مەنىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جازبا ەڭبەكتەرىنەن قولىما شىراق الىپ ىزدەيتىن ءبىر ءتۇيىنىم بار. ول – شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى كوشى-قون ماسەلەسى. ويتكەنى, قانداستارىمنىڭ تاعدىرى – مەملەكەتتىڭ تاعدىرى.
« ۇلى دالا ۇلاعاتتارىنىڭ» باس گازەتكە باسىلعان ءبۇتىن ءبىر تاراۋى وسى تاقىرىپقا ارنالىپتى. «قيىردان كەلسە قانداستار» دەپ اتالعان ەكەن. كورگەن زاماتتا كوزىمە وتتاي باسىلدى. ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە وقىپ شىقتىم بۇل تاراۋدى. سەنەسىز بە, دۇنيەدەن وزعان انام, وتكەن كۇندەر ەسىمە ءتۇسىپ, ءبىر ءسات كوز جاسىما ەرىك بەردىم. ونىڭ ۇستىنە, ءبىز سەكىلدى تۋعان جەرىن تاستاپ, تۋمالارىنان ءبولىنىپ-جارىلعان جاندار قامكوڭىل, جىلاۋىق كەلەدى ەمەس پە. بىراق, وكىنىشىمىز جوق! «انالارىمىز الىسقا كەتكەن تۋعان-تۋىستارىن ءىس تىگىپ وتىرعاندا, جۇمىس جاساپ جاتقاندا سىڭسىپ سالعان انىمەن ەسكە الىپ, كوز جاستارىن ءبىر سىعىپ الۋشى ەدى. بالاڭ كەزىمدە ونىڭ سەبەبىن سۇراعانىمدا: «بالام, ەرجەتەرسىڭ, سوندا بىلەرسىڭ مۇنىڭ ءمانىسىن» دەپ ءسوز اياعىن جۇمباقتاپ جىبەرەتىن. بىراق بالا كەزگى ادام جادى مىقتى بولادى عوي. كەيىن, ەسەيە كەلە مۇنىڭ ءمانىن دە, كوز جاسىنا بۋلىققان ءانىن دە ءبىلىپ, كوكەيگە ءتۇيىپ وستىك. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاندا ويدا ءجۇرگەن وسىناۋ اسا ماڭىزدى ءىس-ارەكەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولىن تاپقانداي بولدىق», دەپتى ەلباسى وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ. مىنە, مەنى جىلاتقان – وسى تۇس.
ەلباسى كىتابىنداعى «ارينە, جاڭادان جەرسىنۋ, بەيتانىس ورتاعا بىردەن بەيىمدەلۋ وڭاي بولماس. كەيدە قيىردان كەلگەن قانداستارىمىزدى جايلى ورنالاستىرۋدا جەكەلەگەن جاۋاپتى ادامداردىڭ تاراپىنان بولىپ جاتاتىن بويكۇيەزدىك پەن توعىشارلىق, جانىاشىماستىق پەن جاعدايدى باعالاي الماۋشىلىق كەزدەسىپ قالاتىنىن جاسىرۋعا بولمايدى. مۇنداعى ءتۇيتكىلدەر – مەملەكەتتىڭ قاتەسى ەمەس, كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ ءتورەشىلدىگىنە بايلانىستى جاعدايلار. ءبىز بۇلاردىڭ بارىنە سىن كوزىمەن قاراپ, تۇزەتىپ, كوڭىلگە ءتۇسكەن قاياۋدى جويۋعا كۇش سالاتىن بولامىز» – دەگەن سوزدەردىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە جاتقان «اتتەڭدەرىمىزدى» ءبىر قوزعاپ وتكەنىن جاسىرعىم كەلمەيدى. دەگەنمەن, ءبىز دە ءبىر قاۋىم ەل بولىپ قالدىق قوي. ءومىردىڭ تالابىمەن زاڭ-زاكۇندەردى يگەرە باستادىق. ساياساتتىڭ دا قىرى مەن سىرىنا ءتوسەلىپ كەلەمىز. كەرەمەتتەي ءبىر مەملەكەتتىك بيلىككە قولىمىز جەتپەگەنىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارقاسىندا جولعا قويىلىپ وتىرعان ءسوز بوستاندىعى مەن «ءتورتىنشى بيلىك» اتانعان اقپارات ەركىندىگىنە سۇيەنىپ, قانداستارىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعاپ جاتىرمىز. ءتىپتى بولماي بارا جاتقان جاعدايدا, تەلەفونىمىزعا جۇكتەپ العان ۆيدەوداعى «ءبىز ءار ۇلتتىڭ بالاسىن باۋىرىمىزعا باسىپ ۇيرەنگەن حالىقپىز. ال ەندى شەتەلدەن كوشىپ كەلەمىن دەگەن ءوز قازاقتارىمىزدى باۋىرىمىزعا باسا المايمىز با؟!» دەگەن ءجۇرەكجاردى ءسوزىن العا تارتامىز. ەڭ جاقسىسى, الداعى جەردە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك باسا كوڭىل ءبولىپ, كوشىپ كەلگەن اعايىنداردى «ورالمان» ءمارتەبەسىن العان ساتتەن باستاپ زاڭ اياسىندا كورسەتىلگەن جەڭىلدىكتەرمەن يگىلىكتەندىرىپ وتىرسا, ءبارى ءوز ورنىنا كەلەدى...
تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبولىنىپ-جارىلعان ەتنوستىق قازاقتاردى بايىرعى اتاقونىسىنا تارتۋ ماقساتىندا ادام قۇقىعى تۋرالى حالىقارالىق ەرەجەلەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, كسر مينيسترلەر كەڭەسى سوناۋ 1991 جىلى 18 قاراشادا «ازاماتتىق قۇجاتتاندىرۋ تۋرالى» ارنايى №711 قاۋلى قابىلداپ, 20 باپتان تۇراتىن «باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن قازاقستاننىڭ اۋىلدى جەرلەرىنە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن» بەكىتىپتى. ارينە, بۇل قاۋلىنىڭ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن دايىندالعانىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. اتاپ ايتۋىمىز كەرەك, ەلباسى قابىلداتقان سول قاۋلىنىڭ ارقاسىندا ءتاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى بەس جىلىنىڭ وزىندە 104 مىڭ قانداسىمىز ىڭ-شىڭسىز كەلىپ اتاجۇرتقا تابان تىرەدى. ءارى قاراي كوش تىزگىنىن 1997 جىلى 13 جەلتوقساندا تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭى ءىلىپ اكەتتى.
قازىرگى قولدانىستاعى كوشى-قون تۋرالى زاڭدا قانداستارىمىزدىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن الۋ, شەت ەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ ەلىمىزگە كەلىپ ءبىلىم الۋ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ جاعى, اۋىلعا كوشىپ كەلگەن اعايىنعا شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىعىن جانە تاۋارلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندiرiسiن ءجۇرگiزۋ ءۇشiن جەر بەرۋ ماسەلەسى تولىق شەشىلگەن. سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى قاۋلى شىعارىپ, ورالماندار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى قونىستاندىراتىن ارنايى ءوڭىرلەردى ايقىنداپ بەردى. قارجىلىق قيىنشىلىققا قاراماستان, ۇكىمەت تاعى 1259 وتباسىنان تۇراتىن ورالمانداردى قابىلداۋدىڭ 2016 جىلعا ارنالعان ءوڭىرلىك كۆوتاسىن بەكىتىپ بەردى. بيىل العاشقى توعىز ايدا 11 488 وتباسى ورالىپتى.
ەڭ ءبىر كۇيىپ تۇرعان قيىنشىلىق – قىتايدان كەلەتىن قانداستارىمىز ءۇشىن قازاقستانعا ۆيزا الۋ ەدى. مىنە, ونىڭ دا ءتۇيىنى شەشىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قىتايدان كەلەتىن قانداستارىمىز ءۇشىن ءبىر جولدا 3 جىلعا كوپ مارتەلى ۆيزا بەرۋ ءتارتىبىن ەنگىزىپ, بۇكىل الاش جۇرتىن قۋانىشقا بولەدى. ايتپاقشى, كوشى-قون تۋرالى تۇڭعىش قاۋلى شىققان «18 قاراشانى» «ۇلتتىق كوشى-قون كۇنى» ەتىپ بەلگىلەۋ تۋرالى ءبىرىنشى بولىپ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى باستاما كوتەردى. مەرەكەلەر تىزبەسىنە كىرەر, نە كىرمەس, بۇل كۇن – ءبىز ءۇشىن ونسىز دا مەيرام.
اۋەلگى سوزىمىزگە قايتا ورالساق, «اعايىنعا ارناپ كوپ ءنارسەنى ايتقىم-اق كەلەدى. الايدا, ىشتەگىنىڭ ءبارى سىرتقا شىعا بەرمەيدى عوي. ەل تىرلىگى, كوپ ۇلتتى قازاقستاننىڭ بىرلىگى مەن تىنىشتىعى جاتسام-تۇرسام كوكەيىمنەن كەتپەيتىن ماعان جالعاسىپ جاتقان قازاق كوشىنىڭ تاعدىرى ءتىپتى دە وڭاي سەزىلىپ تۇرماعانىن ايتقىم كەلەدى. جىراقتاعى جۇرتىڭ تۋعان جەرگە جاۋتاڭداپ قاراپ وتىرسا, كىسىنىڭ جانى قالاي جاي تابادى؟!» دەپتى ءبىزدىڭ اسا مارتەبەلى پرەزيدەنتىمىز.
تاۋەلسىزدىگىن نەبارى 37 پايىز قازاقپەن باستاعان قازاقستانىمىزداعى ۇلتىمىزدىڭ ۇلەسى, مىنە, 25 جىلدا 70 پايىزعا جەتتى. سونىڭ ءبارى, قايتالاپ ايتايىن, ەلباسىنىڭ باتىل شەشىم قابىلداپ, كوشى-قون ساياساتىن جولعا قويعان كەمەڭگەرلىگىنىڭ, قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسى.
اۋىت مۇقيبەك,
اقىن, «نۇر وتان» پارتياسى
قوعامدىق قابىلداۋ ءبولىمىنىڭ كەڭەسشىسى