ەندى اتا-انالار تاراپىنان قادام جاسالۋى كەرەك
قازىرگى قوعامدا اقشا جيناۋ مادەنيەتىنە قاتىستى «بىزدە اقشا جيناۋ مادەنيەتى تومەن» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ءبىز وعان كەرى داۋ ايتا المايمىز. قوعامىمىزدا اقشا جيناۋ مادەنيەتىنىڭ تومەن ەكەنىن كورسەتىپ بەرەتىن كوپتەگەن زەرتتەۋ قورىتىندىلارىن كورسەتۋگە بولادى. جانە سونىڭ كوبىندە ەلىمىزدە دەپوزيت اشىپ, اقشا جينايتىن ادامدار قاتارى حالىقتىڭ 5-10 پايىزىن عانا قۇرايتىنى ايتىلادى. شىنىندا, بىزدە نەگە اقشا جيناۋ مادەنيەتى قالىپتاسپاعان؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ قيىن ەمەس. ول ءۇشىن كسرو قۇلاعان تۇستاعى ەلدەگى جاعدايدى كوز الدىمىزعا كەلتىرسەك جەتكىلىكتى. سول زاماندا قوعامداعى ادامداردىڭ ءبارى اقشا جينايتىن. بىرەۋ ءوزى ءۇشىن, بىرەۋ بالا-شاعاسى ءۇشىن, تاعى ءبىر كىسى نەمەرەسى ءۇشىن دەگەندەي. ءتىپتى, سول زاماندا الداعى «قيىن كۇندەرگە» دە اقشا جينالاتىن. بىراق, كسرو قۇلادى دا, ەلدىڭ جيعان اقشاسى جەلگە ۇشقانمەن تەڭ بولدى.
بۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە «حالىقتىڭ اقشا جيناۋ مادەنيەتى تومەن» دەگەن تۇسىنىككە ارقاۋ بولدى. ءبىز حالىقتى بانكتە اقشا جيناپ, ۇستەمە اقشاعا يە بولۋدىڭ ورنىنا, بانكتەن نەسيەگە اقشا الىپ, ونىڭ ۇستىنە تاعى دا ءوز قالتاسىنان قارجى قوسىپ بەرەدى دەپ سوگەمىز. بىراق, شىن ءمانىندە جالپى حالىققا ءتان شارتتى رەفلەكستى جويۋعا ۋاقىت كەرەك شىعار؟
كەمبريدجدە اقشا جيناۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق بيۋرونىڭ ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەرى جۇرگىزىلەدى. ساراپشىلار چيليدەگى 2 687 شاعىن كاسىپكەردىڭ ارەكەتىنە تالداۋ جاسايدى. تالداۋ جاساۋ ءۇشىن ولار شاعىن نەسيە قاۋىمداستىعىنىڭ تابىسى ەڭ تومەنگى دارەجەدەگى مۇشەلەرىن تاڭداپ الادى. ونداعى ويلارى – الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ اقشا جيناۋ ادەتىنە قاتىسى جوق ەكەنىن كورسەتۋ. ءسويتىپ, قاتىسۋشىلاردى ءۇش توپقا بولەدى. ءبىرىنشى باقىلاۋ توبىنداعى ادامدارعا ادەتتەگى سالىم اشۋدى ۇسىنادى. ەكىنشى توپتىڭ قاتىسۋشىلارى دا تۋرا سونداي سالىم اشادى, بىراق, ولار سالىم اشۋداعى ماقساتى تۋرالى كوپشىلىككە جاريالاپ وتىرادى. ءار اپتادا كەزدەسكەن سايىن توپ مۇشەلەرى قوعامدا بولىپ جاتقان قارجىعا قاتىستى بارلىق اقپاراتتاردى ءبىر-بىرىمەن بولىسە باستايدى. ال ءۇشىنشى توپ قاتىسۋشىلارىنا جوعارى پايىزبەن سالىم اشۋ ۇسىنىلادى. ياعني, ادەتتەگى جىلدىق 0,3 پايىزدىڭ ورنىنا جىلدىق 5 پايىزعا دەيىنگى ۇستەمەاقى. ناتيجەسىندە ەكىنشى توپتاعى ءبىر-بىرىمەن اقپارات بولىسكەن توپتىڭ اقشا جيناۋى تۇراقتى بولادى جانە ولار العاشقى باقىلاۋ توبىمەن سالىستىرعاندا 3,5 ەسە كوپ اقشا جينايدى. سونداي-اق, وسى توپ ايىنا ورتا ەسەپپەن العاندا تابىستارىنىڭ 8 پايىزىن دەپوزيتكە قۇيىپ وتىرعان. بۇل توپتىڭ قاتىسۋشىلارى اقشا جيناۋمەن بىرگە ءومىردىڭ قانداي كەزەڭىنە دايىن بولۋ جونىندە, ارتىق قارجى جيناۋ جونىندە قوعامعا اقپارات بەرۋگە دە ىنتالى بولىپتى. ال ەندى جوعارى پايىز ۇستەمەاقىعا يە بولعىسى كەلگەن ءۇشىنشى توپتىڭ جاعدايى نەشىك؟ زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, ەڭ ءالسىز ەففەكت وسى توپقا تيەسىلى بولىپ شىققان. بۇل زەرتتەۋ بىزگە نە بەرەدى؟ اقشا جيناۋداعى ماقسات ءوزىڭ ءۇشىن, وتباسىڭنىڭ يگىلىگى ءۇشىن بولعانىمەن, ونى جيناۋدا دا ءادىس-ءتاسىل قاجەت ەكەنىن كورسەتىپ تۇرعانداي.
اقشا جيناۋعا ۇمتىلۋ, اقشا جيناۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ قوعامعا دا وسىنداي ءادىس-تاسىلدەر اۋاداي قاجەت پە ەكەن دەگەن ويدامىز. ويتكەنى, بۇگىنگى كۇنى وداقتاستار تابۋ, ءبىر دارەجەدە ويلايتىن ادامداردىڭ توبىن جيناۋ اسا كۇردەلى ەمەس سىندى. اللاعا شۇكىر, الەۋمەتتىك جەلىلەر بار, ساناداعى «سەنبەستىك سيندرومىن» سىلىپ تاستاۋ ءۇشىن ءبىر-ءبىرىڭدى قولداپ, ءبىر-بىرىڭە قارجى تۋرالى اقپاراتتارمەن ءبولىسىپ, قانداي بانككە جينايمىز, قانداي سالىم اشامىز دەگەن ماسەلەدە قولداۋ كورسەتۋ بارىسىندا وسى مادەنيەت ءوز-وزىنەن قالىپتاساتىن سىڭايلى. وسى ورايدا سالىم اشۋعا قاتىستى ماڭىزدى ءبىر مالىمەتپەن بولىسكىمىز كەلەدى. بانكتەردە اشىلاتىن سالىمدار تۋرالى كوپشىلىك بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءبىلۋى مۇمكىن. ال مەملەكەتتىڭ دە ۇستەمەاقىسى قوسىلاتىن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى ارقىلى جوعارى وقۋ ورنىنا قاجەتتى قارجىنى جيناقتاۋ سالىمى تۋرالى اقپاراتتار قوعامدا سونشا كوپ ەمەس. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, بۇل جۇيەنىڭ قۇرىلعانىنا نەبارى ەكى-ءۇش جىل تولدى. ءار اتا-انانىڭ قاسيەتتى پارىزىنىڭ ءبىرى – بالاسىن وقىتۋ دەيتىن بولساق, مەملەكەت تاراپىنان كوتەرمەلەنەتىن, ياعني بانكتىڭ 14 پايىزىنان بولەك مەملەكەت تاراپىنان 5-7 پايىزعا دەيىن كوتەرمەلەنەتىن, 10 ميلليون تەڭگەگە دەيىن كەپىلدەندىرىلگەن وسى سالىم تۋرالى دا حالىق بىلە ءجۇرۋى ءتيىس دەگەن ويدامىز. ويتكەنى, قارجى جيناۋ مادەنيەتى ەڭ الدىمەن ءوز يگىلىگىڭە دەگەن سەنىمنەن باستالادى.
ارينە بولاشاقتا ءبىزدى قانداي جاعداي كۇتىپ تۇرعانىن ەشكىم ءدال بولجاپ ايتىپ بەرە المايدى. بۇگىن ءبىز جاسپىز, جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىمىز دە جوعارى, وعان قوسا مۇمكىن جاقسى تابىس تاۋىپ جۇرگەن دە شىعارمىز؟ ال بالالارىمىزدىڭ «ۇلكەن ومىرگە» قادام باسقان تۇسىندا وسى نىعمەتتەرىمىزدى ساقتاپ قالاتىنىمىزعا كەپىلدىك بار ما؟ جاس قارتايىپ, بويداعى كۇش-قۋات بىرتىندەپ كەمي بەرمەي مە؟ سوندا ءومىردىڭ قانداي تۇسىندا دا بىزگە كومەككە كەلەتىن ءبىر نارسە – ەرتە باستان جيىلعان قاراجات. قانداي جاعدايدا دا اقشا تىعىرىقتان شىعارادى. ول – سەنىم, قاۋىپسىزدىك جانە كۇش. سول ءۇشىن اتا-انا وتباسىلىق بيۋدجەتكە شىعىن كەلتىرمەيتىندەي جولمەن تابىسىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن نە وننان ءبىر بولىگىن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ-جيناقتاۋ جۇيەسىنە سالىمىن سالىپ وتىراتىن بولسا, ولار بالاسى وقۋعا تۇسەر كەزدە 30 پايىزدان 70 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەيتىنىن «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ وكىلدەرى مالىمدەيدى. ويتكەنى, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسىنىڭ وپەراتورى وسى اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ تابىلادى. كومپانيا بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىندە كىمنىڭ اتىنا قانداي دەپوزيت اشىلعانىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەدى. ناقتى مالىمەت بويىنشا بۇگىندە 15 مىڭنىڭ ۇستىندە ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمى اشىلعان.
بالالارىنىڭ نۇرلى بولاشاعىن ارماندايتىن اتا-انا جاي ارمانداپ قويا سالماي, بۇگىننەن باستاپ اقشا جيناۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. ەلىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلى وقۋ ورنىندا وقىتقىسى كەلە مە نەمەسە شەتەلدە وقىتۋدى قالاي ما, ول – اتا-انانىڭ ەركى. بىراق, سوعان جەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قاجەت نارسە – اقشا. ءتىپتى, بالا ءوز ءبىلىمىنىڭ كۇشىمەن گرانت بويىنشا وقۋعا ىلىككەن كۇندە دە اتا-انا ۇتىلمايدى. جيناعان اقشاسىنا سول بالاعا ءۇي الىپ بەرەر نە بولماسا باسقا دا قاجەتتىلىكتەرىن وتەيدى.
ءدال وسى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ-جيناقتاۋ جۇيەسى الەمنىڭ بەلگيا, مالايزيا, كانادا, نيدەرلاند, يسپانيا, شۆەتسيا, ۇلىبريتانيا جانە اقش سىندى ەلدەرىندە بار. ول ەلدەردە جيناقتاۋ دەپوزيتتەرى ءبىلىم الۋدىڭ دەربەس ەسەپشوتتارى بولىپ ەسەپتەلەدى. مەملەكەت دەربەس ەسەپشوتى بار وتباسىلاردى ءتۇرلى سالىقتاردان بوساتادى. ءبىزدىڭ ەل مەملەكەتتىك تۇرعىدان جاسالاتىن ونداي زور يگىلىككە جەتە قويعان جوق. دەگەنمەن, حالىقتىڭ رۋحاني ساناسى جوعارىلاپ, اقشا جيناۋ مادەنيەتى وسكەن كەزدە, ادامدار ءوز بولاشاعىنا, بالالارىنىڭ بولاشاعىنا جاۋاپتى ەكەنىن سەزىنىپ, ارەكەت ەتە باستاعان شاقتا, مەملەكەت تاراپىنان بولاتىن كومەكتەر دە ەسەلەنە تۇسەتىن بولار دەپ ۇمىتتەنەمىز. مەملەكەت تاراپىنان بولاتىن كومەكتىڭ العاشقى قادامى جاسالدى. ول – جىلىنا 5-7 پايىز سىيلىقاقىسى بار مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ-جيناقتاۋ جۇيەسى. ەندىگى قادام سىزدەردىڭ تاراپىڭىزدان, قۇرمەتتى اتا-انالار!
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»