قازاقستاننىڭ كەمەل كەلەشەگىنە نەگىز قالايتىن بايىپتى رەفورما

سوڭعى كۇندەردە كوپ تالقىعا ءتۇسىپ, قىزىعۋشىلىق تۋعىزعان تا­قى­رىپتار اراسىندا سيريا ماسە­لەسىنىڭ شەشىمىندەگى قازاق­ستاننىڭ ءرولى, استانادا وتكەن كەزدەسۋ جانە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستاندا تۇبە­گەيلى ساياسي رەفورمالارعا بايلا­نىستى حالىققا جولداعان سوڭعى ۇندەۋىن اتاپ ايتۋعا بولادى. وسىن­داي جاڭالىقتاردىڭ بەل ورتا­سىندا تۇرعان استانادا ماڭىز­ى مەن اۋقىمى تۇرعى­سىنان جەرگىلىكتى, ايماقتىق قانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءۇل­كەن وقيعالار جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بۇل ءبىر جاعىنان رەسمي استا­نانىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءرولى مەن ىقپالىنىڭ قانشالىقتى كۇشەيگەنىن دە كورسەتەدى.

ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ءتيىمدى باستاما

قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى ورناتۋعا باعىت­تالعان ۇردىستەردىڭ ورتاسىندا بولۋى, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەلدە مەم­لە­كەتتى باسقارۋ وكى­لەت­تىكتەرىن قايتا ءبولۋ جانە پارلا­مەنت­تىك جۇيەنى كۇشەيتۋ ۇدەرىس­تەرىنە بايلانىس­تى باستامالارىنا بارشا تۇركى الەمى, سونداي-اق ازەر­بايجان دا زور ءمان بەرىپ وتىر. نەگى­زىندە, تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, كونە تۇركى مەملەكەتتەرىندە باسقا­رۋ ورگاندارى بولىپ تابىلاتىن قۇرىلتايلار مەملەكەت بيلىگىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعان. اسىرەسە, 600-700 جىل بۇرىن ۇلى قولباسشى ءامىر تەمىر باسقاراتىن كەڭەسى, قۇرىلتايى جوق مەملەكەتتەر كەلەشەگىنىڭ ساتسىزدىككە ۇشىرايتىندىعىن ايتقان بولاتىن. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تۇركىلەردىڭ ۇلى مەملەكەتتىلىك تاريحى سىناعىنان وتكەن بۇل جۇيەنىڭ ەلدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ءتيىمدى بولاتىندىعىنا كوز جەتكىزىپ وتىرعانى بايقالادى. ال ول بۇل شەشىمىندە نەگە سۇيەنەدى جانە قازاقستان جاڭا باسقارۋ فورماسىنا قانشالىقتى دايىن؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 25 جىلعا كوز جۇگىرتۋ جەتكىلىكتى. سول جىلدارى تاريح ءۇشىن سون­شالىقتى ۇلكەن كەزەڭ بولىپ ەسەپ­تەلمەيتىن ۋاقىتتا تار جول, تايعاق كەشۋدەن وتكەن قازاق­ستاندا كەرەمەت, تولىعىمەن ورنىققان مەملەكەتتىلىك ءداس­تۇر قالىپتاستى, ەڭ باستىسى, قازاق حالقىندا وزىنە دەگەن سەنىم پايدا بولدى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى قيىنشىلىقتارعا تولى جانە اۋىر كەزەڭىنەن مەملەكەتتى ابىرويمەن الىپ شىقتى. ەندى قازاقستان وتپەلى كەزەڭدى ارتقا تاستاپ, وزىنە جاڭا ماقساتتار بەل­گىلەدى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.

العاشقى رەفورمالار ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا باستالعان ەدى

مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ سوڭعى جولداۋىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا مەملەكەتتىڭ اياققا تۇرىپ, نىق قادامدار باسىپ, كۇش جيناۋعا تىرىسقان ۋاقىتتا پرەزيدەنتتىك باسقارۋدىڭ اسا قاجەت بولعاندىعىن اتاپ ءوتتى. ەندى ەلباسىنىڭ ارقاسىندا وتپەلى كەزەڭ ەڭسەرىلىپ, ميسسيا تولىقتاي ورىندالدى. سونىمەن قاتار, وسىدان كەيىنگى كەزەڭدە مەملەكەتتى باسقارۋعا قابىلەتتى مىڭداعان جاڭا كادردىڭ قالىپتاسقاندىعى دا ايقىن كورىنەدى. نەگىزىندە, قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ-اق ايماقتىق گەوساياسي كۇشكە اينالۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق الەۋەتكە – ماسەلەن, الىپ تەر­ري­تورياعا, تابيعي رەسۋرستارعا, ساياسي, اسكەري, ەكون­و­مي­كالىق, عىلىمي جانە مادەني الەۋەتكە يە بولدى. ءبىزدى ويلاندىرعان ءبىر عانا جايت – اتالعان فاكتورلاردىڭ اربىرىنە تىكەلەي بايلانىستى ادامي رەسۋرس تاپشىلىعى مەن ۇلتتىق كادرلار ماسەلەسى بولاتىن. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنى ءبىلىم ارقىلى شەشىلەتىنىن بولجاي وتىرا, وتە كورەگەن قادام جاساپ, 1993 جىلى تمد مەملە­كەت­تەرى ارا­سىندا العاشقى بولىپ جەكە مەملەكەتتىك باعدار­لاما­لار شەڭبەرىندە مىڭداعان قازاق جاسىن دامىعان ءبىلىم مەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنۋ ءۇشىن دۇنيەنىڭ تورتكۇل بۇرىشىنا جىبەرە باستادى. بۇل باعدارلامالاردى تامامداعان ۇلتتىق كادر­لاردى ەندى مەملەكەت باسقارۋىنىڭ بارلىق ساتىلارىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. وتكەن جىلى وقۋ­شىلار­دىڭ ءبىلىم جەتىستىكتەرىن باعالايتىن حالىق­ارالىق قاۋىمداستىقتىڭ رەيتينگىندە كەيبىر پاندەر بويىنشا ورتا ءبىلىم سالاسىندا قازاقستاننىڭ كوپ­تەگەن دامىعان ەلدەردەن وزىپ, العاشقى وندىققا كىرگەنى كەزدەيسوق ەمەس. سونداي-اق, بىلتىرعى جىلى دۇنيەجۇزىلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر رەيتينگىنە قازاق­ستاننىڭ 4 جوعارى وقۋ ورنى ىلىككەن. ارينە, بۇل جەتىس­­­تىكتەرگە ن.نازارباەۆتىڭ ءبىلىم سالاسىن ستراتە­گيا­­لىق باسىمدىق ەتىپ تاڭداۋىنا بايلانىستى قول جەتكىزىلدى. ويتكەنى, ۇلان-بايتاق جەرى بار جانە تابيعي رەسۋرس­تارعا باي مەملەكەتتە ادام رەسۋرستارىنىڭ تاپشى­لىعى ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – مەملەكەتتىك اپپاراتتى باسقارۋ قابىلەتى بار كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەندى رەسپۋبليكانىڭ كادر­لار الەۋەتىنە سەنىممەن قاراپ, مەملەكەتتى باسقارۋدا ءاربىر جەكە تۇلعانىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنگەنىن قالايدى. سەبەبى, وسى جاۋاپكەرشىلىك ارقىلى حالىقتا وزىنە دەگەن جوعارى سەنىم نىعايىپ, زاماناۋي اقپارات ءداۋىر تالاپ ەتەتىن «كەمەل, يكەمدى جانە سەرگەك ازامات» بولۋ ماقساتىنا سايكەس مەملەكەت تابىستى تۇردە ىلگەرىلەي بەرەدى. وسى ارقىلى قازاقستان ايماقتىق كۇشكە اينالۋ جولىنداعى ەڭ كوكەيكەستى جانە قاجەتتى قۇرامداس – ادامي رەسۋرس ماسەلەسىن شەشەدى. جالپى, تاۋەلسىزدىكتىڭ قىسقاشا تاريحىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم سالاسىنان باستاعان رەفورمالاردى دانا جانە ساتىلى تۇردە جۇزەگە اسىردى. ەندىگى كەزەكتە رەفورمالاردىڭ سوڭعى ساتىسى باستالدى.

كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ وتانى بولىپ تابىلاتىن جانە الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە بالاماسى جوق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى قوعامدىق ينستيتۋتتىڭ قۇرىلۋى مەن استانانىڭ كوشىرىلۋى ءتارىزدى كورەگەن قادامدار ساتىلى وزگەرىستەردىڭ تەك ەكى عانا مىسالى بولىپ تابىلادى. جاڭا ەلوردا – استانانىڭ تۇساۋكەسەر سالتاناتىنا قاتىسقان ازەربايجاننىڭ جالپىۇلتتىق كوشباسشىسى گەيدار اليەۆ بۇل وقيعانى «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى» دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. بۇل باتىل تاريحي-ساياسي قادام جالپى مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق قۇرىلىمىن وزگەرتىپ, مەملەكەتتى بىرجاقتى ەمەس, كوپجاقتى دامۋعا الىپ كەلدى. ماقسات بەلگىلى بولاتىن, ول – قازاقستاندى مىقتى, مىزعىماس جانە ابىرويى بيىك ايماقتىق كۇشكە اينالدىرۋ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەيبىتشىلىك ميسسياسى

كەيدە ەل باسشىلارى ۇلكەن ساياسي ەپتىلىك, تاجىريبەلىك جانە كوشباسشىلىق قابىلەتىمەن وتە قىسقا ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى مەن تاعدىرىن بەلگىلەيتىن شەشىمدەر قابىلداۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل تۇرعىدان ن.ءا.نازارباەۆ جاھاندىق اۋقىمدا ۇلگى بولارلىق ساياسي قايراتكەردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىل­دانا­دى. قازاقستان باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ەۋرازيا­لىق ەكونوميكالىق وداق جانە كەدەن وداعى قۇرىلۋىمەن قاتار, قازاقستان باسقا دا مەملەكەتتەرمەن تەرەزەسى تەڭ سەرىكتەس ەل رەتىندە بايلانىستارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداق, اقش, قىتاي, ءۇندىستان, يران سياقتى مەملەكەتتەرمەن, باسقا دا كورشىلەرىمەن بايلانىستارى ەكىجاقتى سەنىم مەن بەيبىت كەلىسىمگە نەگىزدەلەدى. قازاقستان ءوز مىسالى ارقىلى سىرتقى ساياساتتا كورشىلەرىمەن بەيبىتشىلىك تاكتيكاسىنىڭ ناقتى ۇلگىسىنە اينالدى. ەل پرەزيدەنتى ورتاق قۇندىلىقتارعا يە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى ينتەگراتسيانى نىعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى باستامالار كوتەرىپ, تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى رەتىندە دە بۇل ميسسياسىن ابىرويمەن جالعاستىرىپ كەلەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن تىكەلەي نەمەسە جاناما اسەر بەرەتىن ءارتۇرلى قاقتىعىستاردىڭ شەشىلۋىندە «بەلسەندى تاراپ» بولىپ كەلدى. الايدا, بۇل بەلسەندىلىكتىڭ نەگىزىندە «ءبىر تاراپقا جاقتاسۋ» ەمەس, بارلىق جاعدايدا دا بەيبىتشىلىككە باعىتتالعان ادىلەتتى ورنىقتىرۋ جانە بىتىمگەرشىلىك باستامالارى جاتىر. بۇل ميسسيانى رەسەي مەن ۋكراينا شيەلەنىسىندە, رەسەي مەن تۇركيانىڭ كەلىسپەۋشىلىگىندە, سيريا قاقتىعىسىندا دا ارااعايىندىق باستامالارىمەن ورىنداعان مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ارمەنيا-ازەربايجان, ياعني تاۋلى كاراباق قاقتىعىسىندا دا ادىلەتتى جاقتاپ, «بەيبىتشىلىك ەلشىسى» رەتىندە زور ىنتا-جىگەر كورسەتتى. ارمەنيا كەدەن وداعىنا قوسىلۋدىڭ الدىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ازەربايجاننىڭ تەرري­توريالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ شارتىن العا تارتا وتىرىپ, تاعى ءبىر مارتە ادىلەتتى جاقتاعاندىعىن ازەرباي­جان حالقى ۇلكەن ريزاشىلىقپەن ەسكە الىپ وتىرادى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ حالىقارالىق دەڭگەيدە بەي­بىت­شىلىكتىڭ ورناۋىندا ءوزىنىڭ زور ۇلەسىن قوسىپ قانا قويماي, كوشباسشىلىق قابىلەتىن, جالپى الەمدى بەيبىت تۇردە باسقارۋدىڭ مۇمكىندىگىنە دەگەن سەنىمىن پاش ەتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساياسات فيلوسوفياسى وتە ايقىن. بۇل ساياسات بويىنشا جاڭا حالىقارالىق بايلانىستار – ۇيلەسىمدىلىك قاعيدالارىنا جانە ادىلەتكە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋ, قازاق­ستاننىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باس­تاپ ەكى جىلعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە جۇمىسقا كىرىسۋى دە دۇنيە ءجۇزى­نىڭ پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىنداعى قازاق­ستان­عا دەگەن سەنىمىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى دەسەك, قاتەلەس­پەيتىنىمىز انىق. كوپمادەنيەتتىلىكتى مەملەكەتتىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ باسىمدىعى دەپ جاريالاعان ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ پەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستانىمدارى مەن الەمدەگى وقيعالارعا دەگەن كوزقاراستارى ءبىر-بىرىمەن ۇندەسەتىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەكى مەملەكەت تە بەيبىت ومىرگە شاقىراتىن گۋمانيتارلىق جانە ەكونوميكالىق باستامالارعا قولداۋ كورسەتىپ, ۇلكەن جاھاندىق فورۋمداردى ءوز جەرىندە وتكىزىپ تۇرادى. ماقسات بەلگىلى – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ەڭ تاماشا ۇلگىلەرىن بارشا ادامزاتتىڭ ورتاق قازىناسىنا اينالدىرۋ. وسىنىڭ ناتيجەسىندە الەمدە ەكىجاقتى سەنىمسىزدىككە, ءدىني جانە ەتنوستىق توزبەۋشىلىككە ورىن قالمايتىن بولادى. بۇل جۇيە بويىنشا دامۋ تەك قانا ماتەريالدىق قۇندىلىقتار ارقىلى ەمەس, ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمەن, جوعارى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارمەن جۇزەگە اسادى. قورىتا ايتقاندا, قازاقستانعا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قول جەتكىزگەن جەتىس­تىكتەرى جانە جاھاندىق بەيبىتشىلىك ميسسياسى ءۇشىن بەرىلەر ەڭ جوعارى ماراپات – قازاقستان حالقىنىڭ جانە دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ جوعارى سەنىمى. فۋزۋلي مەجيدلي, PhD دوكتورى, ازەربايجان رەسپۋبليكاسى, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن