سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە «جاڭا مۇمكىندىكتەر» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستان–قىرعىزستان قاتىناستارى: تاريحى, قازىرگى كۇيى جانە دامۋ كەلەشەگى» تاقىرىبىندا بريفينگ ءوتتى. وعان قازاقستاننىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ايىمدوس بوزجىگىتوۆ قاتىستى.
تاريحي تامىرى ءبىر, مادەنيەتى مەن ءداستۇرى ورتاق قىرعىزستان قازاقستاننىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى ءارى ارىپتەسى. ايىرقالپاقتى اعايىن دا ءوز تاۋەلسىزدىگىن وسىدان 25 جىل بۇرىن الدى. سودان بەرى ءتۇبى ءبىر قىرعىز جۇرتى قازاقستانمەن قاناتتاسا ءجۇرىپ, تىعىز بايلانىس ورناتىپ كەلەدى. شيرەك عاسىر بەدەرىندە قوس مەملەكەتتە بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشىلىپ, جول سالىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاقىن كورشىمەن الىس-بەرىس تە, بارىس-كەلىس تە ارتتى. ارينە, قوس تاراپ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋىنا ەڭ الدىمەن, مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ, ەكىجاقتى كەلىسىمشارتتاردىڭ, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردىڭ ىقپال ەتكەنى انىق. ماسەلەن, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى قىرعىز جۇرتىنا 27 مارتە ساپارلاپتى. مۇنداي جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەردىڭ اياسىندا ەكىجاقتى ارىپتەستىكتى ودان ءارى دامىتۋ جانە نىعايتۋ تەتىكتەرىنە ىقپال ەتەتىن نەگىزگى قۇجاتتار قابىلدانىپ, كوپتەگەن ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
ەگەر 2016 جىلى قىرعىزستان الەمدىك ساۋدا قاۋىمداستىعىنىڭ 138 ەلىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق جاعىنان بايلانىستار جاساسا, ولاردىڭ ىشىندە 131 ەلمەن – يمپورت, 82 ەلمەن ەكسپورت بويىنشا ارىپتەستىككە قول جەتكىزگەن ەكەن. ال بۇل مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا تۇر. ءبىر عانا مىسال. ماسەلەن, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكالىق كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,2 پايىزعا ارتىپ, 2016 جىلى 746,6 ملن دوللاردى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننان شىعارىلعان ەكسپورت مولشەرى 563,9 ملن دوللار بولسا, قىرعىز اعايىن جاقتان ەلىمىزگە اعىلعان يمپورت كولەمى 184,7 ملن دوللارعا جەتكەن.
بريفينگ بارىسىندا ءسوز العان قازاقستاننىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ايىمدوس بوزجىگىتوۆ ەكىجاقتى ارىپتەستىكتىڭ دەڭگەيىن ايقىنداي تۇسەتىن مۇنداي وڭ كورسەتكىشتەر مەملەكەتتەر اراسىنداعى بايلانىس بەكي تۇسۋىنە نەگىز بولاتىنىن جەتكىزدى. «قازاقستان جانە قىرعىز رەسپۋبليكالارىنىڭ عاسىرلاردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان شىنايى دوستىعى مەن تاتۋ كورشىلىگى ەكى ەلدىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي ءۇنقاتىسۋىنىڭ نەگىزى بولدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءاردايىم ەلىمىزدىڭ قىرعىزستاننىڭ جاقىن كورشىسى عانا ەمەس, سەنىمدى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتىپ كەلەدى. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا كۇرمەۋى شەشىلمەگەن ەشقانداي ماسەلە تۋىنداماۋى ءتيىس. ياعني, قازىرگى تاڭدا الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ەكى ەلدىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى تەك ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولۋىن ماقسات تۇتۋىمىز كەرەك.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستان پرەزيدەنتى قازاق-قىرعىز ىنتىماقتاستىعىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلەدى. بۇعان 25 جىلدىڭ ىشىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى ساپارلار, كەلىسىمشارتتار مەن كەلىسسوزدەر دالەل», دەدى ا.بوزجىگىتوۆ. سونىمەن قاتار, ول بۇگىندە حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ماسەلەلەرگە قاتىستى ساياسي ۇنقاتىسۋ بويىنشا قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىندا ەشقانداي دا كەلىسپەۋشىلىك پەن قاراما-قايشى كوزقاراس جوق ەكەنىنە ايرىقشا توقتالىپ ءوتتى. «ءبىز بۇۇ, ەقىۇ, شىۇ سەكىلدى بەدەلدى ۇيىمدار اياسىندا كوپجاقتى ىقپالداستىق بايلانىس ورناتىپ كەلەمىز. ياعني, قوس تاراپتىڭ ۇستانىمى دا, باعىتى دا ورتاق جانە ۇقساس. ماسەلەن, قىرعىزستان 2009 جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋىنە, ال بىلتىر بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋىنا وراي قولداۋ كورسەتتى», دەدى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە ايىمدوس بوزجىگىتوۆ قازاقستاننىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جەتەكشى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەسى ەكەنىنە توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قىرعىزستاننىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمىندا قازاقستان تۇراقتى تۇردە ءۇشىنشى ورىندى يەلەنىپ قانا قويماي, قازىرگى تاڭدا قىرعىز اعايىننىڭ ليدەرلىك پوزيتسيادا تۇرعان شەتەلدىك ينۆەستورلارىنىڭ بەستىگى قاتارىندا دا تۇر ەكەن. ماسەلەن, بۇگىندە قىرعىز ەكونوميكاسىنا قازاقستاندىق تاراپتان قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 1,5 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ تۇسەتىن كورىنەدى. قازاقستاننان كورشى ەلگە اعىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى ءتۇرلى سالالارعا پايىزدىق ءولشەممەن العاندا بىلايشا بولىنەدى: ينۆەستيتسيانىڭ 60 پايىزى – قارجى سەكتورىنا, 12 پايىزى – اۋىل شارۋاشىلىعىنا, 10 پايىزى – تاۋ-كەن وندىرىسىنە, 8 پايىزى – سۋ-ەنەرگەتيكالىق سەكتورعا, 5 پايىزى – تۋريزم سالاسىنا, 3 پايىزى – قۇرىلىسقا, 2 پايىزى ساۋدا-ساتتىققا باعىتتالعان.
بۇعان قوسا, بۇگىندە قىرعىز جەرىندە 300-گە تارتا بىرلەسكەن كاسىپورىن جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جاتسا, ولاردىڭ اراسىنداعى كەيبىر كومپانيالار 100 پايىز قازاقستاندىق كاپيتال ەسەبىنەن ءوز قىزمەتتەرىن جانداندىرىپ كەلەدى. «2016 جىلى ەكى ەل كومپانيالارى 300 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن كەلىسىمشارتتارعا قول قويدى. وتكەن جىلى سونداي-اق, قازاقستاننان قىرعىزستانعا نەگىزىنەن استىق جانە استىق ونىمدەرى, لوكوموتيۆتەر مەن ۆاگوندار, قۇرىلىس ماتەريالدارى, ازىق-ت ۇلىك, تۇرمىستىق حيميا, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق قۇرىلعىلار سەكىلدى تاۋارلار ەكسپورتقا شىعارىلسا, ال قىرعىزستان قازاقستانعا ءسۇت ونىمدەرى, كوكونىس جانە جەمىس-جيدەك, سونداي-اق قاعازدان جانە كارتوننان جاسالعان بۇيىمداردى ەكسپورتتادى», – دەدى ءوز سوزىندە ەلشى.
ارينە, قازاق-قىرعىز اراسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىس تەك مۇنىمەن تۇگەسىلمەيدى. قوس تاراپ ارىپتەستىگى كولىك-لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, مادەنيەت پەن ادەبيەت, تۋريزم, سۋ-ەنەرگەتيكا سالالارى بويىنشا دا بىتە قايناسقان. ماسەلەن, ترانسشەكارالىق وزەندەر – شۋ مەن تالاس اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى سۋ رەسۋرستارىنىڭ نەگىزگى قاينار كوزى بولىپ تۇر. «ورتالىق ازيانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان دامۋى ەڭ الدىمەن, سۋ رەسۋرستارىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن بىلەمىز. شۋ مەن تالاس وزەندەرى باسسەيندەرىنىڭ ماڭايىندا 3 ميلليوننان استام تۇرعىن قونىستانعان. سوندىقتان, سۋ رەسۋرستارى باسسەينىن باسقارۋ بويىنشا ەكى ەل الدىنا قويىلعان ءتيىستى تالاپ-مىندەتتەرگە ءسايكەس, ترانسشەكارالىق وزەندەر رەسۋرستارىنىڭ تەڭگەرىمدى ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك», دەدى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى.
بريفينگ سوڭىندا ايىمدوس بوزجىگىتوۆ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى جانداندىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتتى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»