بۇگىنگى سوت جۇيەسى جانە ونداعى بولىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تاۋەلسىز ەل اتانعانىنا 20 جىل بولعان ەگەمەن ەلدىڭ سوت سالاسى دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى دەپ تۇسىنەتىن بولساق, وسى جۇيەگە قاتىستى قوعامدا ورىن العان الىپقاشتى اڭگىمەلەر, قاڭقۋ سوزدەر, سوت بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن كەيبىر وقيعالار نەدەن تۋىنداپ وتىر؟ سوت جۇيەسى داعدارىسقا ۇشىرادى دەيتىندەي جاڭساق پىكىرلەر قايدان شىقتى؟ سوت سىبايلاستىققا بەلشەسىنەن باتتى دەگەن سياقتى جەل سوزدەر قالاي پايدا بولدى؟ ايتىلىپ جاتقان اڭگىمەلەردىڭ اقيقاتى قايسى, جاڭساعى قانداي؟ كۇرمەۋى مول كۇردەلى ماسەلەنى قوزعاپ وتىرۋىمىزدىڭ ءوزى وسى سان-سالالى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىسۋ دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال.
بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل تولىپ وتىر. ءبىر قاراعاندا ۇزاق مەرزىم سياقتى كورىنەتىن, ال زىمىران ۋاقىتتىڭ ولشەمىمەن ەسەپتەسەك, قاس-قاعىمداي-اق دەۋگە بولارلىقتاي وسى كەزەڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان سوت رەفورماسى بۇلتالاڭ دا بۇرالاڭ ءبىراز جولدى باسىپ ءوتىپتى. كەڭەستىك شەكپەندى شەشكەننەن كەيىن تاۋەلسىز ەلدىڭ سوت جۇيەسى ەندى قانداي باعىتپەن ءجۇرىپ, ەندى قانداي ماقساتقا جۇگىنۋى كەرەك دەيتىندەي سۇراق تۋىنداعان ۋاقىت تا ارتتا قالدى. وتپەلى كەزەڭدەگى قيىنشىلىقتى دا باستان وتكەرگەن بۇل سالا كەيىن ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەلسىز سوتى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. سوت سالاسىنداعى رەفورمانىڭ ناعىز ورىستەگەن, ءوركەندەگەن كەزەڭى ۇستىمىزدەگى عاسىردىڭ باسىنان باستالدى. الەمدىك ستاندارتقا ساي سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى دا وسى كەزەڭنىڭ جەمىسى. دەسەك تە, وسىنداي ىرگەلى ىستەر تىندىرىلىپ, وسىنداي قوماقتى شارۋالار اتقارىلىپ, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن سوت جۇيەسى كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدا ۇلكەن اڭگىمەنىڭ الاڭىنا اينالعانى نەسى؟
جوعارعى سوت قىزمەتكەرىنىڭ ءوز كابينەتىندە پارا الۋ ۇستىندە ۇستالۋى, ۇلكەن داۋ-دامايعا اينالعان وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسى, التى بىردەي جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ قىزمەتىنەن كەتۋى جانە ونىڭ ەكەۋىنىڭ قاماۋعا الىنۋى سياقتى وقيعالار كەيبىرەۋلەردىڭ پىكىرىنشە سوت جۇيەسىنىڭ داعدارىسقا ۇشىراۋى دەپ ءتۇسىندىرىلدى. ال ەندى بىرەۋلەر وسىنداي اسىعىس ءھام اعات ايتىلعان پىكىرلەردى جوققا شىعارادى. ماسەلەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى, بەلگىلى زاڭگەر بەرىك بەكجانوۆ بىلاي دەيدى: «قازىرگى سوت جۇيەسىنىڭ قالپى, ونداعى بولىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تاۋەلسىز ەل اتانعانىنا 20 جىل تولعان ەگەمەن ەلدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ونى داعدارىس دەۋ قاتە تۇسىنىك. ارينە, سوت جۇيەسىنىڭ اقساپ تۇرعان تۇستارى بار شىعار, بىراق ونى سوت جۇيەسىنىڭ توقىراۋى دەۋ ول سوت جۇيەسىنىڭ دامۋى جوق دەگەنگە سايادى. ال ونىڭ بۇلاي ەمەس ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك اتقارۋشى بيلىك تارماعىندا شەشىمىن تاپپاي وتىرعان كۇردەلى ماسەلەلەر كوپ. سوندا ءبىز ول بيلىكتى دامىماي داعدارىسقا ۇشىراپ جاتىر دەيمىز بە؟ وندا ەكونوميكادا بولىپ جاتقان جوعارى كورسەتكىشتەر قايدان كەلدى؟ سوندىقتان ءبىز ارنارسەگە وبەكتيۆتى تۇرعىدان باعا بەرە ءبىلۋىمىز كەرەك.
قوعام ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. ول دامۋ ۇستىندە. سول سەبەپتى دامۋ كەزەڭى ءبىتتى, ەندى توقتاۋ كەرەك دەگەن ۇعىم بولماۋى كەرەك. سوت جۇيەسى دە قوعام مەن زامان تالابىنا ساي اركەز وزگەرىپ, تولىقتىرىلىپ كەلەدى. جەتىلدىرۋدىڭ شەگى جوق دەمەكشى, ونى قاشاندا دامىتۋعا, جەتىلدىرۋگە بولادى. ماسەلەن, وسى سوڭعى جيىرما جىلدا سوت جۇيەسى كوپتەگەن رەفورمالاۋدان ءوتتى. سول رەفورمالار قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندە ورىن العان قاراما-قايشىلىقتاردى جويىپ, جۇيەنى ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالدى. جەمىستى دە جەڭىستى جۇمىستار اتقارىلدى. قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتىنا تۇسكەن اۋىرتپالىق وتكەن كەزەڭدەرمەن سالىستىرعاندا وتە جوعارى. جۇمىستىڭ كوپ, ونى اتقاراتىن قىزمەتشىنىڭ از بولۋى بۇل ءونىمنىڭ ساپاسىنا دا اسەر ەتپەي قويمايدى. سوندىقتان مۇنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە قىلمىستىق ءىستەردىڭ سوتتىلىعىن (پودسۋدنوست) قايتا قاراۋ كەرەك. ماسەلەن, بارلىق ىستەر بويىنشا سوڭعى ەكى ساتى بولىپ ەسەپتەلەتىن ايماقتىق سوتتار (وبلىسارالىق) قۇرىلسا. ول سوت وبلىستىق سوت پەن جوعارعى سوت اراسىنداعى سوت ساتىسىن جانە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاداعالاۋ فۋنكتسياسىن اتقارۋى ءتيىس. جوعارعى سوت بولسا, كونستيتۋتسيادا وزىنە بەلگىلەنگەن مىندەتتى, ياعني سوتتاردىڭ قىزمەتىنە زاڭدا كوزدەلگەن ءىس جۇرگىزۋ نىساندارىنا ساي قاداعالاۋ جۇرگىزە وتىرىپ, نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداۋ ارقىلى سوت ءتاجىريبەسى بويىنشا تۇسىنىكتەمەلەر بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋى, ولارعا ادىستەمەلەر دايىنداپ بەرۋمەن اينالىسۋى ءتيىس».
سوت سالاسىندا ءبىراز باسشى قىزمەتتەردى اتقارعان, بۇگىنگى كۇنى حالىق قالاۋلىسى بولىپ وتىرعان بەرىك بەكجانوۆتىڭ سوت جۇيەسىندەگى قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى پىكىرى وسىعان سايادى. ونىڭ «... بۇگىنگى جاعدايدى ەگەمەن ەلدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ونى داعدارىس دەۋ وتە قاتە تۇسىنىك» دەگەن تۇجىرىمىن ساليقالى ويدىڭ كورىنىسى دەۋگە بولادى.
وتكەن جىلدىڭ 27 قىركۇيەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتى جانە ۇلتتىق بانكتىڭ سمەتاسى (بيۋدجەتى) ەسەبىنەن قامتىلعان ورگانداردىڭ شتات سانىن وڭتايلاندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعى قابىلدانعان بولاتىن. وسىعان سايكەس سوت جۇيەسى دە وڭتايلاندىرىلدى. باسقا سالانى قايدام, سوت جۇيەسىندەگى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسى از شۋ تۋدىرعان جوق. ونىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى دە بار. وسىعان بايلانىستى ءارتۇرلى پىكىر-تالاستاردىڭ تۋىنداعانى دا راس. بۇگىنگى سوت جۇيەسىندەگى سۋديالار جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋ شارالارى تۋرالى ءوز پىكىرىن ورتاعا سالعان الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى ءماريام قاراباەۆا رەسپۋبليكالىق ءبىر باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەيدى: «قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى كونتينەنتالدىق, رومان-گەرماندىق قۇقىقتىق جۇيەگە باعىتتالعان. وسى جۇيە بويىنشا جاسالعان رەفورمالار سوتقا كەلگەن تاراپتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالىپ كەلەدى. ال سۋديالاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ نەمەسە وڭتايلاندىرۋ جاعى قالىپ كەتتى. ولاي دەيتىنىم, 2001-2005 جىلدارى بىزدە اپتاسىنا 3-4 ءىس قارالاتىن, 2008-2009 جىلدارى 7-8 ءىس, ال جاز ايلارىندا 18-20 ىسكە دەيىن قارادىق. بىلتىر سۋديالاردى قىسقارتقاننىڭ كەرى اسەرى قاتتى بايقالدى. الماتىنىڭ جاعدايىندا سۋديالاردى قىسقارتۋ سوت جۇيەسىنە جاسالعان قيانات دەپ بىلەمىن. ناقتى دەرەك, 2009 جىلدىڭ مامىرىندا سوتقا تۇسكەن ىستەردىڭ كىرىس ءنومىرى 1610-1820 بولسا, قازىر 3000-شى ىستەر قارالۋدا. ياعني, بۇگىندە سۋديانىڭ مىندەتى ەكى جارىم ەسەگە كوبەيدى. ال اپەللياتسيالىق ساتىنىڭ قاۋلىسى زاڭ بويىنشا بەس كۇندە جازىلۋى كەرەك. ءبىر سۋديا ايىنا 40, 90-100 ءىس قارايدى. جالپى, 15-20 سوت اكتىسىن بەس كۇندە جازىپ ءبىتىرۋ مۇمكىن بە؟ زاڭدا قاراستىرىلعان سوڭ ءبىز ونى ورىنداۋعا مىندەتتىمىز. الايدا اسىعىستىق سوت اكتىسىنىڭ ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەرى انىق. قازىر ءبىز كۇيىپ-جانىپ تۇرعان دومنا پەشىندە جۇمىس ىستەپ جاتقاندايمىز. ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتاردىڭ جايى بۇدان دا اۋىر. بەكىتىلگەن نورماتيۆ بويىنشا ءار سۋديانىڭ قاراۋىندا ايىنا 22,4 ءىس بولۋى ءتيىس. بىلتىرعى ستاتيستيكالىق ءمالىمەتتەر الماتىنىڭ اۋداندىق سوت سۋديالارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ايىنا ورتا ەسەپپەن 130-150, كەيبىرەۋىندە 160-180 ىستەن تۇسكەنىن كورسەتىپ وتىر. ورتا ەسەپپەن ءار سۋديا ايىنا 50-60 شەشىم شىعارىپتى, بۇدان باسقا قانشاما ۇيعارىمدار مەن حاتتامالار بار. سوت شەشىمىنىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى تۇرعانىن, ونىڭ مەملەكەت اتىنان شىعارىلاتىن اكتى ەكەنىن ەسكەرسەك, ءاربىر سويلەم ەمەس, ءتىپتى ءار نۇكتە مەن ءۇتىر ەكشەلەپ, ويلانىپ-تولعانىپ جازۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان, اىجك-دەگى سوت اكتىسىن شىعارۋ مەرزىمى ون كۇنگە دەيىن ۇزارتىلۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. سونداي-اق, ءىستى اپەللياتسيالىق ساتىدا قاراۋدىڭ مەرزىمى ەكى ايعا دەيىن ۇزارتىلۋى ءتيىس. بۇل ماسەلەلەر زاڭ تۇرعىسىنان شەشىمىن تاپسا, بىرىنشىدەن, سۋديالاردىڭ جۇمىسى ەداۋىر جەڭىلدەپ, ەكىنشىدەن, سوتقا قاتىسۋشىلار تاراپىنان سۋديالار ۇستىنەن تۇسەتىن شاعىمدار تولاستار ەدى».
ءسوزدى ايتا الاتىن ادام ايتۋى كەرەك. پىكىرى بار, ءوزىنىڭ ۇستانىمى بار مامان عانا (مەيلى ول سۋديا بولسىن, مەيلى جاي عانا زاڭگەر بولسىن) سۇحبات بەرۋدەن قاشپايدى. ءماريام قاراباەۆانىڭ «زاڭ گازەتىندەگى» سۇحباتىن وقي وتىرىپ, ونىڭ ءوز قىزمەتىنىڭ, ءوز كاسىبىنىڭ, ءوز ماماندىعىنىڭ شىن جاناشىرى ەكەنىنە كوز جەتكىزگەندەي بولاسىڭ.
سوت جۇيەسىندەگى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسىندە ءبىراز شۋدىڭ بولعانىن جوعارىدا ايتتىق. بۇل ماسەلە كەيبىر وبلىستاردا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن نۇكتەسى قويىلماعان داۋ-دامايلارعا دا ۇلاستى. وسى ءبىر وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى بىزبەن وي-پىكىرىن بولىسكەن تاجىريبەلى زاڭگەر, الماتى قالالىق سوتىندا ءبىراز جىل جەمىستى ەڭبەك ەتكەن بۇرىنعى سۋديا ادايبەك بەيىمبەتوۆ بىلاي دەيدى: «تەك قانا ءبىزدىڭ الماتى قالالىق سوتىندا زەينەتكەرلىك جاسقا تولعاندار مەن جۇمىسىندا كەمشىلىكتەر كەزدەسكەن سۋديالاردان تىسقارى سەگىز بىردەي زەينەتكەرلىك جاسقا تولماعان ءتاجىريبەلى سۋديالار ءبىر كۇندە وتستاۆكاعا كەتۋ ءجونىندە ارىز بەرىپ, 2010 جىلدىڭ 2 قاراشاسى كۇنى ءوز وكىلەتتىكتەرىن توقتاتتى. بۇل سەگىز سۋديانىڭ بارلىعى دەرلىك 20 جىلدان ارتىق سۋديالىق ءوتىلى بار تاجىريبەلى جانە ساۋاتتى سۋديالار بولاتىن. ولاردىڭ ىشىندە س.ايباسوۆ, ب.تەمىرحانوۆ, ن.ورلوۆانىڭ سۋديالىق ءوتىلى 30 جىلدان دا ارتىق. بۇلاردىڭ ءبارى دە ءومىردىڭ تالاي وتكەلدەرىنەن وتكەن, تالاي كۇردەلى ىستەردى ءادىل شەشكەن, ءالى دە قۋات-كۇشتەرى سارقىلماعان سۋديالار ەدى. وسى سۋديالارمەن قىزمەتتەس بولا ءجۇرىپ, ولاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا جاماناتىن ەستىمەپپىن. قىزمەتتەرىندە قاتەلەسىپ, جازالانعاندارى دا بولعان جوق. سولاي بولا تۇرا, زەينەتكەرلىك جاسقا جەتە قويماعانىمىزبەن, نە زەينەتكەرلىك جوق, نە باسقاداي تابىس كوزى بولماسا دا وتستاۆكاعا كەتۋگە ءبىزدى كىم ماجبۇرلەدى؟ جۇرەگىمدى ۇستاپ تۇرىپ ايتا الامىن, مەن ايتىپ وتىرعان 8 سۋديا وتستاۆكاعا كەتۋ تۋرالى شەشىمدى ءوزىمىز قابىلدادىق. سەبەبى, وتستاۆكاعا كەتپەي وتىرىپ الساق, كوپتەگەن جاس سۋديالار قىسقارتۋعا ۇشىراپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە باسشىلىق تاراپى دا ءبىزدىڭ كەتكەنىمىزدى ءجون كورگەن سياقتى. دەگەنمەن, مەن سول باسشىلىقتىڭ اتىنا وكپە نەمەسە رەنىش ايتۋدان اۋلاقپىن. تەك ناز رەتىندە ءبىر اۋىز ءسوزىم بار. جاقىندا مەن ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ جونىندە جازىلعان «كەمەڭگەرلىك قۇپياسى» اتتى كىتاپتى وقىپ شىقتىم. عايىپتان تايىپ, ەل تىزگىنىن ۇستاعان ءبىر اقىلسىزداۋ حان باق پەن تاقتان باسى اينالىپ, قيالدانىپ وتىرىپ, ەلدەگى قارت كىسىلەردىڭ ءبارىن ماسىلعا ساناپ, جاسى 60-تان اسقانداردىڭ باسىن الۋعا بۇيرىق بەرەدى. جارلىق ورىندالماسا باسى كەتەتىنىن بىلەتىن باس ءۋازىر ەلدەگى قارتتاردىڭ ءبارىن قىرىپ سالىپ, تەك ءوز اكەسىن ولتىرۋگە ءداتى بارماي, ساندىقتا تىعىپ ۇستاپ, جۇرت باسىنا كۇن تۋعان الماعايىپ زاماندا تىعىلىپ جاتقان قارتتىڭ اقىلىمەن بۇكىل ەل امان قالىپتى. وسىنى بىلگەن حان سوندا ءوز قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ: «قايران قارتتارىم-اي, قادىرلەرىڭدى بىلمەپپىن-اۋ, ماسىل ەمەس, اسىل ەكەنسىڭدەر عوي», دەگەن ەكەن. وسى اڭىزدى ەستي وتىرىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «قارتى بار ەلدىڭ – قازىناسى بار», دەپ وي تۇيەدى.
ءبىزدىڭ قالالىق سوتتا دا قازىنا قارتتار بارشىلىق ەدى. سولاردىڭ بىرەۋىنەن دە جۇمىستان كەتپەۋدى, ەڭ بولماسا زەينەتكەرلىك جاسقا دەيىن شىداۋدى سۇراعان باسشى بولعان جوق. بۇل قادىرىمىزدىڭ قاشقانى ەمەس پە؟ بىزدەر, الماتى قالالىق سوتىنىڭ وتستاۆكاعا شىققان سۋديالارى ءوز تاڭداۋىمىزدى جاسادىق. بىراق وسى شەشىمدى قابىلداعان كەزدە كەلەشەكتە نەمەن اينالىساتىنىمىزدى ويلاماپپىز. دەگەنمەن, بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەن دۇنيە عوي, شيرەك عاسىرداي سوت شەكپەنىن كيگەن سوڭ سوتتىڭ اتىنا ايتىلىپ جاتقان سوزدەرگە ەلەڭدەپ وتىرامىز. جاقسى ءسوز ەستىسەك قۋانامىز, جامان پىكىر ايتىلسا رەنجىپ جۇرگەن جايىمىز بار. اسىرەسە, كوڭىلگە مەدەت تۇتارىمىز, جوعارعى سوت تىزگىنىن قولىنا العان بەكتاس بەكنازاروۆتىڭ ءبىلىمدى, ءھام ادامگەرشىلىكتى ادام ەكەندىگى. سىرتتان بولسا دا تىلەۋلەس بولا ءجۇرىپ, ونىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنا كوڭىلىمىزدىڭ كونشيتىنى دە راس. مەنىڭ جوعارىدا ناز رەتىندە ايتقان ءسوزدەرىمدى سوت باسشىلىعى دۇرىس تۇسىنەدى عوي دەپ ويلايمىن. «سۋ ىشكەن قۇدىعىڭا تۇكىرمە», دەگەن قاعيداتتى بەرىك ۇستايتىن ءوز باسىم, قاشاندا سوت سالاسىنىڭ بەدەلى تومەندەمەسىن دەگەن نيەتتەمىن». بۇرىنعى سۋديانىڭ نازى رەتىندە ايتقان بۇل سوزدەرىنىڭ استارىنان ءبىر-اق نارسەنى اڭعارۋعا بولادى; ونىڭ ءوزى ارداگەر سۋديالارىمىزدىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىن «قىسقارتۋ» ىسىنە ارالاستىرماي, ءوز جولى, ءوز جونىمەن جاساپ, جەكە-دارا سىي-قۇرمەتپەن شىعارىپ سالعاندا دۇرىس بولار ما ەدى, دەگەن پىكىر سياقتى.
سوت سالاسىنداعى قىسقارتۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى دەپۋتات بەرىك بەكجانوۆتىڭ دا پىكىرى بار: «ارينە, قوعامدا سوتتار تەك كونستيتۋتسيالىق زاڭدا كوزدەلگەن نەگىزدەرمەن بوساتىلۋى كەرەك دەگەن پىكىرلەر ايتىلۋدا. بۇل جەردە مىنا ماسەلەنى ۇعىپ العان دۇرىس. قىزمەتتەن بوساتۋ مەن قىزمەتتەن قىسقارتۋ ەكىتۇرلى جاعداي. سوندىقتان جۇمىس ىستەپ تۇرعان قىزمەتتەن بوساتۋ مەن ول قىزمەت ورنىن جويۋ ماسەلەسىنىڭ جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىعى بار ەكەنىن ۇعىپ الۋ كەرەك. وسى قىسقارتۋ سالدارىنان سوتتا قارالاتىن ىستەر سانى كوبەيۋدە. ماسەلەن, 2010 جىلى اۋداندىق سوتتار بارلىعى (ازاماتتىق, اكىمشىلىك, قىلمىستىق) 861 941 ءىس قاراسا, 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا بۇل كورسەتكىش 380 730 ىسكە تەڭ بولىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ناقتى قىزمەت اتقارۋشى اۋداندىق سۋديالار سانىنا (1653) بولسەك, ورتاشا اۋىرتپالىق ايىنا 38,3 ىسكە تەڭ بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ اۋىرتپالىعى 70-80 ىسكە تەڭ. نەگىزى جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, جۇمىستىڭ كوپ, ال قىزمەتشىنىڭ از بولۋى بۇل ءونىمنىڭ ساپاسىنا دا اسەر ەتپەي قويمايدى. سوندىقتان سۋديالاردىڭ شتاتىن كوبەيتۋ كەرەك. الايدا, كادر ىرىكتەۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە وتە ۇقىپتى دا, تياناقتى بولۋ شارت. سەبەبى, سۋديانىڭ بىلىكتى, ادال جانە تازا بولۋى جالپى سۋديالىق كورپۋستىڭ كاسىبي بولۋىنا اسەرى مول. بۇل ءوز كەزەگىندە ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتىرىپ, ولاردىڭ مەملەكەتتىك بيلىككە دەگەن سەنىمىن ۇلعايتاتىنى ءسوزسىز».
«سۋديالاردى قىسقارتۋ سوت جۇيەسىنە جاساعان قيانات دەپ بىلەمىن», دەپ اششى دا بولسا اقيقاتتى ايتقان الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى ءماريام قاراباەۆانىڭ «قىزمەتتەن قىسقارتۋ مەن قىزمەتتەن بوساتۋدىڭ ەكى ءتۇرلى جاعداي ەكەنىن» سىپايىلاپ جەتكىزگەن دەپۋتات بەرىك بەكجانوۆتىڭ, «الپىستان اسقانداردى قىسقارتۋ ەمەس, ولاردى ءجون-جوسىعىمەن وتستاۆكاعا شىعارىپ سالۋ كەرەك» ەكەنىن ناز رەتىندە جەتكىزگەن ادايبەك بەيىمبەتوۆتىڭ پىكىرلەرىندە ارالۋاندىلىقتىڭ بار ەكەنىن كوردىك. ايتىلعان پىكىر دەيمىز بە, وكپە-رەنىش دەيمىز بە, ناز دەيمىز بە, قالاي ايتساق تا ايتىلىپ قالعان بۇل اڭگىمەلەردىڭ استارىندا اقيقات جاتقانى راس. بىرەۋ ارتىق ايتار, ەندى بىرەۋ كەم ايتار, ماسەلە وندا ەمەس, نەگىزگى ماسەلە – سول اڭگىمەنىڭ ايتىلۋىندا. ەڭ باستىسى, وسى ماسەلەلەردى ولاردىڭ ايتا العاندىعىندا دەر ەدىك.
رەسپۋبليكالىق ءبىر باسىلىم: «ارينە, جاڭا ءتوراعاعا ەلدىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن قايتارۋ وڭايعا سوقپاسى انىق», دەپ جازىپتى. تۇسىنىكسىزدەۋ تۇجىرىم سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز, جالپى جۇرتتىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمى باسى ءبۇتىن جوعالا قويعان جوق. كوپتەگەن كەمشىلىكتەردىڭ انىقتالعانى راس. دەگەنمەن, ودان سوت جۇيەسى باتپاققا بەلشەسىنەن باتىپ قالعان ەكەن دەگەن پىكىر قالىپتاسپاۋى ءتيىس. ەڭ باستىسى, بۇل الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي, داعدارىس تا ەمەس. جوعارعى سوت تىزگىنىن قولىنا العان بەكتاس بەكنازاروۆتىڭ «نەگىزىنەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الەمدىك ستاندارتقا سايكەس كەلەتىن سوت جۇيەسى قۇرىلعان. بۇل رەسپۋبليكاداعى سوت جۇيەسىنىڭ ۋاقىت تالابىنا سايكەس جۇمىس ىستەي الاتىندىعىن بىلدىرەدى» دەۋى سوندىقتان.
جوعارعى سوت توراعاسى بەكتاس ءابدىحان ۇلى «ەگەمەن قازاقستان» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «سوت جۇيەسىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىن توقىراۋداعى كۇي دەپ ەسەپتەمەيمىن. بۇل جاعداي جۇيەنى زامان تالابىنا سايكەستەندىرۋدى قاجەت ەتىپ تۇرعان العىشارتتار. ەلباسى تاپسىرمالارىنا سايكەس, ءبىز قازىرگى كۇنگى قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە بايلانىستى تالپىنىس جاساپ جاتىرمىز», دەيدى. مۇنىڭ ءوزى بۇل جۇيەگە كەلگەن جاڭا باسشىنىڭ بۇل قىزمەتكە كەزدەيسوق ەمەس, كەرىسىنشە ۇلكەن ماقساتپەن كەلگەنىن بىلدىرەدى. كوپتەن ات ۇستىندە كەلە جاتقان جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى قىزمەتىن اتقارعان, بىرنەشە وبلىستىق سوتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان, ەلىمىزدە تۇڭعىش قۇرىلعان قارجى سوتىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان بەكتاس بەكنازاروۆتىڭ جوعارعى سوت ءتىزگىنىن قولىنا الۋى الدەقانداي اڭگىمەنىڭ وزەگى بولا قويعان جوق. مادەنيەتتى ءھام سىپايى, ءبىلىمدى, ءھام بىلىكتى ازاماتتىڭ بۇل لاۋازىمعا لايىقتى ەكەنى دە راس. دەگەنمەن, سوت جۇيەسىندە بەدەلى دە بار, ابىرويى دا كەم ەمەس بۇرىنعى ءتوراعا م.الىمبەكوۆ قاي جەردەن ءسۇرىندى؟ ءبىلىمى ءتومەن, بىلىگى از با ەدى؟ ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى ناشار ما ەدى؟ جوق. ول كىسىنىڭ بويىندا دا ءتوراعاعا لايىق بارلىق قاسيەتتەر تابىلاتىن. دەگەنمەن, جوعارعى سوتتاعى التى سۋديانىڭ ءبىر مەرزىمدە جازىقتى بولۋى سوت جۇيەسى ءۇشىن دە, م.الىمبەكوۆ ءۇشىن دە اۋىر سوققى بولدى. وسىعان بايلانىستى ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن جاڭا ءتوراعا بەكتاس بەكنازاروۆ بىلاي دەيدى: «مەنىڭ ويىمشا, سوت جۇيەسىندە مۇنداي ورەسكەل جاعدايدىڭ ورىن الۋىنا نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – سوت جۇيەسى جۇمىسىنىڭ دۇرىس قالىپتاستىرىلماۋىنان بولدى». بەكتاس ءابدىحان ۇلىنىڭ مەڭزەپ وتىرعانى, جوعارعى سوت رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق ىستەردى ءوز قۇشاعىنا جيىپ, قاداعالاۋ القالارى مەن سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋگە ۇمتىلۋى. سودان جوعارعى سوتقا ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اعىلعان ادامداردىڭ بىرقاتارى تانىس ىزدەۋگە كوشتى, بىرقاتارى سۋديانىڭ ءىستى ساراپتاۋ بارىسىندا وعان ىقپال ەتۋ امالدارىن قاراستىردى. بىرەۋ ءىستىڭ زاڭ جولىمەن شەشىلۋىن قالاسا, ەكىنشىسى زاڭ تالاپتارىن اينالىپ وتۋگە تىرىسىپ باقتى. بۇل ارەكەتتەر دە كەيبىر سۋديالاردى زاڭسىز تىرلىكتەرگە بارۋعا يتەرمەلەيتىنى شىندىق. سۋديا سوتقا ءوز زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا كەلگەن تۇلعالار مەن تەك سوت زالىندا عانا كەزدەسۋى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى زاڭناما مەن سۋديالىق ادەپ (ەتيكا) كودەكسىنىڭ تالاپتارىن ساقتاۋدان تۋىندايتىن نارسە. وسى ورايدا, مىنا انىقتاماعا نازار سالىپ ءوتكەنىمىز ارتىق بولا قويماس. سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 744 سۋديا تارتىپتىك-بىلىكتىلىك القالارىندا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. بۇل ەلىمىزدەگى بارلىق سۋديالاردىڭ 40 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. وسىدان-اق پايىمداي بەرىڭىز. سوت جۇيەسى ءوز مۇشەلەرىنىڭ جۇمىسىنا, تارتىبىنە قاتىستى قانداي تالاپتار قويىپ وتىرعانىن.
كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە «ءبارىن دە كادر شەشەدى» دەگەن قاعيدا قالىپتاسقان بولاتىن. وسى ءبىر قاناتتى ءسوز بۇگىنگى كۇنى دە كۇشىن جويا قويماعانى انىق. جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى كادر ماسەلەسى تۋرالى ءوز ويىن بىلاي وربىتەدى: «كادر تاڭداۋ ماسەلەسى حالىق ءۇشىن اشىق بولۋى قاجەت. قازىرگى كۇنى جوعارعى سوت اۋداندىق, وبلىستىق سوت دەڭگەيىندە بوس جۇمىس ورىندارىنا ءۇمىتتى سۋديالاردىڭ, سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردىڭ اتى-جوندەرى, ءبىلىمى مەن جۇمىس تاجىريبەسى كورسەتىلگەن تولىق اقپاراتتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى تاراتىپ, وسى ماسەلە بويىنشا قوعامنىڭ پىكىرىن بىلدىرۋگە باعىتتالعان ءبىرشاما شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا». ەگەر, بەكتاس ءابدىحان ۇلىنىڭ ايتىپ وتىرعان وسى شارالارى ورىندالار بولسا, ءسوز جوق سوت سالاسىنداعى كادر تاڭداۋ ماسەلەسى وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزە الار ەدى. بۇل جاعداي سۋديالىق قىزمەتكە ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى, ار-وجدانى تازا ادامداردىڭ كەلۋىنە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. ال وسى كۇنگە دەيىنگى جۇرگىزىلىپ كەلگەن كادر تاڭداۋ ماسەلەسىندە جاسىراتىنى جوق, تامىر-تانىستىق, بارماقباستى, كوزقىستىلىق سياقتى كەلەڭسىز ارەكەتتەردىڭ ورىن العانى جاسىرىن ەمەس. ءناتيجەسىندە, بويىندا كەمشىلىگى كوپ, ساۋاتسىز ءارى جالتاق سۋديالار پايدا بولدى. – جوعارىعا, ياعني, باسشىسىنا جالتاقتاپ تۇراتىن سۋديا ەش ۋاقىتتا جەكە ءوزى شەشىم شىعارۋعا باتا المايدى, – دەيدى وسى ماسەلە تۋرالى پىكىرىن بىلدىرگەن جوعارعى سوت توراعاسى, – مۇندايلار ءۇشىن الدىنا ادىلدىك ىزدەپ كەلگەن ادام تاعدىرى ەمەس, ءوز باسىنىڭ قامى ارتىق. جوعارعى سوت توراعاسى رەتىندە بىرنەشە رەت, جالپى 60-قا جۋىق ازاماتتى جەكە قابىلدادىم. قابىلداۋ بارىسىندا شاعىمدانۋشىلار كەيبىر جەرگىلىكتى سۋديالاردىڭ قىزمەتىنە كوڭىلى تولمايتىندىعىن ايتىپ, اعىنان جارىلدى. ونىڭ سەبەبى نەدە؟ مەنىڭ ويىمشا, – دەيدى بەكتاس ءابدىحان ۇلى, – ونىڭ سەبەبى ناقتى ءبىر سۋديا سوزگە شەشەن, ساۋاتتى, سوت ءۇردىسىن جاقسى ۇيىمداستىرا الادى دەلىك. سويتە تۇرا ول سۋديا دۇنيەقۇمارلىق, پاراقورلىق سەكىلدى جاعىمسىز قاسيەتتەردىڭ يەسى بولۋى دا مۇمكىن. ال ەندى بويىندا قانشالىقتى دارەجەدە ادالدىق, يماندىلىق, كىشىلىك پەن كىسىلىك بار؟ ەگەر بۇل قاسيەتتەر بولماسا, وندا مۇنداي ادامداردىڭ ەش ۋاقىتتا سۋديالىققا, ياعني ادامنىڭ تاعدىرىنا تورەلىك ەتۋىنە جول بەرمەۋ قاجەت...
جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ وسى پىكىرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى, قۇرمەتتى سۋديا, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ پىكىرى دە ناقتىلاي تۇسەتىنى بايقالادى. وسى ماسەلەگە قاتىستى بىزبەن اڭگىمەسىندە بەكەت تۇرعارا ۇلى بىلاي دەيدى: «كادر ماسەلەسى قاي كەزەڭدە بولماسىن, قانداي فورماتسيادا ءومىر سۇرمەيىك, مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ نەگىزى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. كادرلاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى, ولارعا دۇرىس باعىت-باعدار بەرىلۋى وسى كادرلىق جۇمىسقا بايلانىستى. ءبىز سۋديالار وداعىنىڭ IV سەزىندە جاسالىنعان باياندامادا: «دەرتتى قوعامدا دەنى ساۋ سوت قۇرۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ پىكىرىمىزدى اشىق ايتقان ەدىك. ولاي دەۋىمىزگە قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعان, ياعني تومەننەن توبەگە دەيىن جالعاسقان جەمقورلىققا قاتىستى ايتىلىپ ەدى. سوندىقتان قوعامدى وسى دەرتتەن ايىقتىرماي, ادىلدىكتى ايتاتىن ءادىل سوت قۇرا المايمىز. نەگىزىنەن باسشىلار وسى جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرىپ, رەتتەۋگە ۇمتىلىس جاساۋدا. ناتيجەدەن گورى ىركىلىستىڭ بارى بايقالادى, دەگەنمەن سىلكىنىس تە جوق ەمەس. سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن حالىق قالاعانداي ەتىپ ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن بىلىكتى مامانداردى بىلگىر باسشىلار تاڭداۋى قاجەت.
بىزدە جوعارى سوت كەڭەسى بار. ول سوت سالاسىنداعى بۇكىل كادر ماسەلەسىن شەشىپ وتىراتىن ورىن. وسى ورگانعا ءتيىستى مۇمكىندىكتەردى مەملەكەت تاراپىنان شەشىپ بەرىپ قۇزىرىن كەڭەيتىپ, قۇرامىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن مۇشەلەرمەن جاساقتاپ, ايلىق الىپ جۇمىس ىستەيتىن, بەلگىلى مۇشەلەرى بار, ومىرلىك تاجىريبەسى, كادر تاڭداۋدا ىسكەرلىك قابىلەتى بار, قوعامدا ابىروي-بەدەلى جوعارعى سوت سالاسىنىڭ بىلىكتى-بىلگىر ماماندارىنان قۇراسا مەملەكەتتىك جۇيەگە اينالدىرسا, ولار تەك قانا كادرلاردى دايارلاۋمەن, تاڭداۋمەن, ورنالاستىرۋمەن جانە وسى ماسەلەلەردى قاداعالاۋمەن اينالىساتىن بولسا دۇرىس ناتيجەگە قول جەتكىزەر ەدىك. قازىرگى جوعارى سوت كەڭەسى ونداي تالاپتىڭ دەڭگەيىنەن كورىنە الماي وتىر. ويتكەنى, ونىڭ بۇگىنگى مىندەتى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ باس قوسىپ, ءماجىلىستە ماقۇلداسۋدان ارتىق ءىس بىتىرە الماي وتىرعاندىعىندا. ءالسىز قۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ قاجەت. الەمدىك تاجىريبەدە سوت سالاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تازالىعىن كادرمەن قامتاماسىز ەتەتىن سوت كەڭەستەرى جۇمىس ىستەيدى. ونداي ەلدەردە سوتتىڭ سوڭىنان اتىنا كىر كەلتىرەتىن جاعىمسىز جاعدايلار كەزدەسپەيدى. ءبىز دە وسىنداي جاعدايعا قول جەتكىزۋىمىز كەرەك.
ەلىمىزدە سوت سالاسىنىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن زاڭ بار. ءبىر قاراعاندا, تاماشا زاڭ. سول زاڭدا جازىلعانداي, سۋديالارعا تاۋەلسىزدىك بەرىلسە, سول تاۋەلسىزدىك قورعالسا, كادرلار سول زاڭدا كورسەتىلگەندەي تاڭدالسا, ءبىز كوپ نارسەگە قول جەتكىزگەن بولار ەدىك. ال ءىس جۇزىندە سول زاڭمەن تايتالاسقان قاعاز بەتىنە تۇسپەگەن جۇيە قالىپتاسقان. سول جۇيە زاڭنىڭ استىندا تۇرىپ, ارەكەتىن زاڭدىلىقپەن بۇركەمەلەپ وتىرادى.
سۋديانىڭ ءىس شەشۋىنە ارالاسۋ, تاۋەلسىزدىگىنە قول سۇعۋ – ونىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جاسالعان قيانات. ادىلدىكتەن اۋىتقۋعا اكەپ سوعاتىن جول. ەرىك-جىگەرى تومەن, ءوز تاۋەلسىزدىگىن قورعاي المايتىن سۋديا ىقپالدىنىڭ ىعىنا جىعىلادى. وسىدان سوت ادىلدىگى تازالىقپەن اتقارىلمايدى. بۇل ايتىپ وتىرعانىمىز ومىردە ورىن العان, قالىپتاسقان ءداستۇر. وسىنى جويمايىنشا, سوت بيلىگى تازالىق تارازىسىن تەڭ تارتىپ وتىر دەپ ايتا المايمىز. ءىس قاراۋدا ءوز ءبىلىم-جىگەرى مەن تاۋەلسىزدىگىن قورعاي وتىرىپ, باتىل شەشىم شىعاراتىن, ار-وجدانىن اياققا باستىرمايتىن سۋديا بولۋ كەرەك. باس شۇلعي بەرەتىن جاعىمپاز, جالتاق, ءوزىن قورعاي المايتىن, ءوزىنىڭ ويىمەن ەمەس, باسقانىڭ باسقارۋىمەن جۇمىس ىستەيتىن سۋديالاردان ارىلۋىمىز كەرەك...
بۇكىل سانالى عۇمىرىن سوت جۇيەسىنە, سۋديالىققا ارناپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى زاڭگەر بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ ايتقان پىكىرلەرى جوعارى جاقتاعى لاۋازىم يەلەرىنە جەتەر بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر. سول سالاعا ەڭبەگى سىڭگەن, سول سالادا ءوسىپ-ونگەن, سول جۇيەگە جانى اشيتىن ادامنىڭ وسى ءبىر پىكىرلەردى تىڭدار قۇلاق, ۇعار جۇرەك بولسا جانە وسى ءبىر اششى دا بولسا اقيقات ويلار جۇزەگە اسار بولسا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز سوتى بيىك بەلەستەرگە شىعار ەدى, دەگەن وي عوي بىزدىكى.
باسشىعا مىنەز قاجەت. مىنەزى جوق باسشى ءوزى باسقارعان سالانى وڭدىرتپايتىنى راس. وسى ورايدا جوعارعى سوت توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆ تۋرالى ءارتۇرلى اڭگىمەنىڭ بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, ونى بىلەتىن, ونى تانيتىن ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا ونى شىن قۇرمەتتەيتىندەر كوپشىلىك. ولاي دەيتىنىمىز, وسى توراعالىققا دەيىن قاي جەردە, قانداي قىزمەت اتقارماسىن ول ءوزىنىڭ سوڭىنان جامان ءسوز ەرتكەن ادام ەمەس. بۇگىنگى لاۋازىمعا دەيىن بەكتاس ءابدىحان ۇلى اتىنا سىن, زاتىنا ءمىن تۇسىرمەي كەلدى, دەيتىن پىكىردەگى ادامدار كوپ. قاجەت جەرىندە قاتتىراق ايتا الاتىن مىنەزى دە بايقالىپ قالادى. ماسەلەن, جاقىندا ول وبلىستىق سوت توراعالارىمەن بولعان ءبىر جينالىستا: «قۇرمەتتى وبلىستىق سوت توراعالارى, ەگەر جوعارعى سوت توراعاسى ۇسىنىس بىلدىرسە, بۇل ۇسىنىسقا قۇرمەتپەن قاراعاندارىڭىز ءجون. ەگەر ۇمىتكەر لايىق بولماسا, ونى اشىق ايتىڭىزدار. ال سول ۇمىتكەرلەرگە «ساعان بۇل جەردە نە بار, سەن مۇندا نەگە كەلدىڭ, بۇل جەردە سەن نە جوعالتتىڭ؟» دەيتىندەي سۇراقتاردى ەندىگارى ەستىمەيتىن بولايىن. ولاي بولماسا, مۇنداي سۇراقتاردى مەن سىزدەرگە قوياتىن بولامىن», دەۋى بەكتاس ءابدىحان ۇلىنىڭ پرينتسيپشىلدىگىن عانا ەمەس, ونىڭ مىنەزسىز ەمەس ەكەندىگىن دە بايقاتىپ تۇر.
جالپى, قاي داۋىردە دە سوت سالاسىنىڭ «قۇلاعى شۋلاماعان» كەزى بولعان ەمەس. سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى بولعان مالاحوۆتىڭ ماسقارالىقپەن قىزمەتتەن كەتۋى, ودان كەيىنگى توراعا م.نارىكباەۆتىڭ كەزىندە ۇلكەن ايعاي-شۋ بولماعانىمەن, سوت جۇيەسىندە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر كورىنبەگەنى, ودان بەرتىندە توراعا م.الىمبەكوۆتىڭ كەلۋىنەن كەتۋى تەز بولعانى سول كەزدە, سول كەزەڭدەردە ءتۇرلى اڭگىمەنىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىردى. ولاي بولسا, سوت جۇيەسى توڭىرەگىندە بولىپ جاتقان بۇگىنگى اڭگىمەلەردى دە قالىپتى جاعداي دەپ ءتۇسىنگەنىمىز ءجون. قاي نارسەنىڭ دە ەكى جاعى بولاتىنىن ەسكەرسەك, سوت سالاسىنىڭ دا كۇنگەيى ءھام كولەڭكەلى جاقتارى بار ەكەنى راس. ەڭ باستىسى, وسى سالاداعى قالىپتاسقان بۇگىنگى احۋال الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي, داعدارىس ەمەس, قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋگە تالپىنىس دەپ تۇسىنگەنىمىز ءجون شىعار. جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆتىڭ: «ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى قىسىلتاياڭ شاقتى وتكەرىپ, ىزگىلىكتىڭ ءۇمىت ءجىبىن قايتا جالعادى. سوت جۇيەسى وزگەرۋدە», دەۋىنىڭ ءوزى بۇل سالانى يگى وزگەرىستەردىڭ كۇتىپ تۇرعانىن بايقاتادى...
ەركىن قىدىر,
شارافاددين ءامىر.