ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتىنە قارايتىن ەكونوميكا ينستيتۋتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانگەلدى شىمشىقوۆ جۋىقتا نەسيەنى ارزانداتۋدىڭ سەنساتسيالىق دەپ ايتۋعا لايىق جولىن كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكى شىنىمەن حالىقتىڭ تەڭگەگە دەگەن سەنىمىن ارتتىرعىسى جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ بەرەتىن نەسيەلەرىن ارزانداتقىسى كەلسە, بۇل ونىڭ قولىنان كەلەدى. بىراق ول ءۇشىن ۇلتتىق بانكتىڭ ءوزى ەلەۋلى تاۋەكەلگە بارۋى كەرەك.
ۇلتتىق بانك ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا قولداۋ ءبىلدىرۋى ءۇشىن ءوز تاراپىنان ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە بەرەتىن نەسيەلەردىڭ بازالىق ەسەپتىك ستاۆكالارىن تومەندەتۋى كەرەك. ەگەر بازالىق ستاۆكا تومەندەسە, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر دە ءوز نەسيەلەرىن ارزانداتۋعا مۇمكىندىك الار ەدى دەپ ەسەپتەيدى ەكونوميست.
«قازىر ۇلتتىق بانكتىڭ نەسيە ءجونىندەگى بازالىق ەسەپتىك ستاۆكاسى 12 پايىزدى قۇرايدى. ول ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە نەسيەنى وسى ستاۆكا بويىنشا بەرەدى. دەمەك, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر وزدەرى نەسيەگە العان قاراجاتتى وندىرىسشىلەرگە – زاۋىتتار مەن فابريكالارعا, كووپەراتيۆتەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنا نەسيە ەسەبىندە تاراتقان كەزدە ونىڭ ستاۆكاسىن وسى 12 پايىزدان تومەن تۇسىرە المايدى. ونىڭ ۇستىنە, ولار ۇتىلىپ قالماس ءۇشىن ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيىن الدىن الا ەسەپكە الۋعا ءماجبۇر بولادى. ءسويتىپ, 12 پايىزدىڭ ۇستىنە تاعى دا 6-8 پايىز قوسىلادى. مۇنىڭ سىرتىندا, ەندى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك ءوزى دە پايدا تابۋعا ءتيىس. كەز كەلگەن كوممەرتسيالىق بانك ەڭ الدىمەن ءوز پايداسىن ويلايتىندىعى تۇسىنىكتى. سوندىقتان پايدا تابۋ ماقساتىندا بەرىلەتىن نەسيەگە تاعى دا قايتارىم ۇستەمەسى قوسىلادى. ءسويتىپ, ولار اقىر اياعىندا شارۋاشىلىقتار مەن حالىققا نەسيەنى كەمىندە 23 پايىزدىق قايتارىممەن بەرەدى. وسىدان بارىپ, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە «توناۋشى» دەگەن ايىپ تاعىلادى» دەگەن ەكونوميست ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق ستاۆكاسىن 2-3 پايىزعا دەيىن ارزانداتۋدى ۇسىنادى.
راسىندا دا, «ايراندى شەلەكپەن ىشكەن قۇتىلىپ, ءتۇبىن جالاعان تۇتىلىپتى» دەگەندەي, قازىرگى كۇنى حالىقتىڭ بارلىق وكپە-رەنىشى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ۇستىندە ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى, حالىق, سونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلەر نەسيەنى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەن الادى. ۇلتتىق بانك ءوز تابيعاتىنا سايكەس حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەمەيدى. ونىڭ ساياساتى مەن قىزمەتىنىڭ اسەرى حالىققا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى سەزىلەدى. ال ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ بەرىپ وتىرعان نەسيەلەرىنىڭ قايتارىمى قىمباتتاماسا, ارزانداماي-اق قويدى.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن مەنىڭ ءبىر تانىسىم ساۋدا دۇكەنىن ساتىپ الۋ ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەن 300 مىڭ دوللار كولەمىندە جىلدىق قايتارىمى جوعارى پايىزبەن قارىز الدى. سول ءۇشىن اي سايىن 1 ميلليون تەڭگە بانككە تولەپ تۇردى. ونىڭ بار تاپقان تابىسىن بانك سىپىرىپ الىپ وتىردى. اي سايىن تولەيتىن قارىزىن جابا الماي قالعان جاعدايى دا ءجيى كەزدەستى. اقىرى قارىزعا شىداماي ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر باعاسى تاعى ءبىر كوتەرىلگەن كەزدە دۇكەندى ساتىپ, بانكتىڭ قارىزىن زورعا جاپتى. «وسى ءۇش جىل بويى تابىس تاپقان جوقپىن, وتباسىمدى اسىراعان جوقپىن, تەك قانا بانكتى اسىراپ كەلدىم. بانكتىڭ كليەنتى ەمەس, مالايىنا اينالدىم. ەندى ونى جەلكەمنىڭ شۇقىرى كورسىن», دەپ شاعىندى ول. ارينە, ول بانكتىڭ پايىزدىق ۇستەمەسىنىڭ ارعى جاعىندا ۇلتتىق بانكتىڭ جوعارىداعىداي ساياساتى تۇرعاندىعىن بىلگەن جوق. سوندىقتان ەكونوميست ج.شىمشىقوۆتىڭ بانك نەسيەسىن ارزانداتۋ جونىندەگى ۇسىنىسى جۇزەگە اسسىن نەمەسە اسپاسىن وعان ەڭ اۋەلى ۇلتتىق بانكتىڭ جوعارىداعىداي ماي شايقاعان ساياساتىنىڭ استارىن اشقاندىعى ءۇشىن راحمەت ايتساق, ارتىق بولماس. جالپى, بىزدە حالىق نازارى وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل ماسەلەگە اۋعان ەمەس.
ءبىز ءوز تاراپىمىزدان الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندەگى ورتالىق بانكتەردىڭ نەسيە جونىندەگى بازالىق ستاۆكالارىن تەكسەرىپ كوردىك. راسىندا دا, بىزدىكىنە قاراعاندا ايىرما جەر مەن كوكتەي ەكەن.
جاپون بانكىنىكى 0,1 پايىز, انگليا بانكىنىكى 0,25 پايىز, اۆستراليانىڭ رەزەرۆتىك بانكىنىكى 1,5 پايىز, قىتايدىكى 4,35 پايىز, قازىرگى جاعدايى ناشار دەيتىن كولۋمبيانىكى 7,25 پايىز, ءوزىمىز وزىپ كەتتىك دەپ جۇرگەن رۋمىنيانىكى 1,5 پايىز, پەرۋدىكى 4,25 پايىز, چيليدىكى 3,25 پايىز بولىپ شىقتى. سىرتتان اقشا تارتا الماي وتىرعان رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى نەسيەنى 10 پايىزبەن بەرەدى ەكەن. سوندا كورشىلەرىمىزگە قاراعاندا, سىرتتان ينۆەستيتسيا اعىلىپ جاتقان ەل – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى نەگە تارىلادى؟
كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە ورتالىق بانكتەردىڭ نەسيەلىك ستاۆكالارى ءارى كەتكەندە 1-2 پايىزدان اسپايتىن بولعاندىقتان, ولارداعى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر حالىققا نەسيەنى 3-4 پايىزبەن, ءتىپتى, ودان دا ارزانعا تاراتادى. مۇنداي جاعداي ءبىزدىڭ ادامداردىڭ تۇسىنە دە كىرگەن ەمەس.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»