جۋىردا پارلامەنت سەناتى «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قاراپ, ونىڭ جەتىلمەگەن تۇستارىن كورسەتىپ, قوسىلعان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردى ماقۇلداۋ ءۇشىن ماجىلىسكە قايتاردى. وسى تۇزەتۋلەردى ەنگىزۋگە نەگىزىنەن مۇرىندىق بولعان سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ. وسى ورايدا, ءبىز ونى اڭگىمەگە تارتىپ, ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلاردىڭ قانداي ەكەنىن ايتىپ بەرۋدى وتىنگەن ەدىك.
– ەلىمىزدەگى بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ 84 پايىزى جايىلىم. سونىڭ 60 پايىزعا جۋىعى اريدتىك جايىلىمدار. قازاقستانداعى 14 وبلىستىڭ 11-دە وسىنداي جايىلىمدار بار. تەك سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا جانە پاۆلودار وبلىستارىندا عانا مۇنداي جايىلىمدار جوق. اريدتىك جايىلىمدار ارزان, ساپالى, ەكولوگيالىق تازا ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى. كەيبىر زاڭگەرلەر «اريدتىك اۋماقتار» دەگەن تۇسىنىك بار, «اريدتىك جايىلىمدار» دەگەن جوق دەيدى. وسى «اريدتىك اۋماقتار» دەگەننىڭ ءوزى جايىلىمدار, ونى باسقا سالاعا قولدانۋعا بولمايدى. اريدتىك اۋماقتار – قۋاڭ, ءشول جانە شولەيت ايماقتار دەگەن ءسوز. وسى ايماقتاردا وسەتىن وسىمدىكتەردى اريدتىك وسىمدىكتەر دەيدى. بۇل ەجەلدەن كەلە جاتقان تەرميندەر. مەن ولاردى جەتىك بىلەتىن سەبەبىم – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوزاق, وتىرار, شاردارا سياقتى وسىنداي ايماقتارى بار اۋداندارىندا قىزمەت ىستەدىم. ولاردىڭ ارعى بەتى قىزىلقۇم, بەرگى بەتى مويىنقۇم. اتا-بابالارىمىز وسى قۇمداعى جايلاۋلاردى تيىمدىلىكپەن پايدالانعان. جازدا مالدى ارقاعا ايداسا, قىستا وسى قۇمنىڭ قويناۋىندا باعادى ەكەن. كەڭەس وداعى جىلدارىندا دا بۇل جەرلەر جايىلىم رەتىندە ءتيىمدى پايدالانىلدى. وندا ءىرى-ءىرى كەڭشارلار ۇيىمداستىرىلدى, وسىنداعى سەكسەۋىل, يزەن, تەرىسكەن, جۋسان, قويانسۇيەك, كۇيرەۋىك, جۇزگەن سياقتى اريدتىك وسىمدىكتەر قورعالىپ, ولاردىڭ وسۋىنە جاعداي جاسالدى. وكىنىشكە قاراي, وسى وسىمدىكتەر قازىر جويىلىپ بارا جاتىر. بۇرىن ولاردىڭ تۇقىمىن جينايتىن, ەگەتىن. قازىر مۇنداي شارۋالارمەن ەشكىم اينالىسپايدى. جالعىز-اق سەكسەۋىلدىڭ تۇقىمىن وتىرعىزادى, ونى دا تەك ارال تەڭىزىنىڭ قۇم بولىپ كەتكەن تابانىنا ەگۋدە. اريدتىك وسىمدىكتەردىڭ جەم-ءشوپ قانا ەمەس, قۇم كوشكىنىن, بۇرقاسىندارىن توقتاتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن ەكولوگيالىق پايداسى دا زور. سونىڭ ارقاسىندا قۇمداعى فلورا مەن فاۋنانىڭ دامۋىنا دا جاعداي تۋادى. مىسالى, سەكسەۋىلدىڭ تۇبىندەگى كولەڭكەدە جابايى جانۋارلار مەن ءۇي مالدارىنىڭ تويىمدى جەم-ءشوبى سانالاتىن ءبىر جىلدىق ەفەمەرلىك وسىمدىكتەر قاۋلاپ وسەدى. ولار جالعىز سەكسەۋىل ەمەس, قويانسۇيەك, جۇزگەن جانە ت.ب. تۇبىندە جايقالىپ تۇرادى.
مەن ارىس اۋدانىندا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ جۇرگەندە وسى وسىمدىكتەردى قورعاۋ مەن ءوسىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ەكى رەسپۋبليكالىق سەمينار وتكىزدىم. وعان ورتالىق كوميتەتتىڭ ەكىنشى حاتشىسىنان باستاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بارلىق باسشىلارى قاتىسقان. ءسويتىپ, ءبىز اريد وسىمدىكتەرىنىڭ تۇقىمىن ساتاتىن ورتالىققا اينالعانبىز. سول جەردە «زاداريا» دەگەن كەڭشار بولىپ, ونىڭ ديرەكتورى شۇكىربەكوۆ بورانبەك وسى وسىمدىكتىڭ ارقاسىندا بۇكىل وداققا اتى شىعىپ, كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, ەڭبەك ەرى اتانعان ەدى.
– دەمەك, اريدتىك وسىمدىكتەر ماسەلەسىمەن ەجەلدەن اينالىسقان ەكەنسىز عوي؟
– سولاي, بۇل ماسەلەنى جاقسى ءبىلىپ, ونى الەمدىك دەڭگەيدەگى اۋقىمىن دا سەزىندىك. ويتكەنى, الگى كەڭشار ماسكەۋدەگى پ.لۋمۋمبا اتىنداعى «حالىقتار دوستىعى» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى ماماندارىن دايىندايتىن فاكۋلتەتتەرى ستۋدەنتتەرىنىڭ تاجىريبەلىك ستانساسى بولدى. وقۋ ورنىنداعى ازيا-افريكانىڭ قۇمدى, ءشول جانە شولەيت ايماقتى ەلدەرىنەن كەلگەن ستۋدەنتتەرگە اريد وسىمدىكتەرىن قالاي وسىرەتى وسىنداعى تاجىريبە ۋچاستوگى ارقىلى ۇيرەتىلەتىن. اريد جايىلىمدارىن يگەرىپ, ونى پايدالانۋدا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەنى ءۇشىن ءبىر توپ قازاقستاندىق عالىمدار مەملەكەتتىك سىيلىق تا العان بولاتىن.
– سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا وسىنداي ماڭىزى بار جايىلىمدار تۋرالى زاڭ جوباسىندا ءبىر اۋىز ءسوز جوق دەپ دابىل قاققان ەدىڭىز...
– يە, سولاي ەتۋگە ءماجبۇر بولدىق. زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە قاتىسقان كەيبىر ارىپتەستەرىم اريد دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. بارلىق جايىلىمداردىڭ 60 پايىزعا جۋىعىن قامتيتىن اريدتىك جايىلىمدار ماسەلەسىن ەنگىزبەسەك بۇل زاڭنىڭ تيىمدىلىگى بولمايتىنىن ايتىپ, ولارعا ءتۇسىندىرىپ باقتىق. الدىمەن اريدتىك جايىلىمدار تۋرالى تۇسىنىك, سوسىن ولاردى سۋلاندىرۋ ماسەلەسى دە زاڭدا قامتىلۋى كەرەك, ايتپەسە ەرتەڭ قارجى مينيسترلىگى زاڭدا مۇنداي تۇسىنىك پەن تالاپ جوق دەپ قاراجات بولمەيتىنى بەلگىلى. قۇمدى اۋماقتاردى ەكولوگيالىق اپاتتان قورعاۋ ءۇشىن جانە مالدىڭ جەم-ءشوبى ءۇشىن اريدتىك وسىمدىكتەر ەگۋگە كوڭىل ءبولىنىپ, قاراجات ءبولۋ ماسەلەسى دە زاڭدا ناقتى قاراستىرىلۋى كەرەك دەدىك.
– سونىمەن قاتار, وسىنداي جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ ماسەلەسىن دە زاڭ جوباسىنا ەنگىزۋگە تاباندىلىقپەن كىرىسكەنىڭىزدى كوردىك؟
– ارينە, ەگەر اريدتىك جايىلىمدار جايىن عانا ايتىپ, ولاردى سۋلاندىرۋ ماسەلەسىن تاستاپ كەتسەك, زاڭىمىز بىرجاقتى بولار ەدى. زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە قاتىسقان ارىپتەستەرىم سۋلاندىرۋ ماسەلەسى جەر كودەكسىندە قامتىلعان, ونى قايتالاۋدىڭ قاجەتى جوق دەيدى. راس, وندا بۇل ماسەلە بار, بىراق ول «سۋلاندىرىلعان» دەگەن تەرمين, ياعني بۇرىن سۋى بولعان دەگەن ءسوز. ونداي جايىلىم بارلىق كولەمنىڭ 50 پايىزدايى بولاتىن. بۇل وتكەن عاسىردىڭ 85-ءشى جىلدارىنداعى دەرەك بويىنشا. ودان بەرى دە مۇنداي دەرەكتەر الىنعان ەمەس, بۇرىنعى قۇدىقتاردىڭ ءبارى توزىپ بىتۋگە جاقىن. جايىلىمداردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى قازىر سۋسىز وتىر. سوعان بايلانىستى ەلباسى الىس جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ جونىندە ايتىپ, ولاردى بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزشا تيىمدىلىكپەن پايدالانۋ جونىندە نۇسقاۋ بەردى. سونىڭ ارقاسىندا «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىمەن قاراجات ءبولىنىپ, 4 مىڭنان ارتىق قۇدىق قازۋ جوسپارلاندى. سونىڭ ىشىندە 1 مىڭنان استامى قازىر قازىلىپ تا قويدى. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سۋلاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر, ەندى سونى زاڭداستىرۋىمىز كەرەك قوي دەيمىن مەن. سوندا ۇكىمەت بۇل جۇمىسپەن ناقتى اينالىساتىن بولادى, دەدىك. ال بىزگە ۇسىنىلعان زاڭ جوباسىنداعى ۇكىمەتتىڭ فۋنكتسيالارى قاتارىنا باسقارۋ جانە پايدالانۋ ماسەلەلەرى عانا ەنگىزىلگەن. الايدا سۋلاندىرۋ شارۋاسىمەن ۇكىمەت اينالىسادى دەپ قويساق تا وندا ناقتىلىق بولماس ەدى. ۇكىمەتتىڭ وسى ماسەلەدەگى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستى ءىس-شارانى كىم دايىندايدى, كىم ازىرلەيدى, كىم بەكىتەدى, كىم ورىندايدى دەگەن ماسەلەنى دە اياقسىز تاستاماي, ناقتىلايىق دەدىك. ارىپتەستەرىم مۇنداي ناقتىلاۋعا دا قارسى بولدى. بىراق سوعان قاراماي وسى جۇمىستىڭ ءبارىن اتقاراتىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى دەپ ونىڭ قۇزىرەتىن كورسەتەتىن زاڭعا وسى فۋنكتسيالاردى ەنگىزدىك.
– تاعى دا قانداي ولقىلىقتارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى؟
– زاڭ جوباسىندا «جايىلىم اينالىسى» دەگەن تۇسىنىك بار. ول جازدا قايدا جاياسىڭ, كۇز بەن قىستا قايدا باعاسىڭ دەگەن سۇراقتاردى قامتيدى. ونى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى اۋىلدىق قوعامداستىقپەن كەلىسە وتىرىپ, انىقتايدى دا اۋدان اكىمىنە بەكىتتىرەدى. زاڭ جوباسى وسى جايىلىم اينالىسىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتۋى كەرەك دەپ جازىپتى. بۇل دا قيسىنعا كەلمەيتىن ءسوز, ويتكەنى 3 مىڭنان ارتىق اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ جايىلىم اينالىسىن مينيسترلىك قاي ۋاقىتتا بەكىتىپ وتىرادى. جانە ونىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى بولارىن استانادا وتىرىپ قايدان بىلەدى؟ سونشاما قاعازدى قانشاما ادام مينيسترلىككە سۇيرەۋى كەرەك پە؟ ايتەۋىر, وسى دالەلدەرمەن اۋداندىق اكىمدىكتىڭ بەكىتۋىمەن عانا شەكتەلۋ كەرەك دەگەن بۇل تۇزەتۋدى دە وتكىزدىك. سونداي-اق, ءبىر وبلىستان ەكىنشى وبلىس جايىلىمداردى جالعا الۋ ماسەلەسىن دە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شەشەدى دەپ جازىلعان ەكەن. بۇل دا قيسىنسىز دۇنيە, ويتكەنى مينيسترلىك ونداي شەشىم شىعارعانشا جارتى جىل وتەدى. ءوزى ءبىر جىلعا جالعا الىنباق بولسا, ونىڭ جارتىسى دە ءوتىپ كەتەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى ارنايى نورما رەتىندە ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق, ونى ءوزارا كەلىسىممەن جەر كودەكسىنىڭ شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى جەر وزدەرى شەشسىن دەگەن تولىقتىرۋ ەنگىزدىك.
– اۋىلداردىڭ اينالاسىنداعى جەكەشەلەنىپ كەتكەن جايىلىمداردىڭ جالپىعا ورتاق بولۋى ءۇشىن زاڭ جوباسى نە ىستەي الادى؟
– 1992 جىلى جەر تۋرالى زاڭ قابىلدانعاندا ەلدى مەكەندەردىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆاسىنا لايىقتى جەرلەردى ەشكىمنىڭ جەكەمەنشىككە يەلەنۋىنە جانە قوعامدىق جايىلىمداردى, شابىندىقتاردى جەكەشەلەندىرۋگە جول جوق دەپ ناقتى ايتىلعان ەدى. سول زاڭنىڭ تالابى ورىندالماي, اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى جەرلەر جەكەشەلەنىپ كەتكەن. حالىق سونى قايتارۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار ايتىپ وتىر. ونى الۋدىڭ بىرنەشە جولى بار. سونىڭ ىشىندە جەر كودەكسىنىڭ 84-بابىندا «ماجبۇرلەپ الۋ» دەگەن نورما ارقىلى الۋعا بولادى. باپتىڭ 11-تارماعى بار, ەندى سوعان 12-ءشى تارماق ەنگىزىپ, اۋىلداردىڭ اينالاسىنداعى جايىلىمداردى ماجبۇرلەپ الۋ جولى قاراستىرىلىپ وتىر. الايدا بۇل ىسكە ۇكىمەت قارسى, ويتكەنى جايىلىمداردى قايتارۋ ءۇشىن يەسىنە اقشا تولەۋ كەرەك. رەسپۋبليكا بويىنشا ونىڭ كولەمى قانداي بولاتىنىن ۇكىمەت ءالى انىقتاماعان. سوندىقتان بۇل ماسەلە زاڭ قابىلدانعان سوڭ وعان ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر ارقىلى جاڭا زاڭ جوباسىندا قارالۋى كەرەك. بۇل وتە ۇلكەن جۇمىس. ونى بىردەن باستاۋعا دا بولمايدى, ويتكەنى الەۋمەتتىك قاقتىعىستار تۋىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. بىراق ماسەلە ءبارىبىر شەشىلەتىنىنە مەن سەنىمدىمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»