ەلىمىزدىڭ ءار قيىرلارىندا جەكە-جەكە, ۇزدىك-سوزدىق قۇرىلعان ولكەتانۋ ۇيىرمەلەرى بار شىعار, بىراق وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى تۇردە جۇيەگە ءتۇسىرۋ ءالى جولعا قويىلعان جوق. بارلارىنىڭ ءوزى زاتىنا ساي ما, ول باسقا اڭگىمە. ياعني, ولكەمىزدىڭ تاريحىن ءوزىمىز زەرتتەۋگە, زەرتتەلگەنىنىڭ ءوزىن زەردەلەۋگە ىنتالى ەمەسپىز, سولاي بولعان سوڭ ورەندەرىمىز دە ونى وقىمايدى.
وسى كەمشىلىكتى جۋىردا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارماسى شىعارعان «الماتى وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەن اتاۋلارى» اتتى كىتابى از دا بولسا تولىقتىرعانداي.
وبلىستىق ءتىل باسقارماسىنىڭ ماماندارى اۋدان-اۋدانعا, ەلدى مەكەندەرگە شىعىپ, كوكىرەگى قازىنا قارتتارمەن تىلدەسىپ, جەر-سۋ اتتارىنىڭ شىعۋ توركىنىنە قاتىستى اڭگىمەلەردى قاعازعا تۇسىرگەن. وعان قوسا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى مۇراعاتتاردىڭ ماتەريالدارىن دا مولىنان پايدالانىپ, كادەگە جاراتقان. بۇل – ۇلكەن ەڭبەك.
اتاۋلار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن – سول جەردىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگىنە, فلوراسى مەن فاۋناسىنا, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنا, تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى قويىلۋى ىقتيمال. مۇنداعى ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنى سوناۋ كونە تۇركى, مونعول, پارسى جانە باسقا دا تىلدەردە جاتۋى دا مۇمكىن. جيناقتا وسىنىڭ ءبارى ەسكەرىلىپ, اتاۋلاردى ماعىناسىنا قاراي جاداعاي بايانداي سالماي, ىقتيمال نۇسقالارىن, دىبىستىق وزگەرىسكە ۇشىراۋى مۇمكىن بالامالارىن دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. ماسەلەن, ەگىنسۋ اتاۋى بىلايشا تالدانادى: «ەگىن ءسوزى كونە تۇركى, مونعول تىلدەرىندە ەحين تۇلعاسىندا ايتىلىپ, «اعىن, اعىس», «باستاۋ, باس, باسقى», «باس جاعى» بولماسا, «اعىندى سۋ, بۇلاق» ءمانىن بىلدىرگەن. سوندىقتان, ەگىنسۋ اتاۋى «سۋدىڭ باسى, باس جاعى», بولماسا «اعىندى وزەن, سۋ» دەگەن ماندە بولۋى مۇمكىن. قازاق تىلىندە «ەگىن-تەگىن» دەگەن قوسارلى ءسوز دە بار. مول, تەگىن سۋ دەگەن ماعىنانى دا بەرەدى. سونداي-اق, شارۋاشىلىققا بايلانىستى «ەگىندى سۋاراتىن سۋ» ماعىناسىندا دا اتالۋى مۇمكىن».
ال ۇيعىر اۋدانىنداعى قالجات اۋىلى اتاۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن قۇلجا دەگەن اڭنىڭ كوپتىگىمەن بايلانىستىرادى. اتاۋدىڭ قۇلجاتى – قۇلجات – قولجات – قالجات دەگەن دىبىستىق وزگەرىستەرگە ءتۇسۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلادى.
كونەكوزدەر ايتقان ەل ىشىندەگى اڭگىمەنى دە ءبىر نۇسقاسى رەتىندە ۇسىنىپ وتىرادى. ماسەلەن, الاكول اۋدانىنىڭ ۇشقايىڭ اۋىلى نەلىكتەن ۇشقايىڭ اتالدى؟ قىپشاق ەسالىنىڭ ءبىر كەلىنىنىڭ 3 قايىنى وتىرعان تاۋدى ۇشقايىن تاۋى اتاپ كەتسە كەرەك. بىراق «ن» ءارپىنىڭ دىبىسى «ڭ» بولىپ ەستىلەدى دە, «ۇشقايىڭ» بولىپ وزگەرىسكە تۇسكەن. ال ەكىنشى نۇسقادا تاۋدىڭ باسىندا ءۇش قايىڭ وسەتىندىكتەن اتالعان دەگەن بولجام بار.
جيناقتىڭ, اسىرەسە, تاريحي اتاۋى قايتارىلعان ەلدى مەكەندەرگە قاتىستى زەرتتەۋلەرى كوبىرەك نازار سالۋعا تۇرارلىق. جالپى, كىتاپتى ازىرلەۋ بارىسىندا باسقارما ماماندارى مۇراعات ماتەريالدارىمەن, قاريالاردىڭ اڭگىمەلەرىمەن بىرگە وسى سالاداعى بەلگىلى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنە دە سۇيەنگەن. ياعني, وي قورىتۋدا عىلىمي تۇجىرىمداردى نەگىزگە الۋى جيناقتىڭ سالماقتىلىعىن ارتتىرا تۇسكەن.
ءتىل باسقارماسى تاراپىنان دايىندالعان بۇل جيناق وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن, ءوڭىر تۇرعىندارى ءۇشىن, جالپى, ەل تاريحى ءۇشىن پايدالى كىتاپتاردىڭ قاتارىندا بولارىنا سەنىمىمىز مول.
ساعىنىش نامازشاموۆا
تالدىقورعان