كومسومول قىزمەتىنە جاڭا كەلگەن كەزىم. فرۋنزە (بىشكەك) قالاسىندا بۇكىلوداقتىق جاس قىرىقتىقشىلار سلەتى وتەتىن بولىپ, قوستاناي وبلىسىنىڭ وكىلدەرىن باسقارىپ بارۋدى وبلىستىق كومسومول كوميتەتى ماعان جۇكتەدى. رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىزدى قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى باستاپ باردى. باستاپ باردى دەمەسە, ول جىگىتتىڭ بىزدە مۇلدە شارۋاسى بولماي كەتتى. ءبىز ونى, ول ءبىزدى كورمەدى. سونىمەن وزىمىزگە مىندەتتى شارالارعا قاتىسىپ, الماتىعا ورالدىق. ەندى قوستانايعا قايتايىق دەسەك, بيلەت جوق. سول كەزدە ۇشاققا بيلەت الۋ, قوناق ۇيگە ورنالاسۋ وتە ءبىر قيىن ءىس بولاتىن. ءوزىمىز ولاي-بىلاي بايقاپ كورىپ ەدىك, رەتىن كەلتىرە المادىق. قوناق ۇيلەر جولاتپادى.
تاپسىرىس بەرىلمەگەن. تانىس-بىلىستەرگە قوناقتاپ, قاسىمداعىلاردىڭ مازاسى كەتە باستاعان سوڭ: «نە دە بولسا تسك كومسومولعا بارايىن», – دەپ سوندا جەتتىم. كەيىن رەسپۋبليكاعا بەلگىلى ۇلكەن قىزمەتكەر بولعان, سول كەزدە ورتالىق كوميتەتتە قىزمەت ىستەيتىن ءبىر جىگىت جاعدايىمىزدى بىلگەن سوڭ: «ءجۇر, وزەكەڭە كىرگىزەيىن, ول كىسى قازىر-اق ماسەلەڭدى شەشىپ بەرەدى», – دەپ الدى-ارتقا قاراتپاي جەتەلەي جونەلدى.
ءبىرىنشى حاتشىنىڭ بولمەسىنىڭ ەسىگىن اشىپ كىرە بەرگەننەن ۇستەلدەگى قوبىراعان قاعاز, فوتولار, كوزگە ءتۇستى. وزەكەڭنىڭ قولىندا قايشى. بىردەن الگى جىگىتكە دۇرسە قويا بەردى. ول قيپاقتاپ قالدى. مەن نە ىستەرىمدى بىلمەي, كەيىن شەگىنىپ شىعىپ كەتپەك بولىپ ەدىم: «قايدا باراسىڭ, وتىر!» – دەدى. شاماسى, الگى جىگىت بەرىلگەن ءبىر تاپسىرمانى دۇرىس ورىنداماعان سىڭايلى. ايتارىن ايتىپ بولعان سوڭ وعان بارا بەر دەدى دە, ماعان قاراپ: «باسىڭداعىڭ نەمەنە؟!» – دەدى. قىرعىزدار ءبىر-ءبىر اق قالپاق كيگىزگەن, ارقاداعى بىزگە ول كەزدە بۇل تاڭسىق بولاتىن. مەن ءبىرىنشى حاتشىعا سول قالپاقپەن كىرىپ كەلىپپىن. جالماجان قالپاقتى قولىما الىپ, جاعدايىمدى ايتتىم.
– دەلەگاتسيا باسشىسى بار ەمەس پە, سول بارىنە جاۋاپتى ەدى عوي؟
– ول كىسىنىڭ بىزدە شارۋاسى بولماي كەتتى.
– ءاي, سول دا ءبىر... – دەدى دە, بروتتى (سول كەزدە كومسومولدا قارجى شارۋاشىلىق جاعىن باسقاراتىن) شاقىردى دا, قوناق ءۇي, بيلەت, كولىك ءجايىن شەشۋدى تاپسىردى. سول كۇنى ۇشاققا بيلەت الىپ, قوناق ۇيگە قونىپ, ەرتەڭگىسىن ارنايى ماشينە كەلىپ, اۋەجايعا اپارىپ سالدى.
بۇل وزاعاڭنىڭ, وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ الدىن العاش كورۋىم. قايشىلىقتى كوزقاراستا كەتتىم. انا جىگىتكە مەنىڭ كوزىمشە سونشاما ۇرىسقانى ءبىرتۇرلى كورىندى. ال بىزگە جاساعان جاعدايى مۇلدە باسقا. قاتال كىسى-اۋ دەدىم ىشتەي.
كەيىن بىلسەم, وزاعاڭنىڭ بۇل دا كۇيدىم-جاندىم جۇمىس ىستەپ جاتقان ءبىر تۇسى ەكەن. كومسومولدىڭ وداقتىق سەزىنە دايارلىق ءۇستىندەگى كەزى, قازاقستان جاستارىنىڭ ءومىرىن بەينەلەيتىن ستەند جوباسىمەن وتىر ەكەن.
كەيىن رەسپۋبليكا كومسومول ۇيىمىنىڭ تالاي شارالارىنا قاتىسىپ جۇرگەندە مۇنداي اعاتتىق ەش بولعان ەمەس. قارسى الۋ, قوناق ۇيگە ورنالاستىرۋ, بيلەت الۋ دەگەن ءسوز بولمايتىن, ءبارى دايار, ءمىنسىز اتقارىلاتىن, بارلىق دەڭگەيدە ءتارتىپ بولاتىن. جيىندار سونداي تارتىمدى, قىزىقتى, پايدالى بولاتىن. سول كورگەندەرىمىزدى جەرگىلىكتى جەردە جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلاتىنبىز. سونداي جيىنداردا ءبىزدى مىندەتتى ءتۇردە تەاترلارعا, مۇراجايلارعا, كورمەلەرگە اپارىپ, ەل مادەنيەتىمەن تانىستىراتىن. وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءبىر قويىلىمىنان شىققانىمىزدا, ورىس جىگىتىنىڭ: «قازاقتا مۇنداي مادەنيەت بارىن بىلمەپپىن», – دەگەنىن دە ەستىگەنبىز. بۇل وزەكەڭ ءىسىنىڭ ماقساتتى شارۋا ەكەنىن سوندا ۇققانبىز. ويىن-ساۋىق ءۇشىن عانا ەمەس, ۇلت ءمادەنيەتىن كورسىن, ءبىلسىن, ءتۇسىنسىن دەگەندىك ەكەن.
مەن 1965 جىلى اۋداندىق كومسومول كوميتەتىن كۇيسىز جاعدايدا قابىلدادىم. كولىك قيراپ بىتكەن, ۇستەل, ورىندىقتاردىڭ ءوزى توزىعى جەتكەن, سەيف اتىمەن جوق. كومسومول بيلەتىن اۋىستىرۋ ناۋقانىنا بايلانىستى قوستانايدا وزاعاڭنىڭ قاتىسۋىمەن ارنايى پلەنۋم بولدى. سول كەزدە وبلىستىق كوميتەتتە سەكتور مەڭگەرۋشىسى, ءارى وسى بيلەت اۋىستىرۋعا جاۋاپتى مۇحامبەتقالي ايسين (كەيىن اۋداندىق, وبلىستىق دەڭگەيدە باسشىلىق قىزمەتتەردە بولدى): «جاعدايىڭدى تارتىنباي ايت. ءبىرىنشى حاتشى ەستىسىن, ايتپەسە, مىنالار ساعان ەشتەڭە بولەتىن ەمەس», – دەگەن سوڭ, ءسوز تيگەندە ءبارىن جايىپ سالدىم. وزاعاڭ سول جولى بىزگە جاعداي جاساۋدى ەسكەرتە كەتتى. ارتىنان وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى پەتر چەرنىشتىڭ: «وسىنى مەنىڭ وزىمە ايتپادىڭ با؟!» – دەگەنى دە ەسىمدە. نە كەرەك, كوپ كەشىكپەي-اق قوستانايدان ارنايى تۇردە كەڭسە جابدىقتارى جەتكىزىلدى. «گاز-69» (سول كەزدىڭ ءتاۋىر كولىگى) جەڭىل ماشينەسى بەرىلدى. قوستانايدان 500 شاقىرىم, ءارى جولسىز وڭىردە جاتقان اۋداندا كەڭسە م ۇلىكتەرى, اسىرەسە, ۇستەل, ورىندىقتار تاپشى, تابىلمايتىن زات ەسەبىندە بولاتىن. ءبىر جارىلقانىپ قالدىق.
جالپى, وبلىستىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى قازاق اۋداندارىنىڭ جاستار ۇيىمدارىنا دۇرىسىراق كوڭىل بولىنە باستادى. بۇرىندارى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنەن بۇل وڭىرلەرگە ەشكىم كەلمەيتىن, وسى جاقتاعى جاقسى ىستەر ەلەنىپ, ايتىلىپ, تاجىريبە تاراتىلمايتىن. ەندى وبلىستاعى ءبىرىنشى حاتشىدان باستاپ ءبارى وقتىن-وقتىن كەلىپ, كورىپ, ەلدى-جەردى تانىپ, باعالاي باستادى. بۇل تىڭ يگەرۋدىڭ دابىلى باسىلىڭقىراپ, كەلگىنبايلاردىڭ جەرگىلىكتى جۇرتتى مويىنداي باستاعان شاعى بولاتىن. وزاعاڭ سول زاماندا قازاقستان جاستارى اراسىندا شىنايى جەتەكشى, بەدەلدى كوشباسشى بولدى. ول بۇكىلوداقتىق لەنينشىل كوممۋنيستىك جاستار وداعىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى بولىپ, وداقتىق دەڭگەيدە تانىلعان جاستار جەتەكشىلەرىنىڭ بىرىنەن سانالدى. وداقتىق مىنبەردەن كەلەلى ماسەلە كوتەرە ايتقان سوزدەرىنە ءتانتى بولاتىنبىز. زامانىندا قازاق جاستارىنا بۇل ۇلكەن ماقتانىش-تى.
وزاعاڭ, مىنە, سول شاقتا-اق ەل-جۇرتتىڭ سەنىمىنە بولەنىپ, ءۇمىتتى تۇلعاسىنا اينالعان-دى. ول كىسىنىڭ اندا-مىندا ايتقان ءسوزدەرىن, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىندەگى حاتشىلارمەن كەلىسپەي قالعان جاعدايلارىن ءوز ورتامىزدا قۇپيالاپ ايتىپ, پىكىر الىساتىنبىز, ريزا بولاتىنبىز.
مەن 1970 جىلى كومسومول جۇمىسىنان الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبىنە كەتتىم. 1972 جىلى تورعاي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە جولداندىم. ۇگىت-ناسيحات بولىمىنە نۇسقاۋشىلىققا, تۋرا وزاعاڭنىڭ قاراۋىنا توپ ەتە قالدىم. جاڭادان اشىلعان تورعاي وبلىسىنا يدەولوگيالىق جۇمىس جونىندەگى حاتشى بولىپ بارعان وزاعاڭنىڭ دالانى دابىلداتىپ جاتقان كەزى. قورقىپ تا, سەنىپ تە كەلە جاتقانىم وزاعاڭ. باسقا ەشكىمدى بىلمەيمىن.
بىردەن وزاعاڭنىڭ الدىنا باردىم. جىلى قارسى الىپ, ءمان-ءجايدى ءتۇسىندىرىپ, ءسات تىلەدى. ءبىرىنشى حاتشى ساقان قۇسايىنوۆقا تەلەفون سوعىپ, كىرۋگە كەلىسىم الىپ, مەنى ءوزى ەرتىپ اپاردى. ول كىسىنىڭ الدىنان ءوتىپ, جۇمىسقا كىرىستىم. وزاعاڭا ەش جەردە باسپانام جوق, الماتىدا وتباسىممەن پاتەردە تۇرىپ وقىدىم دەپ جاعدايىمدى ايتتىم. ون ءۇش كۇندە ءۇش بولمەلى ءۇي بەرگىزدى.
جۇمىسقا جەگەدى, قولىنان بىردەڭە كەلەدى-اۋ دەگەن ازاماتتاردى كوبىرەك ماڭىندا ۇستايدى. تالاپ قاتتى, جۇمىس تەك جوعارى ساپادا ورىندالۋى كەرەك. قاراۋىندا بولعان ادام ىسىلىپ تا, توسەلىپ تە, تانىلىپ تا شىعادى. كوپ ادام وزاعاڭنان قورقاتىن. قىزمەتىنەن ەمەس, سىيلاعاندىقتان, قابىلەتىنە سۇيىنگەندىكتەن قورقاتىن. سىيلاپ قورقۋ, بۇل قۇرمەتتىڭ ەڭ شىڭى بولسا كەرەك.
ءيا, وزاعاڭنان قورقاتىندار ەكى ءتۇرلى ەدى. ءبىرى قىزمەتىنەن بولسا, ءبىرى قۇرمەتتەۋدەن-ءدى. قىزمەتىنەن قورقاتىندار ول كىسىدەن ۇركىپ جۇرسە, قۇرمەتتەيتىندەر وزاعاڭنىڭ تارپاڭدىعىن ەلەڭ قىلماي, تاپسىرماسىن ورىنداۋعا قۇلشىنا تۇسەتىن. ءبىر-ءبىرىنە ول كىسىدەن قانداي «سىباعا» العاندارىن دا بۇكپەي ايتىپ, ك ۇلىسەتىن.
ادەتتە, ول كەزدە يدەولوگيالىق حاتشىنى بارلىق ساتىدا «ءۇشىنشى سەكرەتار» دەيتىن. اۋدان, وبلىس, ورتالىق كوميتەتتە دە سولاي. وسىعان قاتىستى قارەكەڭ, قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ ءبىر ءازىلى بار ەدى. تورعاي وبلىسىندا باستاپقىدا ءۇش-اق حاتشى بولعان. ولاردى ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى دەپ سانامالايدى. كەيىن ونەركاسىپ جونىندە ءتورتىنشى شتات بەرىلىپ, وعان قارەكەڭ حاتشى بولىپ بەكيدى. وتباسى اڭگىمەسىندە: تورعايدىڭ وبكومىنا ءتورتىنشى حاتشىعا شتات بەرىلىپتى, سوعان باراتىن بولدىم, – دەگەندە اناسى: شىراعىم, ءتورتىنشى حاتشىلىققا بولا سونشا الىسقا نەسىنە باراسىڭ؟! – دەگەن كورىنەدى. ودان كەيىن بەسىنشى, ياعني قۇرىلىس جونىندە حاتشى قوسىلدى. ە.باشماكوۆ دەگەن كىسى سول قىزمەتتەن رەسپۋبليكاعا ءوستى.
وسى كىسىلەر: ساقان قۇسايىنوۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, قاراتاي تۇرىسوۆ, ماقتاي ساعديەۆ (وبلاتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان) تورعايدىڭ ىرىسى, باعى بولا ءبىلدى. ول ءبىر تورعاي دالاسىنىڭ باعى جانعان, باقىتى اشىلعان زامان-دى. تورعاي وبلىسىن كوتەرۋگە قازاق جەرىنىڭ بار تۇكپىرىنەن ازاماتتار جينالىپ, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي ىنتىماقتا جۇمىس ىستەگەن تۇس ەدى-اۋ. سولاردان تالاي ەل تانىعان كادرلار ءوسىپ تە شىقتى.
ساقان قۇسايىنوۆ وزاعاڭا قاتتى سەنىم ارتتى. «مەن وزبەكقاليداي ساۋاتتى ەمەسپىن (وسىلاي اتايتىن), جۇمىسشىمىن. بارلىق ساياسي, ءمادەني ماسەلەلەردى وزبەكقاليمەن شەشىڭدەر», – دەگەن ءسوزىن تالاي ەستىدىك. وزاعاڭ دا وبلىستا ەركىن قيمىلدادى. البەتتە, باس پايداسىنا, ساۋىق-سايرانعا ەمەس, وبلىستىڭ ءمادەني ءومىرىن وركەندەتۋگە كۇش سالدى.
ينستيتۋت, ۋچيليششە, تەحنيكۋمدار, بالالار باقشالارى مەن مەكتەپتەر, كىتاپحانالار, كىتاپ دۇكەندەرىن اشتىرۋ, مادەنيەت ۇيلەرىن جابدىقتاتۋ سياقتى جۇمىستار قايناپ جاتاتىن. قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قولايلى جەردە تۇرعان ءۇش قاباتتى عيماراتىن دىزەلەپ وتىرىپ, وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنا الىپ بەردى. ءبىر كۇنى «شەرتەر» كونە اسپاپتار ءانسامبلى, ءبىر كۇنى دراما تەاترى اشىلادى نەمەسە ءبىر مادەني ورىن جوندەلىپ ىسكە قوسىلادى. «تورعاي اۋەندەرى» فەستيۆالى نەمەسە ورتالىقتان ونەر ادامدارى, اقىن-جازۋشىلار كەلىپ, كەزدەسۋلەر بولىپ جاتادى. نە كەرەك, وبلىستىڭ مادەني ءومىرى قايناپ جاتۋشى ەدى.
ءبارىنىڭ باسى-قاسىندا تىكەلەي ءوزى جۇرەتىن. بىراق مەن دەمەيتىن, ول ىستەدى دەيتىن كىسى ەدى. بەلگىلى «تاعدىر تاعلىمى» اتتى ەڭبەگىنىڭ ەكىنشى كىتابىندا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىنە ريزالىق باعا بەرگەن ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى ارقالىقتاعى وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى رايسا ءىلياسوۆا تۋرالى: – «جوقتان باردى قۇراستىرىپ, قازاق ويۋ-ءورنەگىن, تاڭبالى بەلگىلەردىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋى ارقىلى ءۇش مىڭ جىلدىق مادەني تاريحى بار ەلدىڭ بولمىسىن شىعارۋ ءۇشىن ءبىر جاعىنان ەكسپونات, سان ءتۇرلى دەرەكتى قۇجاتتار جيناۋعا تۋرا كەلسە, ەكىنشى جاعىنان ولاردى مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنا لايىقتاپ ورنالاستىرۋدىڭ بار تاۋقىمەتى وسى ءبىر نازىك جاندى, وپ-وڭاي جارقاتتاناتىن, ءسوزى مەن تىندىرعان ءىسىنىڭ اراسىندا الشاقتىق بولا بەرمەيتىن قاراپايىم قازاق ايەلىنىڭ ۇلەسىنە تيگەن ەدى. ونىڭ بار ءىس-قارەكەتى ءوزى باسقارعان ۇجىمدى ناقتىلى ىستەرگە جۇمىلدىرا بىلەتىنىمەن, شەشىمىن تابۋ قيىن-اۋ دەگەن ماسەلەلەردىڭ وزىنە دە ىڭعاي تابىس ىزدەستىرە تۇسەتىنىمەن ەرەكشەلەنەتىنى – بەلگىلى گەولوگ-عالىم الان مەدوەۆپەن, مۋزەيدىڭ ءوز ارحەولوگى ۆلاديمير لوگۆينمەن اقىلداسا وتىرىپ, «ساقتان قازاققا دەيىن» دەپ اتالعان مۋزەي ەكسپوزيتسياسىن قۇرعاندا سان قىرىنان كورىندى» (73-74 ب.), – دەپ جازدى.
راس, وسى مۇراجايدى قالىپتاستىرۋدا رىسجاننىڭ (رايسا) ەڭبەگىنىڭ ايتارلىقتاي بولعاندىعىندا, ءسوز جوق. دەگەنمەن, وسى ورايداعى قىرۋار جۇمىستىڭ جەتەكشىسى دە, بەينەتىن كوتەرگەن دە ءوزى ەكەنىنە كۋامىن. جۇمىس بولمەسىنە تالاي عالىمدار مەن مامانداردى شاقىرىپ, تالداپ, تالقىلاپ, جان-جاققا تەلەفونداپ, سۇراستىرىپ, كەڭەسىپ, ءجيى-ءجيى مۇراجايدا بولىپ, كەي جۇمىستارىنا ءوزى قولما-قول ارالاسىپ كەتىپ جاتۋشى ەدى. ماڭايىنا كەلىپ قالعان ادام بولسا, ولاردى دا جەگىپ جىبەرەتىن.
تورعايدىڭ ونەر ادامدارى: تەاتر, فيلارمونيا, انسامبل ارتىستەرى, اقىن-جازۋشىلارى, سازگەرلەرى, عالىمدار مەن ۇستازدار وزاعاڭدى قامقور اكەدەي كورەتىن, سەنەتىن, ارقا سۇيەيتىن. پەيىل كەڭدىگى سولاردىڭ بارىنە جەتىپ جاتاتىن.
ارقالىقتا تەاتر مادەنيەتىن كوتەرۋ دە وڭاي بولعان جوق. دراما تەاترىنا ءبىر ءمادەنيەت ءۇيىن قايتا جابدىقتاتىپ, تالدىقورعانعا بولىنگەن ششەپكيننىڭ ءبىر جىلعى قازاقستاندىق تۇلەكتەرىن تورعايعا بۇرىپ اكەلىپ, ونەر شىمىلدىعىن اشتىرعاندا ەل ءبىر ءدۇر سىلكىنىپ ەدى. تەاتر ءارتىستەرىنىڭ بارىنە كەلگەن بەتتە ءۇي بەرگىزدى. جاعدايلارىن ءبىلىپ, قامقور بولىپ ءجۇردى.
تۇركىستانداعى ازىرەت سۇلتان قورىعىندا مۇراجاي ۇيىمداستىرعان كەزىندە, شاماسى بۇل مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان كەزى بولسا كەرەك, وبلىستىڭ باسشىلىق جۇمىستارىنداعى كەيبىر كىسىلەردىڭ مارعاۋلىعىنا رەنجىپ: «شىمكەنتتە وبكومعا حاتشى نەمەسە وبلاتكومعا ورىنباسار بولسام, مەن, ءارينە, ءبىر ايعا جۋىق مەرزىمدە ءتۇركىستانعا كەم دەگەندە ءۇش-ءتورت رەت كەلىپ كەتكەن بولار ەدىم. ال مادەنيەت باسقارماسىنا باستىق بولسام, وسىندا قونىپ-تۇنەپ جاتقان بولار ەدىم», دەگەن ەكەن. راس, سويتەر ەدى. تالاي سولاي جۇمىس ىستەگەن دە عوي. ءتىپتى, بۇعان سول مۇراجايدى ۇيىمداستىرۋدا 28 كۇن بويى سوندا بولعاندىعى دا دالەل-اۋ. قازىرگى ۆيتسە-مينيسترلەردى سونداي جاعدايدا ءبىر جەتىگە دە ۇستاي الماسسىز.
وزاعاڭ قابىلەتتى كىسىلەردى قاتتى قادىرلەيتىن, ال ىسكە جوق, شورقاق, ورىنتاققا جابىسقىشتاردى ۇناتپايتىن. وعان كومەكتەسۋگە, ءبىرى وڭ, ءبىرى سول قولى بولۋعا ءتيىستى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ مادەني جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى ءا.دۇيسەنوۆ, وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ب.ششەلوكوۆ دەگەندەر ورالعى بولعاندارى بولماسا, قولىن ۇزارتۋعا جارامادى. ولاردان كوڭىلى قالعاندىعى سونشا, ءتىپتى ىسكە قوسپايتىن دا بولدى. مۇنداي ءوز قالاۋىنان تىس بوپسامەن جۇرگەندەر از بولمايتىن.
ءبىر كۇنى ششەلوكوۆ مەنى شاقىرىپ: «بۇگىن وسىندا ەسەنوۆ كەلەدى, ءبىر مەكەمەدەن «ۋازيك» ال دا, اەروپورتتان قارسى ال», – دەدى.
– قايدا تۇسەدى؟
– جالپى, قوناق ۇيگە بارسىن.
– ول كىسى اكادەميك, بەلگىلى عالىم, قۇرمەتتى كىسى عوي. مەنىڭ بۇلاي قارسى الۋىم لايىقسىز, مەنەن گورى جوعارىراق قىزمەتتەگى ادام قارسى العانى ءجون.
– ەي, ول ورنىنان ءتۇسىپ قالعان, قازىر اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى ەمەس, – دەپ قاراپ وتىر.
سودان وزاعاڭا بارىپ ايتىپ ەدىم: «ءاي, سونى... – دەدى دە – جارايدى, ءوزىم رەتتەيمىن. مەن حابارسىز ەدىم, ۇيات بولا جازداعان ەكەن», –دەدى. ءسويتىپ, عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنەن تۇسكەنىنە ءبىر ايداي عانا بولعان شاحماردان ەسەنوۆتى اۋەجايدان ءوزى قارسى الىپ, دۇرىس ورىنعا جايعاستىرىپ, قابىلداۋ جاساتتىرىپ, شارۋاسىن تىندىرىپ بەرىپ, اتتاندىرعان ەدى.
عافۋ, ءشامشى, مۇحتار (شاحانوۆ), اسەت, ساكەندەر كەلگەن كەزدە دە ولاردى قۋانا قارسى الاتىن. قازاقتىڭ كونە اسپاپتارىن جيناۋشى, بەلگىلى مۋزىكا زەرتتەۋشى بولات سارىباەۆقا قانداي قولداۋ جاساپ, كومەكتەستى دەسەڭىزشى. تالاي ونەر ادامدارى, ۇجىمدار تورعاي دالاسىندا ات شالدىرعان. سونىڭ ارقاسىندا تورعاي تالانتتارىنىڭ دا كوزى اشىلىپ, قاناتتانىپ, تۇلەگەن-ءدى.
تىنبايتىن, ءومىردى تۇندىرمايتىن, جانداندىرىپ, جاڭعىرتىپ, جارقىراتىپ جۇرەتىن, تىندىرىمدى كىسى ەدى عوي وزاعاڭ.
وزاعاڭنىڭ وتباسى, جولداس-جورالارى, سونداي-اق ۇزەڭگىلەستەرىمەن قارىم-قاتىناسى تۋرالى بىلمەيمىن. مەن ول كىسىنىڭ قاراماعىندا قىزمەت ىستەگەن ادام رەتىندە, ءوز ورەمدە عانا كورىپ-بىلگەنىمدى, وزىمشە تۇيگەنىمدى ايتامىن. البەتتە, سوعان وراي ايتارىم دا نەگىزىنەن وزىمە قاتىستى جايلاردان ءوربيدى. 1974 جىلى ونشاقتى جىلداي قول ءۇزىپ قالعان ماماندىعىما ويىسقىم كەلىپ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ وبلىستاعى ءتىلشىسى بولۋعا نيەت ەتتىم. ۇسىنىس بۇرىنعى ءتىلشى, رەداكتسياعا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ ورنالاسقان بەكبولات ادەتوۆتەن بولدى. وزاعاڭ قولدادى. وبكومنىڭ كەلىسىمى, مىنەزدەمەسى كەرەك-ءتى. مىنەزدەمەگە ءوزى قول قويدى. سول كەزدەگى «سق»-نىڭ رەداكتورى ساپار بايجانوۆ ماقۇلدادى. سودان بەرگى جورنالشىلىقتاعى سوقپاقتى-سوقتىقپالى جول وزاعاڭنىڭ سول كەپىلدىگىنەن ارنا تارتادى.
سول كەزدە وزاعاڭ اندا بارادى ەكەن, مىندا بارادى ەكەن دەگەن حابار ءجيى شىعىپ تۇراتىن. تەك ايتىلىپ, باسىلىپ قالا بەرۋشى ەدى. بۇدان كەيىن ىستەگەن قىزمەتتەرىن شىنىن ايتساق, ولقىسىنعانىمىز دا ەستە. ءبارىن ۇلتجاندىلىعىنان, جوعارىداعى باسقا ۇلت وكىلدەرىمەن پىكىرتالاسىنان, باقتالاستارىنان بولار-اۋ دەپ ءوزىمىزشە جورامال جاسايتىنبىز. ءسويتىپ ءجۇرگەندە مادەنيەت ءمينيسترى بولدى دەگەن حابار جەتىپ, وعان ءوزىمىز بولعانداي-اق قۋانىستىق. ال قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعانىندا «زامان ءبىر جولعا ءتۇستى-اۋ» دەستىك, جاقسىلىققا بالادىق.
وزاعاڭ بۇل جاعدايدى كىتابىندا ءسال باسقاشالاۋ تۇسىندىرەدى. ال مەنىڭ بولجامىمدا بۇل دا ماسكەۋدىڭ ساياساتى ما دەيمىن. سەبەپ, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن بيلىك پەن حالىق اراسى, ۇلت پەن باسقا ۇلتتار اراسى اشىلىپ كەتتى. كولبين ەلدى باۋراپ اكەتە المادى. بوسسوزدىلەۋ ادام ەكەنى اڭدالا باستادى. جۇبان مولداعاليەۆ سىندى جەكە تۇلعالار نارازىلىقتارىن اشىق ايتا دا باستادى. وسى كەزدە بيلىك پەن ەلدى جاقىنداستىرا الاتىن تۇلعا قاجەتتىلىگى تۋدى. «باتىر – جاۋگەرشىلىكتە, شەشەن – داۋگەرشىلىكتە», دەگەندەي, سونداي كىسىڭ سول شاقتا ەڭبەگىمەن ەلگە تانىلعان وزبەكالى جانىبەكوۆ ەدى. ونى كولبيننىڭ قولپاشتاپ, كوتەرمەلەۋى دە, ۇسىنىستارىن قولداۋى دا وسى سەبەپتى دەپ بىلەمىن. مۇنداي قابىلەت سول تۇستا كولبينگە دە, ماسكەۋگە دە كەرەك-ءتىن.
ال ۇلت, قازاق اڭساۋلى بولاتىن. مۇنى وزاعاڭ سەزىنبەدى دەۋگە بولماس. ول تەك ءوزىن كوتەرمەلەمەۋ ءۇشىن, ماقتانعا سالىنباس ءۇشىن ءوزىن ادەيى تەجەي جازعان بولسا كەرەك.
دەگەندەي-اق, وزاعاڭ ناۋرىزىمەن, قازاق ءتىلى قوعامىمەن, ونەر ادامدارىن قاناتتاندىرىپ وياتۋىمەن ەلدى سىلكىندىرىپ, ەڭسە كوتەرتىپ, تىنىس اشتى.
وزاعاڭ جان-جاقتى بولاتىن. عالىم, قالامگەر, تاريحشى, ەتنوگراف, ونەرتانۋشى ەدى. مەملەتتىك ءھام قوعامدىق قايراتكەرلىگى ءبىر توبە دە, عالىمدىق بىلىمپازدىعى ءبىر توبە-ءتىن. تەك عالىمدىق پەن قالامگەرلىكتى تىم كەش قولعا الدى. ايتسە دە, قۇندى مۇرا قالدىرىپ ۇلگەردى. از دا بولسا, ساز جازىلعان «جولايىرىقتا», «ۋاقىت كەرۋەنى», «تاعدىر تاعلىمى» (ەكى كىتاپ) ت.ب. شىعارمالارى كەلەر ۇرپاق كوكەيلەرىندەگى كوپ سۇراقتارىنا جاۋاپ تابار ەڭبەكتەر بولىپ سانالادى.
باسقا عيبراتتى ءھام دانالىق ويلارى ءبىر باسقا دا, وسى ەڭبەكتەرىندەگى بۇگىنگى وزەكتى تاقىرىپ تىلگە قاتىستى پىكىرلەرىنە, ءتىپتى جەكە سوزدەردىڭ ءمان-ماعىناسىن اشىپ, تىڭ قولدانىس, سونى مازمۇن بەرۋىنە كانىگى قالامگەرلەر مەن ءتىل ماماندارىنىڭ وزدەرى دە ءتانتى بولارداي. «توركىنى رۋشىلدىققا, تايپاعا, جۇزگە, جەرلەستىككە, جىكشىلدىككە ءبولىنۋگە اپارىپ سوعاتىنىنا قاراماستان, سول بەس-التى سوزدەن «ديالەكت» جاساپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر دە بار. ءاردايىم ءبىر-بىرىمەن مولىنان ارالاسىپ, التايعا جاۋ تيسە-اق اتىراۋعا, كارى كاسپيگە دەيىن ۇدەرە كوشەتىن, وتباسىن قۇرايتىن كۇن تۋسا, ەكزوگاميالىق نەكە قاتىناسىنىڭ تالاپتارىنا ساي قالىڭدىعىن گەنەالوگيالىق جاعىنان جەتى اتادان ارعى جەردە اجىراساتىنداردان ىزدەستىرەتىن قازاقتا, كەرەك دەسەڭىز, بۇرىن جەكەلەگەن حاندىقتاردا وقشاۋلانا ءومىر ءسۇرىپ كورمەگەن قازاقتا ديالەكت قايدان بولسىن»; «ءومىرىمدە ءبىر-اق رەت تەرمينكومنىڭ ماجىلىسىنە قاتىسىپ, تالدىقورعاندىق ءبىر ازاماتتىڭ قاۋىندى «دىڭكە», قاربىزدى «قاۋىن» دەپ جازعىزعىسى كەلىپ شارق ۇرعانىن دا كورگەنىم بار. سوندا ونىڭ اۋىلىندا سولاي ايتسا, بۇكىل قازاق بولىپ قايتالاۋى قاجەت پە؟» («تاعدىر تاعلىمى») – دەگەنى قانداي دالەلدى, ءومىرشەڭ ءسوز. عىلىمنىڭ ومىرلىك پايداسى ءۇشىن ەمەس, تەك عىلىمي اتاق ءۇشىن شاتپاقتايتىن, ۇلت كەلەشەگىنە پايدا-زيانى قالاي دەپ تارازىلاماي, ءوز مۇددەسى ءۇشىن عانا جان سالاتىندارعا بۇل ساباق بولسا كەرەك.
الايدا, ونى بىلۋگە, تۇسىنۋگە دە ورە كەرەك. ولاي دەيتىنىمىز, ءالى دە قازاق سوزىنەن ديالەكت ىزدەپ جۇرگەندەر جوق ەمەس. ورىس ءتىل عىلىمى سالىپ بەرگەن سۇرلەۋدەن شىعار ەمەس.
ءبىزدىڭ داعدىلى ءسوز قولدانىس, ءسوز ساپتاۋىمىزدا اباي دەگەن ءسوزدى ساق بولۋ, ساقتىق تۇرعىسىندا ابايلا, اباي بول دەپ قولدانامىز. ال ۇلى اقىن اباي (يبراھيم) ەسىمىن اجەسى ەركەلەتىپ ايتقان ەكەن دەگەنگە سايامىز. وزاعاڭ وسى ءسوزدى: – «بالانىڭ ابايىندا قالىپ قوياتىنى بار»; «قايتالانباس بەينەلەر رەتىندە جۇرتتىڭ ابايىندا ماڭگى قالىپ قويدى» دەگەندەي ورامداردا قولدانادى. بۇلاردا اباي ءسوزىنىڭ ەس, جاد, سانا, زەيىن ماندەرى اشىلعان. شاماسى, بالا ابايدى اجەسى «سۇيىكتى اقىلدىم-ابايىم» دەپ ەركەلەتكەن بولسا كەرەك.
وسى كىتابىندا «قاجاعايمەن تاڭبا باسقانداي», «قاجاعايمەن تايعا تاڭبا باسقانداي» – دەپ ءبىر-ەكى تۇستا قاجاعاي ءسوزىن قايتالاي قولدانۋىمەن ونىڭ تىلدىك قورىمىزدا بارلىعىن شەگەندەيدى. ىڭعايتابىس ەلەكتر قاعاناقتارى, كەپتەۋىل, «قۇرىلىس مادەنيەتىنىڭ نارەگەيلىگىمەن» – دەگەندەي كونە سوزدەردىڭ تىڭ ورالىمدارداعى قولدانىستارى اينالىمعا ەنۋگە, سوزدىكتەرگە قوسىلۋعا سۇرانىپ تۇر ءھام ءتيىستى دە. ناچەتنيچەستۆو ءسوزىن دۇمشە دەپ بالامالاۋى دا ورىندى. جالپى, وزاعاڭنىڭ سوزدىك قورى عىلىمي-زەرتتەۋ نىسانىنا الىنسا, كوپ جاڭالىق تابىلعانداي.
كىتاپتارىندا عىلىم مەن ونەردىڭ, قوعام مەن ءومىردىڭ سان تاراۋ سالالارىنا قاتىستى وي-پىكىرلەرى, ءوزى باستاپ, باسقارىپ, اتقارعان ىستەرىنە وراي كوزقاراستارى مەن پايىمدارى قانشاما. مەن وزاعاڭدى ءوز كوڭىلىمدە بەرىدە جۇمابەك تاشەنوۆ, ءىلياس وماروۆ, ودان ءارى الاش قايراتكەرلەرى – الەكەڭ, احاڭ, جاقاڭدار, ودان دا ءارى قازاق تاعدىرىنىڭ شەشۋشى كەزەڭدەرىندە تىزگىن ۇستاعان ءاز تاۋكە سىندى تۇلعا دەپ بىلەمىن. قازاق ابايىندا ءىسى قالعان, ءىزى قالعان, ءسوزى قالعان قايراتكەر دەپ تانيمىن.
سابىرجان شۇكىر ۇلى, جازۋشى-كوسەمسوزشى.
استانا.