«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن «قاتە قادام» اتتى ماقالانى وقي وتىرىپ تەرەڭ ويعا قالدىم. تاۋەلسىزدىك تۇعىرى قولىمىزعا ءتيىپ ەگەمەن ەل بولدىق. ەلباسىمىز ماقسات ەتكەن ىرگەلى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋگە ۇمتىلۋدامىز, قۇدايعا شۇكىر. كاسىپكەر ۇلاندارىمىز وندىرىسپەن اينالىسىپ, جوعارى ساپالى تاۋارلار شىعارىپ قازىنا قورجىنىن تولتىرۋدا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ, ءالەۋمەتتىك سالاداعى مامانداردىڭ جالاقىسى مەن زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىسى ۇدايى ءوسىپ, قوعام العا جىلجۋدا. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەگىنشىلىكتىڭ دامۋى دا ءبىرقالىپتى وسۋدە. ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى سالاسى توقىراۋعا ءتۇسىپ, مال باسى ازايىپ, مال ونىمدەرى كەمىگەنى جالپىعا ايان. ەندى وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قايسى؟
بۇرىنعى ەسكى سۇرلەۋ, ەسكى ءادىسپەن بە, جوق, بولماسا دامىعان ەلدەردەگى وزىق تاجىريبەلەر مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ العا جىلجۋ كەرەك پە؟ ارينە, سوڭعىسى.
تاۋاردىڭ قاجەتتىلىگىن سۇرانىس انىقتايتىنى بەلگىلى. ولاي بولسا, بۇگىنگى تاڭدا مال ونىمدەرىنەن ەكسپورتتىق سۇرانىسقا يە بولىپ تۇرعان تەك ءىرى قارا مال ەتى.
بۇگىندە ەلىمىزدە ءىرى قارا مال ەتىن ارتتىرۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ, ءىس-شارالار جۇرگىزىلۋدە. بىرىنشىدەن, ەتتى ءىرى قارا مال وسىرۋگە باسىمدىق بەرىلىپ, ونىڭ انالىق باسىن كوبەيتۋ قولعا الىنۋدا. ەلىمىزدە, ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ەت باعىتىنداعى ءىرى قارا سانى جىل باسىندا 132 مىڭ, ونىڭ ىشىندە, انالىق باس 54 مىڭ بولسا, مالدى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋدە, مالدى قولدان ۇرىقتاندىرۋ ءادىسىن پايدالانۋ ارقىلى جانە شارۋا قوجالىقتارىنداعى تەگى بەلگىسىز انالىقتاردى اسىل تۇقىمدى ەت باعىتىنداعى اتالىقتارمەن ۇرىقتاندىرىپ اسىلداندىرۋ ارقىلى 2016 جىلعا قاراي شارۋا قوجالىقتارىنداعى انالىق مال باسىن 270 مىڭعا, اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتارداعى انالىق مال باسىن 136 مىڭعا نەمەسە ەكەۋىن قوسقاندا 406 مىڭ باس ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى انالىق باسقا جەتكىزۋ كوزدەلىپ, قوماقتى جۇمىستار اتقارىلۋدا. ەلىمىزدە ەت باعىتىنداعى تۇقىمنىڭ تۇرلەرى, ارينە, ول قازاقتىڭ اق باس سيىرى. وتكەن عاسىردا عالىمدار مەن تاجىريبەلى شارۋا ادامدارى بىرلەسە وتىرىپ 1928-1933 جىلدارى گەرەفورد تۇقىمىنىڭ 1240 باس بۇقاشىعى مەن 267 باس تايىنشاسى اكەلىنسە, ونىڭ 389 بۇقاشىعى مەن 223 تايىنشاسى انگليادان, قالعانى ۋرۋگۆايدان اكەلىندى. ول كەزدە انگليادان اكەلىنگەن بۇقاشىقتاردىڭ 18 ايداعى سالماعى 475 كيلو, ۋرۋگۆايدان كەلگەنى 344 كيلو بولسا, قازىرگى ۋاقىتتا كانادا مەن اقش-تان اكەلىنگەن وسى جاستاعى بۇقاشىقتاردىڭ سالماعى 500 كيلودان جوعارى.
نە ءۇشىن گەرەفورد تۇقىمى تاڭدالىپ وتىر؟ ويتكەنى, ول دۇنيە ءجۇزىندە مامانداندىرىلعان, ەڭ كوپ تاراعان تۇقىم جانە جىل ون ەكى اي جايىلىمعا بەيىم, قىستىڭ قاتتى سۋىعى مەن جازدىڭ اپتاپ ىستىعىنا شىدامدى, جايىلىم تالعامايتىن, جايىپ سەمىرتۋدە بولسىن نەمەسە بورداقىلاۋ الاڭىندا بولسىن جاقسى سەمىرىپ, ساپالى ەت بەرەتىن بىردەن-ءبىر ءىرى قارا مال تۇقىمى. سويىس مالىنىڭ شىعىمى ورتا ەسەپپەن 60 پايىز بولسا, ونىڭ ىشىندە تازا ەتى 80 پايىز بولادى. ءار كيلوعا قوسىمشا سالماققا 9-10 كيلو ازىق بىرلىگىن جۇمسايدى. «قاتە قادام» اتتى ماقالادا ب.قاراقوۆتىڭ گەرەفورد تۇقىمىنىڭ ەتىنەن سۇيەگى كوپ, ءبىر كيلو قوسىمشا سالماققا 40-42 كيلو ازىق بىرلىگىن جۇمسايدى جانە ول تۇقىم قازاقستاندا وسكەن ءشوپتى جەمەيدى, وعان ارنايى ءشوپ ەگۋ كەرەك دەگەن پىكىرىنە كۇلەسىڭ بە, جىلايسىڭ با؟ قانداي نەگىزگە سۇيەنىپ جازدى ەكەن اۆتور. ماقالادا كورسەتىلگەن كەيبىر ماسەلەلەردىڭ دۇرىستىعىنا كەلىسە وتىرىپ, ونىڭ ىشىندە, وبلىستىڭ بايعانين اۋدانىنىڭ جايىلمالى قوي شارۋاشىلىعى, جىلقى جانە تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى ايماق ەكەندىگى بەلگىلى. ماقالا يەسى كوپجىلدىق ءتاجىريبەسى بار اقساقال بولا تۇرىپ, قازاقتىڭ اقباس سيىرىنىڭ گەرەفورد تۇقىمىنان شىققانىن ەسكەرمەگەن. گەرەفورد مالى ەتىنىڭ شىعىسى 60 پايىزدان اساتىنى عىلىمي دالەلدەنگەن فاكت. ول كوپتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە كورسەتىلگەن. سول سەبەپتى جەرگىلىكتى مال ونىمدىلىگى مەن ەت ساپاسىن ءتۇپكىلىكتى جانە جەدەل وزگەرتۋ ماقساتىندا شەتەلدەردەن مال اكەلۋ ماسەلەلەرى تۋىنداعانى راس. نە ءۇشىن كانادا نەمەسە امەريكا؟ ويتكەنى, قازاقستاننىڭ جەر بەتىنە ورنالاسۋ بەدەرى كانادامەن بىردەي ەندىكتە, بىردەي بويلىقتا جاتىر, تابيعاتى, اۋا رايى, جەر جاعدايى, ءشوپ قۇرامىنىڭ قۇنارلىلىعى قازاقستانمەن بىردەي. سوندىقتان وسى ەلدەن اكەلىنگەن مالدار قازاقستان جەرىنە تەز بەيىمدەلەدى, ءوزىنىڭ ساپالى ونىمدىك قاسيەتىن جوعالتپايدى.
ۇكىمەت, وتانىمىزدىڭ ەت ءوندىرۋدە ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋدا كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ مۇمكىندىگىنىڭ مول ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ىسپەن اينالىسىپ جاتقان شارۋا ادامدارىنا ۇلكەن جەڭىلدىكتەر جاساۋدا. اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋشىلارعا جەڭىلدىكپەن نەسيەلەر بەرۋ قاراستىرىلعان. وسىنداي وڭتايلى جاعدايلاردى پايدالانا بىلگەن ىلكىمدى ازاماتتار ەتتى ءىرى قارا مالىن وسىرۋمەن اينالىسۋدا. «كوز قورقاق قول باتىر» دەيدى حالىقتا. جەل سوزگە ەرىك بەرمەي, جاڭالىقتان جاسقانباي, حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى سالاسى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىمىن ارتتىرۋدا, ۋاقىت سوزباي ۇكىمەت بەرەتىن جەڭىلدىكتەردى پايدالانا وتىرىپ ءبىر كىسىدەي ىسكە كىرىسكەن دۇرىس. ىنتىماق پەن بىرلىك بولسا الىنبايتىن قامال جوق. مال باعۋدى قازاق ەشكىمنەن ءۇيرەنبەگەن. ولاي بولسا, عىلىم مەن وزىق تاجىريبەلەردىڭ جەتىستىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتەيىك. ال ول ءوز كەزەگىندە جوعارى ساپالى ەت ءوندىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى, ەلباسىمىز كورسەتكەندەي, مال ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋدىڭ توتە جولى.
ايبىن تورەحانوۆ, «قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەم-ءشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.