىقتاعان ارنايى وتىرىستا ەكسپو-2017 كەزىندە استانا قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى شەشىمىن تاباتىندىعىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. اكىمنىڭ سوزىنە قاراعاندا, كورمە وتەتىن ءۇش اي ىشىندە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تۇتىنۋ كولەمى 20-30 پايىزعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە قالاداعى ونىمدەر ساقتايتىن قويمالار مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى ەكەندىگىن ەسكە سالا كەتسەك ارتىق بولماس. سونىمەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ كەزىندە استانا قالاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماڭىزى بارىنشا ارتا تۇسەتىندىگى تۇسىنىكتى. ءتيىستى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى وسىعان ساي الدىن الا قام جاسادى. ەگەر, 5 ميلليون حالقى بار ميلان قالاسى 20 ميلليون قوناقتى كۇتىپ الۋعا جاراعاندا 1 ميلليون حالقى بار استانا قالاسىنىڭ مۇمكىندىگى 5 ميلليونعا دەيىن ادام قابىلداۋعا ەركىن جەتەدى دەپ ەسەپتەيمىز.
سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»