ەلباسى بۇل جولى حالىققا دەگەن جولداۋىنىڭ ءتۇيىندى تۇستارىن قازاقستان تەلەارناسىنان قىسقاشا باياندادى دا, نەگىزگى مازمۇنىن باسپاسوزدە جاريالادى. ءسوزىن تىڭدادىم. تولىق ءماتىنىن گازەتتەن وقىپ ويعا قالدىم. تولعاندىم. جولداۋ ءۇش نەگىزگى كەزەڭدى قامتيدى. سول ءۇش نەگىزگى كەزەڭدە اتقارىلعان جۇمىستارمەن تۇبەگەيلى تانىسا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ قانداي قيىن جولداردان وتكەنىن, قالاي ەس جيىپ, ەسەيگەنىن كورگەندەي بولدىم. ءاربىر كەزەڭنەن وتكەن ەلىمىزبەن بىرگە مەن دە كۇيزەلىپ بارىپ ەس جيىپ, ەسەيگەنىمدى بايقادىم.
قاراڭىز: الاساپىران وقيعالارعا تولى العاشقى كەزەڭ. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قيراندىلارىنان قالعان ەسكى جۇرتتىڭ ورنىنا ءتۇر-ءتۇسى, مازمۇن-ماعىناسى مۇلدە بولەك جاڭا مەملەكەتتى, قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ مۇلدە وڭاي بولماعانىنىڭ ءتىرى كۋاگەرلەرىنىڭ ءبىرىمىن. الا دورباسىن ارقالاپ ەل كەزىپ كەتكەن ايەلدەردى, نەمەن اينالىسۋدىڭ ەسەبىن تاپپاي ۇيكۇشىك بولىپ وتىرىپ قالعان ەر ازاماتتىڭ ءمۇساپىر حالىندەگى كەيپىن قالاي ۇمىتارسىڭ.
مىنە, وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەنىن, ول ءۇشىن ۇيىمداسقان ەڭبەك, تۇتاسقان بىرلىك كەرەك ەكەنىن قالىڭ بۇقاراعا ۇقتىرا بىلگەن, ولاردىڭ كوكەيىنە سەنىم ۇيالاتا جانە ءوز سوزىنە ەلدى ۇيىتىپ, ەرتە بىلگەن تەمىرتاۋدىڭ وت جالىنىندا شىنىققان شامالعاننىڭ سارى بالاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولاتىن. ەل وعان سەندى. جالىندى سوزدەرىنە ۇيىدى. سول سەنىمنىڭ اينالاسىنا توپتاسا بىلگەن ەل قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەيتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتى دۇنيەگە الىپ كەلدى. بۇل كەزەڭدە جوعارىدا ەسكە العانىمىزداي ءبارى بولدى: قينالۋ دا, كۇيزەلۋ دە, ءتۇڭىلۋ دە, جوقشىلىق تا, تارشىلىق تا... بىراق قانشا قينالىس بولسا دا كوكەيگە ۇيالاعان بولاشاققا دەگەن سەنىمنەن ەل كۇدەرىن ۇزبەدى.
سول سەنىم مەن ەرەن ەڭبەك ناتيجەسىندە قازاق مەملەكەتى دۇنيەگە كەلدى. ەندى-ەندى ەڭسە كوتەرە باستاعان قازاق ەلى الەم ەلدەرىنە كوز سالىپ, نەگە ۇمتىلىپ, نەنى ۇيرەنىپ, نەدەن بەزىنۋ كەرەكتىگىن دە جادىنان شىعارمادى. بۇكىل الەمگە قىر كورسەتە الاتىن جويقىن سوعىس قۇرالىنا يە بولا وتىرىپ, ودان باس تارتتى. بەيبىت جولدى تاڭداعان بەيبىتشىل مەملەكەتكە بۇكىل دۇنيە ءجۇزى نازار اۋدارا باستادى.
تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراپ كەتكەن باۋىرلار الەمدەگى جالعىز اتامەكەنى – قازاقستان ەكەنىن سەزىنە باستادى. ەلباسى ولاردى ەلگە شاقىردى. ولارعا تۋعان جەردىڭ ەسىگى ايقارا اشىلدى. «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەگەن ءسوزدىڭ ناعىز ءمانىن اشا تۇسكەن كەزەڭ ەدى بۇل. بۇل عانا ما؟ سول وتانداستاردىڭ باسى قازاق قاۋىمداستىعى دەيتىن ۇلكەن ۇيىمدا ءتۇيىستى.
كەزىندە كەڭەستىك ءداۋىر كەساپاتى سالدارىنان تۋعان جەرى مەن ەلىنەن ايىرىلىپ, قازاقستاندى پانالاعان وزگە ۇلت وكىلدەرى (كورەي, نەمىس, چەشەن, وسەتين, بالقار, قاباردى, تۇرىك, ازەربايجان, كۇرد, ت.ت.) قانشاما. قازاقتىڭ باۋىرىنا تىعىلعان بۇل باۋىرلاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دا وسى العاشقى كەزەڭنىڭ تۋىندىسى. «جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى». بۇل – ءبىرىنشى جاڭعىرۋ كەزەڭىندە بولعان العا باسۋ.
ال ەكىنشى جاڭعىرۋ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋىن جانە جاڭا ەلوردامىز عاجايىپ استانانى الىپ كەلدى. ەكونوميكاسى باسەكەگە قابىلەتتى 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. وسىلايشا باعا جەتپەس تاجىريبە جيناقتالىپ, جاڭا بەلەسكە بەت تۇزەدىك. ەلباسىنىڭ جاڭا جولداۋى ءدال وسى ورلەۋ كەزەڭگە سايما-ساي جاسالىپ وتىر. ول – قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى. بۇل ءۇشىنشى جاڭعىرۋعا اپارار جولدىڭ نەگىزگى تىرەكتەرى, سوقپاقتارى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جاڭعىرۋ كەزەڭدەرىندە جاسالدى. ول «100 ناقتى قادام» بازاسىن نەگىزدەگەن ۇلت جوسپارى. ونىڭ بەس نەگىزگى باسىمدىعى دا كورەگەندىكپەن بولجانىپ, بولاشاقتا 30 وزىق ەلدىڭ قاتارىنا اپارار جولدى دا نۇسقاپ وتىر.
جولداۋدا ەلباسى «ءۇش تۇعىرلى» ەمەس, ءۇش ءتىلدى وقۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل جەردە, ارينە, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرمەي قازاقستان جالپى ۇلتتىق پروگرەسكە جەتە المايتىنى اقيقات دەسەك تە, بۇل ءوزىڭنىڭ انا ءتىلىڭدى, قازاق ءتىلىن ەكىنشى كەزەككە قويىپ, باياعى 70 جىل بويى ءتىلىمىزدى ۇمىتارداي, ورىستانىپ كەتە جازداعانداي جاعدايدى كوزدەپ وتىرعان جوق ەلباسى. ول بۇل جولدى دا ەڭ باستى باسىمدىق قازاق تىلىنە, مەملەكەتتىك تىلگە بەرىلۋى ءتيىس دەگەن ويدى تاعى دا قاداپ, قازىپ ايتىپ وتىر. وڭايدان سىلتاۋ ىزدەگىش اعايىن وسىنى ەسكەرە بەرمەيدى. وسىلايشا قولعا الىنعان ماسەلەنى ءوز رەتىمەن, ءوز جونىمەن ورىنداۋدىڭ ورنىنا, قازاق ءتىلىن قويا تۇرىپ, اعىلشىن نە ورىس ءتىلىن العا سالىپ, ولاردى رەتسىز كەزەككە قويىپ, باقتالاستىرىپ قوياتىن ادامدار دا بار, وكىنىشكە قاراي. پرەزيدەنتتىڭ ءوز سوزىنە جۇگىنسەك «قازاق ءتىلىنىڭ باسىمدىعى ساقتالادى, ودان ءارى قاراي دامۋىنا زور كوڭىل بولىنەدى».
عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسىپ جۇرگەن ءبىز ءتارىزدى مامانداردى ەلباسى قوزعاپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبارى قىزىقتىرادى. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, مەنى تەرمينتانۋشى عالىم رەتىندە تولعاندىرعان مىنا ءبىر تۇسى. جۇگىنەيىك:
«مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا بيىل «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلا باستادى. تەگىن وقىتۋ مەن ەڭ اۋەلى جۇمىسسىز جانە ءوزىن ءوزى ءتيىمسىز جۇمىسپەن قامتىعان جاستار, سونداي-اق, كاسىپتىك ءبىلىمى جوق ەرەسەك ادامدار قامتىلۋى ءتيىس. كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە مەن ايتقانداي ەكونوميكاداعى جاڭا وندىرىستەر ءۇشىن ماماندار دايىنداۋعا دەن قويۋ كەرەك. ول ءۇشىن كاسىپتىك ستاندارتتار ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا جانە ەڭ ۇزدىك الەمدىك وقۋ-وندىرىستىك تاجىريبەلەرگە سايكەس جاڭارتىلۋى قاجەت».
بۇل رەتتە, ءارتۇرلى عىلىم سالاسىنداعى مامانداردىڭ, سونداي-اق, ءتىل ءبىلىمى سالاسى قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن دە نەشە الۋان تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر ءتۇزۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعانداي. سونداي-اق, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى كوزدەلىپ وتىرعان ءىس-شارالار اۋقىمىندا دا عالىمدار, ءتىل ماماندارى اتقارار شارۋا شاش-ەتەكتەن. مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ءورىس اشار ءوڭىرى جالعىز بۇل عانا ما؟ ءبىرىنشى باسىمدىققا ءتان ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭا جاڭعىرتىلۋى سالاسىنا بايلانىستى دا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا دا سان الۋان تەرمينولوگيالىق جۇيەنى جاڭاشا كوزقاراس تۇرعىسىنان قايتا قاراپ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ نەگىزىن تەرەڭدەتەر قانشاما تەرمين سوزدەر لەگى جۇيەلەنۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن.
جولداۋدا باياندالعان ەكونوميكاعا, تەحنولوگياعا بايلانىستى جانە وقۋ, ءبىلىم مەن مەديتسيناعا وراي كوزدەلىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى وركەندەتۋگە تىكەلەي قاتىسى بار, ياعني بۇل تۇستا دا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تاراپىنان اتقارىلار جۇمىستىڭ نەشە الۋان ءتۇرى كورىنىس بەرىپ تۇر. تەك عالىمدار, ەڭ الدىمەن, قازاق مەملەكەتىنىڭ قامىن جەيتىن قازاقستان ازاماتى رەتىندە ءوزىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزە الاتىن دارەجەگە كوتەرىلگەن جاعدايدا عانا ەلباسىمىز ارمانداعانداي ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك تۇعىرى بەكي تۇسەتىنى انىق.
قىسقاسى, جولداۋدى تۇبەگەيلى قاراستىرا وتىرىپ, ءاربىر كەزەڭ سايىن ەلىمىزدىڭ وسكەنىن, ەل ازاماتتارىنىڭ جەتىلگەنىن, سونداي-اق, ەلىمىزبەن بىرگە ەلباسىمىز دا ۇنەمى وزىق ويدىڭ جەتەگىندە ءوسىپ وتىرعانىن بايقادىم. ەلىن ساۋلەلى بولاشاققا جەتەلەپ, بەيبىت كۇندەردىڭ ءدامىن تاتىرا بىلگەن كۇرەسكەر باسشىنىڭ بولعانى قانداي باقىت! ەندەشە, جولداۋدا كوزدەلىپ وتىرعان بيىك ماقسات پەن مىندەتتى اتقارار مۇمكىندىگىمىز مول بولعاي!
ومىرزاق ايتباي ۇلى,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى,
ۇعا اكادەميگى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى