كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە كيبەركەڭىستىك جىلدان-جىلعا مەيلىنشە كەڭ قانات جايۋدا. ءبىزدىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتامىزدىڭ ءوزى شاپشاڭ ءارى ەلەۋسىز تۇردە كيبەركەڭىستىكتە بولىپ جاتقان وقيعالار جانە قۇبىلىستارمەن تىعىز بايلانىسىپ كەتتى.
ءبىز قاجەتتى زاتتاردى ءوزىمىز ەشقاشان بولماعان, كورمەگەن دۇكەندەردەن الا باستادىق, ءتىپتى, ولاردىڭ عيماراتتارىنىڭ بارى نە جوعى ءبىز ءۇشىن ءبارىبىر. ديسپەتچەرگە قوڭىراۋ شالماي-اق نەمەسە بيلەت كاسساسىنا بارماي-اق, قولىمىزداعى سمارتفون ارقىلى اقىسى تولەنگەن اۆيابيلەتكە يە بولامىز. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ارقاسىندا ساياق نەمەسە شالعاي جەرلەردە تۇراتىن ادامدار ءۇشىن دە اڭگىمەلەسۋشى ءيا بولماسا پىكىرلەس جان تابۋ وڭاي شارۋاعا اينالدى.
جالپى, كيبەركەڭىستىك ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە جاعىمدى ۇردىستەرمەن قاتار, ءتۇرلى تاۋەكەلدەر مەن قاۋىپتەردى دە الا كەلدى. بۇرىن كومپيۋتەرلىك جەلىلەردى بۇزۋ جانە ولارمەن مانيپۋلياتسيالار جاساۋ دەپ تۇسىندىرىلەتىن كيبەرقىلمىس ۇعىمى ءوزىنىڭ باستاپقىدا ايقىندالعان انىقتاماسىنان باسقاشا سيپاتقا ويىسىپ كەتتى. دالىرەگى, قازىرگى تاڭدا كيبەركەڭىستىك ادامداردىڭ قاتىسۋىنسىز جۇزەگە اسۋى ءمۇمكىن ەمەس ءتۇرلى تەرروريستىك يدەيالار, ەسىرتكى ساۋداسى جانە باسقا دا جاعىمسىز ارەكەتتەر جاسىرىنعان بالامالى الەمگە اينالدى.
كيبەركەڭىستىك پايدا بولعالى بەرى كوپتەگەن قىلمىستار جاڭاشا سەرپىن الىپ, ءبىر-ەكى ەمەس, جۇزدەگەن, مىڭداعان جاننىڭ جۇرەگىن جارالاپ, ومىرلەرىن قۇربان ەتۋدە. ول بۇرىنعىدان دا قاۋىپتىرەك بولا تۇسۋدە جانە ونى اشكەرەلەۋ قيىندىق تۋعىزۋدا.
كومپيۋتەر مونيتورى قىلمىسكەر ءۇشىن مىڭداعان شاقىرىمداردى, مەملەكەتتىك شەكارالار مەن ساعاتتىق بەلدەۋلەرى سەكىلدى كەدەرگىلەردى جوياتىن تەرەزەگە اينالدى.
قازىر قوعامدا بالالاردى نىساناعا العان سۋيتسيدتىك باعىتتاعى ينتەرنەت-قاۋىمداستىقتار جايلى اقپارات دۇربەلەڭ تۋعىزىپ وتىر. ءوزىنىڭ قاتىگەزدىگى مەن بۇقارالىق سيپاتى جاعىنان ەستەن تاندىرارلىقتاي بۇل قىلمىستىق ارەكەتتىڭ كيبەركەڭىستىكتەن تىس جاسالعانىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. اقپاراتتىڭ وراسان زور كولەمىن تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋ كيبەركەڭىستىكتە بوپسالاۋ مەن قورقىتىپ اقشا الۋ, جەكە ءومىردىڭ قۇپياسىن بۇزۋ جانە ونەركاسىپتىك شپيوناج جاساۋ سەكىلدى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ كوپتەپ ورىن الۋىنا اكەلىپ سوقتىردى.
ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, الەمدىك ەكونوميكاعا ينتەرنەت-قىلمىستىڭ تيگىزگەن زاردابى تەك 2016 جىلى عانا 500 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ تۇسكەن. الدىن الا بولجامدار بويىنشا, بۇل كورسەتكىش تاياۋداعى جىلداردا وسە بەرمەك. بىلتىرعى جىلى العاش رەت بەدەلدى Allianz Global Corporate & Specialty نۇسقاسى بويىنشا كيبەرقىلمىستار بيزنەس جۇرگىزۋدىڭ باستى قاۋىپتەرى مەن تاۋەكەلدەرىنىڭ ۇشتىگىنە كىردى.
«كاسپەرسكي لابوراتورياسى» قازىرگى ۋاقىتتا ينتەرنەتكە قوسىلعان ءاربىر ءۇشىنشى دەربەس كومپيۋتەر زارداپ شەگەدى دەپ سانايدى.
كيبەرقىلمىستاردان كەلەتىن قاۋىپتەر پەن قاتەرلەر اۋقىمى تۋرالى تۇسىنىك ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدە بۇگىن عانا قالىپتاسقان جوق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2011 جىلعى 14 قاراشاداعى №174 جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ 2016 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى بەكىتىلگەنى بەلگىلى. سول كەزدەن-اق, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ نەگىزگى ەكى تاراپتا – تەحنيكالىق جانە الەۋمەتتىك-ساياسي تۇرعىدان جۇزەگە اسىرىلاتىن شارالار كەشەنى رەتىندە قاراستىرىلعان بولاتىن. تۇجىرىمداما مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ مىناداي ءۇش باعىت بويىنشا دامۋدى تالاپ ەتتى:
– زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك-ادىستەمەلىك;
– ۇيىمداستىرۋشىلىق-باسقارۋشىلىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق-تەحنيكالىق;
– كادرلىق.
تۇجىرىمدامانى بەكىتكەننەن بەرگى ارالىقتا وسى باعىتتاردىڭ بارلىعى بويىنشا ءناتيجەلى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. بۇدان قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى دە تىسقارى قالعان جوق. اتاپ ايتقاندا, ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم يدەيالارىن ناسيحاتتاۋدى انىقتاۋ مەن ونىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا ينتەرنەت-رەسۋرستارعا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءوزىنىڭ ناقتى ءارى جوعارى تيىمدىلىگىن كورسەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە, 2011 جانە 2016 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك ورگاندار 771 اقپاراتتىق ماتەريالدىڭ تاراتىلۋىنا سوت ارقىلى تىيىم سالۋعا قول جەتكىزدى. تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزم يدەيالارىن ورنالاستىرۋعا تىرىسقان 1073 ينتەرنەت-رەسۋرس انىقتالىپ, ەرەكشە باقىلاۋعا الىندى. مۇنداي يدەيالاردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قۇرىلعان سايتتار بۇعاتتالدى.
مۇنداي شارالار 2013 جىلعى قىركۇيەكتە قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامادا دا كورىنىس تاپتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا دا ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەستى باستى نازاردا ۇستاۋ اتاپ كورسەتىلدى. بۇل ماسەلە, ياعني ينتەرنەتتە زياندى يدەيالاردى ناسيحاتتاۋدى بەيتاراپتاندىرۋ ءىسى جولداۋدا ايتىلعانداي, قازىرگى تاڭدا دايىندالىپ جاتقان 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ارەكەت جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامادا دا كورىنىس تاباتىنىنا ەش كۇمان جوق.
كيبەرقىلمىستارعا قارسى تۇرۋ تاجىريبەسى ۋاقىت وتكەن سايىن ءتيىستى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتتى. 2014 جىلعى ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «بايلانىس تۋرالى» زاڭى «بايلانىس جەلىلەرى مەن (نەمەسە) قۇرالدارىنىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ ءتارتىبى» تۋرالى 41-1-باپپەن تولىقتىرىلدى. سونىمەن قاتار, 2014 جىلعى 23 ءساۋىردەگى زاڭمەن قىلمىستىق كودەكسكە «كورىنەۋ جالعان اقپارات تاراتۋ» اتتى 242-1-باپ ەنگىزىلىپ, وندا سارالاناتىن بەلگىلەردىڭ ءبىرى رەتىندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەردى پايدالانۋ تىكەلەي كورسەتىلدى.
اتالعان زاڭنامالىق تولىقتىرۋلارعا 2014 جىلدىڭ اقپانىندا ءۇش قازاقستاندىق بانكتىڭ بانكروت الدىنداعى جاعدايدا تۇرعانى تۋرالى جالعان اقپاراتتى تاراتۋ فاكتىسى سەبەپكەر بولعانىن ەسكە سالعان ارتىق ەمەس. بۇل جالعان اقپارات كليەنتتەر اراسىندا دۇربەلەڭ تۋعىزىپ, بانكتەردەگى شوتتاردان اقشانى جاپپاي الۋ مەن اۋدارۋ ماسەلەلەرىن تۋىنداتتى.
اقپاراتتىق-بايلانىس جەلىلەرىندەگى ارانداتۋشىلىق, جالعان اقپارات ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ جانە تىيىم سالىنعان اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى تۇيىقتاۋ تەتىگىن زاڭنامالىق تۇرعىدا بەلگىلەۋ – «قازاقستان كيبەرقالقانى» جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرى بولىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز. ولار كيبەرقىلمىستاردىڭ ارقيلى كورىنىستەرىنە قارسى تۇرۋدا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەدى.
ماسەلەن, تەرروريزمدى ناسيحاتتايتىن سايتتاردى تۇيىقتاۋدا قولدانىلاتىن «بايلانىس تۋرالى» زاڭنىڭ 41-1-بابى نەگىزىندە, 2015-2016 جىلدارى بالالاردى سۋيتسيدكە يتەرمەلەگەن 318 ينتەرنەت-قاۋىمداستىق ارەكەتىنىڭ جولى كەسىلدى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن «قازاقستان كيبەرقالقانى» سياقتى جۇيەنى قۇرۋ, ونىڭ قىزمەتىن قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋگە جاڭا تالاپتار قويا وتىرىپ, ءبىزدى زامان تالابىنا ساي العا باسۋعا جەتەلەيدى.
بۇل رەتتە, قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋدى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قۇرۋ دەپ قانا تۇسىنۋگە بولمايدى. دەگەنمەن, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قۇرماي جۇيەنىڭ قىزمەت ەتۋى مۇمكىن ەمەس.
«قازاقستان كيبەرقالقانىنىڭ» قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ ارنايى دايىندىقتان وتكەن جانە جوعارى بىلىكتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى جەتكىلىكتى بولۋى قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. مۇنىڭ وتاندىق كيبەركەڭىستىكتى تەحنيكالىق قورعاۋ جۇيەلەرىنىڭ زاڭدىق قوندىرعىلارىن رەتتەۋگە عانا ەمەس, كىنالىلەردى انىقتاپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ بويىنشا كەيىنگى اتقارىلاتىن ارەكەتتەرگە دە قاتىسى بار.
حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا دا جاڭاشا كوزقاراستار قاجەت. ءوزارا سىندارلى ءىس-قيمىلى قالىپتاسقان ەلدەردەگى ارىپتەستەرمەن بىرگە كيبەرقىلمىستارعا قارسى تۇرۋدىڭ زاماناۋي, كەرى بايلانىستىڭ جىلدامدىعىنا ساي الگوريتمىن جاساۋعا ابدەن بولادى. وسى ورايدا, وتاندىق جانە حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن جۇمىس جاساۋدىڭ تاجىريبەسى نازار اۋدارارلىق.
قۇقىققا قايشى كونتەنتكە قارسى تۇرۋ بويىنشا سەنىم تەلەفوندارىنىڭ حالىقارالىق جەلىسى, ايتالىق, كونتەنتتى ساقتاۋ ورنى بويىنشا ۇەۇ-نى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي ۇەۇ ۇلتتىق قۇقىقتىق ءتارتىپ ورگاندارىنا وزىندەگى قىلمىس جاسالۋى مۇمكىن ناقتى سەرۆەرىن كورسەتە وتىرىپ قانا جۇگىنەدى.
ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ مۇنداي جۇيەسى بالالار پورنوگرافياسىن تاراتۋعا قارسى كۇرەستە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. الايدا, ونىڭ كيبەرقىلمىستاردىڭ الدىن الۋداعى الەۋەتى ءالى دە تولىق پايدالانىلىپ وتىرعان جوق.
2015 جىلعى تامىزدا سىبىس تاراتۋشىلاردىڭ ءبىرىن سوتتاۋ وتاندىق مەدياكەڭىستىكتە كەڭىنەن جاريا ەتىلدى. مۇنداي قىلمىستاردى تەرگەۋدىڭ ادىستەمەسى, ادەتتەگىدەي, قوعام نازارىنان تىس قالدىرىلدى. سوعان قاراماستان, قىلمىستاردىڭ كيبەركەڭىستىككە كوشۋى قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ جاڭا, بۇرىن قولدانىلماعان جۇمىس ادىستەرىن يگەرۋىن تالاپ ەتەدى.
ءتيىستى وقىتۋلاردىڭ مامانداندىرىلعان جوعارى زاڭ وقۋ ورىندارىندا جۇيەلى تۇردە ءجۇرگىزىلۋىنىڭ قاجەتتىگى انىق. سوعان وراي, ءبىرىنشى كەزەڭدە وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ ءوزىن ساپالى تۇردە ازىرلەۋ مىندەتتى شارت بولىپ تابىلادى, ونسىز كەيىنگى كۇش-جىگەر تەككە زايا بولۋى مۇمكىن.
اشىعىن ايتقاندا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى پسيحولوگيالىق جانە ادىستەمەلىك تۇرعىدان كيبەركەڭىستىكتەگى قىلمىستارعا قارسى تۇرۋ جونىندەگى بەلسەندى جۇمىسقا ءالى دە جەتكىلىكتى دايار ەمەس. ەگەر كوشەدەگى قىلمىستىلىقتى انىقتاعان جاعدايدا سوعان بايلانىستى بارلىق ءتيىستى شارالاردى قابىلدايتىن پاترۋلدى-بەكەتتىك قىزمەت بار بولسا, كيبەركەڭىستىك ءۇشىن مۇنداي تاجىريبە ءالى قالىپتاسپاعان.
بۇل ارادا تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك يدەولوگياسى بار سايتتارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ, پورنوگرافيانى قاداعالاۋ جانە سۋيتسيدكە شاقىرۋدى باقىلاۋ تاجىريبەسىن عانا ايتا الامىز.
ينتەرنەتتە كەڭ تاراعان ەسىرتكى ساۋداسى, جەڭگەتايلىق, كريمينالدى ينتەرنەت-قاۋىمداستىقتار جانە باسقا دا ءتۇرلى قىلمىستىق كورىنىستەر كوپ جاعدايدا بىرەۋ كورسەتكەندە عانا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نازارىنا ىلىنەدى. سوندىقتان «قازاقستان كيبەرقالقانى» جۇيەسىنىڭ يدەياسى قۇقىق قورعاۋشىلار تاراپىنان نەعۇرلىم بەلسەندى جانە تاباندى ارەكەتتى تالاپ ەتەدى.
البەتتە, الدا تۇرعان اۋقىمدى جۇمىستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءتۇيسىنۋ ءۇشىن ءتىپتى, جوعارىدا اتالعان جانە العاشقى اسەردەن تۋىنداعان ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى.
بۇل – «قازاقستان كيبەرقالقانىنىڭ» قۇقىق قورعاۋشىلىق قۇرامىنىڭ تۇجىرىمداماسىن انىقتاۋ, قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستىرۋ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى تەرگەۋ مەن وپەراتيۆتى جۇمىستىڭ مۇلدە جاڭا ادىستەرى بولىپ تابىلادى.
ارينە, بارلىعىن بولجاپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس, ءومىر العا باسقان سايىن الدىمىزعا جاڭا مىندەتتەر قوياتىن بولادى. ەڭ باستىسى – ءوزىمىز كوپ ۋاقىتىمىزدى بولەتىن كيبەركەڭىستىككە دە زاڭدىلىقتى ورنىقتىرۋ.
«قازاقستان كيبەرقالقانى» يدەياسىن بارىنشا تولىق ىسكە اسىرۋ مەملەكەتىمىزدى وركەنيەتتى دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە ءسوزسىز شىعارار ەدى. ويتكەنى, سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋدا كيبەركەڭىستىكتى مەملەكەت پەن جەكە ازاماتتىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىندەي تەحنيكالىق جانە قۇقىقتىق قورعاۋدى مەيلىنشە ۇيلەستىرۋگە الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتەرىنىڭ وزدەرى دە ءالى قول جەتكىزە الماي كەلەدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الدىمىزعا وسىنداي كونتسەپتۋالدى جانە سۋپەرزاماناۋي مىندەتتى قويۋدىڭ ءوزى مادەني-وركەنيەتتىك جەتىستىك بولىپ تابىلادى.
الەكسەي كالايچيدي,
پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى