وتكەندە ءبىر ارىپتەسىم مۇڭ شاقتى. مۇعالىم مۇڭىن مۇعالىمنەن باسقا كىم تۇسىنەر؟ كوڭىلىندەگى كەيىستىگىن بۇكپەدى. سوزىنەن تورىعۋ سەزىلدى. ءتىپتى سۇيىكتى كاسىبىنەن كوڭىلى ءبىرجولا سۋىعانداي ەكەن. اشقان قارنىنا ەمەس, قاشقان قادىرىنە اشىنعاندىعى اڭعارىلدى.
تورىققانى تەگىن بولمادى. ءارىپتەسىم ءوز مەكتەبىندە سىنىپ جەتەكشىسى ەدى. كۇندەلىكتى قىزمەتى كەزىندە شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرىنىڭ ساباققا قۇلىقسىزدىعىن, ۇنەمى شارشاڭقى كۇيدە جۇرگەنىن بايقاپ, زەرتتەۋ ءجۇرگىزسە كەرەك. باقىلاۋ بارىسىندا قورشاعان ورتا فاكتورى, وتباسى فاكتورى, الەۋمەتتىك فاكتور – ءبارى دە مانسۇقتالىپ, كوپ ۇزاماي ماناعى وقۋشىنىڭ ۋىتقۇمارلىققا ءۇيىر بولا باستاعانىن انىقتايدى. بايلامى ءابدەن بەكيدى. بالامەن وڭاشادا سىپايىلاپ سويلەسكەنى, پسيحولوگپەن كەڭەسكەنى ناتيجە بەرمەيدى دە, بولعان جايدى اتا-اناسىنا جۇقالاپ جەتكىزەدى. بىراق ايقاي-شۋ وسىدان كەيىن باستالادى. كەي اتا-انانىڭ مۇعالىمدى بالا كوزىنشە مۇقاتقىسى, تۇلعالىق, مۇعالىمدىك ءمارتەبەسىن وقۋشى كوزىنشە تابانعا تاپتاعىسى كەلىپ تۇراتىنى بار ەمەس پە, سول جاعداي قايتالانادى. «جاپالاقپەن تاستى ۇرساڭ دا, تاسپەن جاپالاقتى ۇرساڭ دا جاپالاق ولەتىنى» سەكىلدى, ءناتيجەسىندە بار جايعا كىنالى مۇعالىم بولىپ شىعا كەلەدى. «جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق» دەمەكشى, اتا-انانىڭ جالاسى از بولعانداي, مەكتەپ باسشىلىعى دا مۇعالىمدى ابدەن تۇقىرتىپ, ءسوگىس بەرگىزەدى. ۇزاق-سونار ءاڭگىمەنىڭ قىلداي قىسقاسى وسى. «مەن مىندەتىمدى ادال اتقاردىم عوي, سوندا بالانىڭ ۋىتقۇمارلىققا ۇيرەنە باستاعانىن اتا-اناسىنا قۇپيالاپ ەسكەرتىپ, بۇل جولدان بىرلەسىپ قايتارايىق دەپ وتىنگەنىم ءۇشىن جازىقتىمىن با؟» دەپ شىرىلداعاندا, شىنى كەرەك, ارىپتەسىمە جاق اشۋعا جارامادىم. تەك سابىرعا شاقىردىم.
بايىپتاساق, مۇنداي جاعداي ءبىر مەكتەپتە عانا بولىپ قالمايدى ەكەن. ادەتتە, قاي ءبىلىم مەكەمەسىنە بارماڭىز, ماسكۇنەمدىك, شىلىمقۇمارلىق, ناشاقورلىق, جيتس سياقتى ىندەتتەرگە قارسى ءىس-شارالار جۇيەلى وتكىزىلىپ, ءدالەلدەمەلەرى تاپ-تۇيناقتاي جيناقتالىپ جاتادى. ءتۇبىندە تەكسەرۋشىگە دە كەرەگى سول: قاعازىڭ ءتۇزۋ بولسىن. سىرتتاي قاراعاندا, ءبارى تاماشا. كەيدە «مەكتەپتىڭ ابىرويى ءۇشىن», «باسشىنىڭ باسشى الدىندا قىزارماۋى» ءۇشىن جاۋىردى جابا توقيتىن كەز دە كەزىكپەي قالماس. دەسەك تە, ونداي جالعان ابىروي وپا بەرمەيدى. «اۋرۋىن جاسىرعان – ولەدى» دەمەي مە حالىق.
...ءبىزدىڭ مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىعان كەزىمىز – سەكسەنىنشى جىلدار. ساباقتان تىس كەزدە باۋ-باقشادا اتا-انامىزعا كومەكتەسەتىنبىز. ءبىر جىلى كارتوپتىڭ «كولورادو قوڭىزى» دەيتىن جاۋى پايدا بولدى. جۇرت جاعا ۇستادى. ءبىر جىلى كادىمگى سارىمساققا قۇرت ءتۇستى. اششى ەكەش اششىعا دا قۇرت تۇسكەندە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامدارى اڭ-تاڭ بولعان. ال, ەندى بۇگىن وعان ەشكىم تاڭدانبايدى. قالىپتى جاعدايعا اينالعان. قيسىنىم قيىسپاي تۇرسا, عافۋ ەتىڭىزدەر, ءبىلىم سالاسى دا سونداي. قازىر وقۋ وشاقتارىندا كەلەڭسىز جاي كوبەيىپ كەتتى. مەكتەپتە بىلتىر, نە بۇرناعى جىلى بولىپ كورمەگەن توسىن جاعداي ورىن الىپ جاتسا, اۋەلى تاڭىرقايسىڭ. ارادا بىرەر اي ءوتكەن سوڭ, تاڭىرقاعانىڭ تاڭسىق بولماي قالادى.
قازىر ءبىلىم ۇيالارىندا جان ءجۇدەتەر جايلار ۇدەپ بارا جاتىر. سونىڭ ءبىرى – ۋىتقۇمارلىق, ياكي توكسيكومانيا. ول – ەيفوريا تۋعىزعانىمەن, قۇقىقتىق تۇرعىدا ەسىرتكىلىك زاتتار قاتارىنا جاتقىزىلماعان, ۋىتتى زاتتاردى تۇتىنعاندا پايدا بولاتىن شەكتەن تىس قۇنىعۋ جاعدايى. سىرتتاي قاراعاندا, داۋرىعاتىن دا, داۋرىقتىراتىن دا تۇك جوق سياقتى. سەبەبى ەسىرتكى زاتى ەمەس. ودان بولەك ءسىز دە قارسى ءۋاجىڭىزدى كەلتىرەسىز: توكسيكومانيا ءبىزدىڭ وقۋشى كەزىمىزدە دە اۋىق-اۋىق كەزدەسىپ قالۋشى ەدى, ءبىز دە بوزبالا شاعىمىزدا اتا-انامىزعا ءبىلدىرمەستەن اندا-ساندا ەپتەپ ۇرتتايتىنبىز, شىلىمنىڭ دا ءتۇتىنىنە تالاي قاقالعانبىز دەرسىز ت.ب.
بالاڭىزدان ءوزىڭىزدى كورەسىز. ونىڭ تەمەكى تارتپايتىنىنا, ءسىزدىڭ جاس كەزىڭىزدەگىدەي جاسىرىنىپ ءىشىمدىك ىشپەيتىنىنە قۋاناسىز. ءبىراق كۇندەردىڭ كۇنىندە... سىزگە بالاڭىزدىڭ سىنىپ جەتەكشىسى حابارلاستى. جولىعىپ سويلەسكەندە ۇلىڭىزدىڭ ۋىتتى زاتقا ەسسىز ەلىتەتىن ادەت تاپقانىن ايتتى دەلىك. سونى ەكى جاقتاپ قاداعالاپ, تەرىس ارەكەتتەن ارىلتۋعا كومەكتەسۋىڭىزدى سۇرادى. بۇل جاعداي سىزگە قالاي اسەر ەتەدى؟
سوزدىكتەرگە سۇيەنسەك, توكسيكومانيا – بۋلارمەن, گازدارمەن دەمالۋ. ونىڭ كەيبىر تۇرلەرى تۇرمىستا قولدانىلاتىن اتسەتون, بەنزول ارقىلى تارالادى. بۇل – ەرىتىندىلەر, تازارتقىشتار, سينتەتيكالىق جەلىمدەر, بوياۋلار, داقتاردى كەتىرەتىن سۇيىقتىقتار ت.س.س. قازىرگى ۋاقىتتا 9-15 جاس ارالىعىنداعى كەيبىر بالالار كوبىنە جەلىم, لاك, ءارتۇرلى حيميالىق پرەپاراتتار سەكىلدى دەنساۋلىققا زياندى, ۋىتتى زاتتاردى پايدالانادى. ولاردى پايدالانعان كەزدە باستاپقىدا ءالسىز ماساڭسۋ (ەيفوريا) تۋىندايدى, سودان سوڭ ەسىنىڭ شاتاسۋى, بەيىمدەلۋدىڭ جوعالۋى, قۇسۋ پايدا بولادى. كەيبىر زاتتار ساندىراق, الدامشى قابىلداۋ, ەلەس, ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەكسىزدىك سەزىمىن, ويلاۋ قابىلەتىنىڭ بۇزىلۋىن, ءوزىن-ءوزى باقىلاۋدىڭ جوعالۋىن تۋىنداتۋى ءمۇمكىن. بالانىڭ تۇيىقتالۋى, كۇيزەلىسكە ءتۇسۋى, ءجيى اشۋلانۋى سياقتى بەلگىلەر كوبەيەدى.
ۋىتتى زاتتاردى يىسكەپ, ەلىتۋگە ءۇيرەنگەن بالانى انىقتاۋ – ەڭ قيىنى. ايتالىق, وقۋشى سومكەسىنەن نەمەسە كيىمىنىڭ قالتاسىنان اتا-اناسى قاراپايىم تۇرمىستىق جەلىمدى تاپتى دەلىك. ءسوز جوق, وعان كوڭىل اۋدارمايدى. اياق كيىمىن ءجوندەۋگە پايدالاناتىن زات ەكەن دەيدى دە قويادى. بىراق ءدال ءسىز ىزدەگەن زات ماناعى تۇرمىستىق جەلىم بولىپ شىعۋى مۇمكىن. ونىڭ قاراپايىم ءبىر ءتۇرى – بازاردا ساتىلاتىن ارزانقول «مونوليت» جەلىمى. بۇدان بولەك, «سۋپەرمومەنت» جەلىمى, ءار ءتۇرلى سپرەيلەر دە بولۋى ىقتيمال. ونى پايدالانۋ تىم وڭاي. كەز كەلگەن تاسا جەردە تسەللوفان قاپشىققا كىشكەنە تامىزىپ, بىرەر مينۋت ءيىسكەسە بولعانى, ۇزاماي-اق بالا بويىندا ماساڭدىق سەزىمىن تۋدىرا باستايدى. وسىلايشا, اۋەلى «ءبىر كورسەم ەشتەڭە ەتپەس» دەپ قۇربى-قۇرداسىنا جاي ەلىكتەۋدەن باستالعان مۇنداي قىزىعۋشىلىق بىرتە-بىرتە ۋىتقۇمارلىققا اپارىپ سوقتىرۋى ءمۇمكىن. راس, ەسىرتكىگە قاراعاندا كوپتەگەن ۋىتقۇمارلىق زاتتاردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپتىلىگى ازداۋ. ءبىراق ونىڭ الدىن الىپ, سەبەبىمەن كۇرەسپەسە, سوڭى جاعىمسىز سالدارلارعا جەتكىزەتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ارىپتەسكە نەنى ۇسىنامىز؟
ءيا, جامان ادەتتى اۋىزدىقتاۋدان بۇرىن, ارينە, اۋەلى ونى انىقتاۋ كەرەك. ول ءۇشىن بالاعا جانىڭىز جاقىن بولماعى ءجون. اتا-اناسىنا, دوس-قۇربىسىنا ايتپايتىن ىشكى سىرىن سىزگە ايتاتىنداي رۋحاني جاقىندىق قاجەت. «ادام جانىنىڭ ينجەنەرى» دەگەن مەتافورا سىزگە سول سەبەپتى بەرىلگەن. ايتسە دە, بالانىڭ ءوسۋ كەزەڭىندەگى ءارتۇرلى پسيحولوگيالىق قالىپ-كۇيدى باستان كەشۋى ونى تۇيىقتالۋعا سوقتىرادى. دەمەك, سىزگە ەلىگىپ جۇرگەن نارسەلەر جايىندا وزدىگىنەن ايتا قويماس. سوندىقتان كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتتەگى زەرتتەۋدى ۇزبەگەن دۇرىس.
سىزگە ەكىنشى كەدەرگى اتا-انا بولۋى مۇمكىن. ارينە, بىرەن-سارانى عانا. ءسىز وقۋشىنىڭ ۋىتقۇمارلىققا ۇيىرسەكتىگىن ايتا قالساڭىز, وعان اۋىر تيەتىنى ءسوزسىز. ءوزىڭىزدى كىنالايدى. مۇعالىمنىڭ جۇمىسى قاتتى قيىنداپ بارادى دەگەنگە مۇنداي كورىنىستەر دە سەبەپ بولۋدا. دەگەنمەن, سابىر ساقتاعان ءجون. سەبەبى, الگىندەي «ادەتتى» باسقا كىم انىقتاي الادى؟ سىزدەن باسقا كىم تۇزەتۋشى ەدى؟
ءابدىماناپ تاسبولات,
سارىاعاش اۋدانىنداعى
№4 مامانداندىرىلعان
مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى