نەمەسە تاريحي ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلسە دەيمىز
قازاق ادەبيەتىندە ءوزىنىڭ ورنىن ويىپ العان, ءىرى تۇلعا بەيىمبەت ءمايليندى قازاققا تانىستىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى دە ارتىق-اۋ. وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ 30-شى جىلدارىنان باستاپ ادەبيەت ەسىگىن يمەنە اشقان قالامگەرلەردىڭ بارلىعى دا الدىمەن بي-اعانىڭ شەكپەنىنەن شىقتى. ونىڭ شىعارمالارى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن جازىلسا دا, بۇگىنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويعان جوق. شىعارمالارى ارقىلى بي-اعانىڭ ءوزى دە بۇگىنگى كەم-كەتىگىمىزگە قاراپ, ميىعىنان ك ۇلىپ تۇرعانداي اسەردە جۇرەمىز. ءيا, بي-اعاڭدى جالپى جۇرتقا تانىستىرۋدىڭ قاجەتى بولماسا دا, ول تۋرالى ءبارىبىر ايتقىڭ كەلىپ تۇرادى. ويتكەنى حالقىمىزدىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە, ادەبيەتىنە وشپەس ۇلەس قوسقان جازۋشىنىڭ رۋحى ەشكىمگە جالتاقسىز تاۋەلسىز ەلىمىزدە دە لايىقتى قۇرمەتتەلمەي جاتقانىنا قارنىمىز اشادى. سوندىقتان اعايىنعا الدىمەن بي-اعا تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ايتقانىمىز ارتىق بولماس دەيمىز.
بۇرىن قىزىل يدەولوگيانىڭ سالقىنىمەن بەيىمبەتتى كەدەيدەن شىقتى دەگەن ءسوز جەلەۋلەتىلدى. بەيىمبەت تەكتى جەردەن شىققان ادام. جازۋشىنىڭ اتاسى مايلى دا, اكەسى جارماعامبەت تە اسا بايلىقتىڭ سوڭىنا تۇسپەسە دە, قارا قاسقا, قۋ كەدەي دە بولماعان, جوقشىلىقتى مويىنداماعان, بارعا قاناعات قىلعان جاندار ەكەن. «اتاسى ايەت وزەنىنىڭ بويىنداعى ەلگە ءسوزى ءوتىمدى, جۇرتتى اۋزىنا قاراتا بىلەتىن ءتىلمار, اسىل ءسوزىن سۋسىن ەتكەن بىلىكتى ءارى شارۋاسىنا مىقتى كىسى بولىپتى. ءوز اكەسى جارماعامبەت تە سوزگە شەبەر, اقىن جاندى سەزىمتال بولعان» دەپ كوپتى كورگەن كونە كوز قاريالار اڭگىمەلەپ ايتۋشى ەدى.
بەيىمبەت مايلين ادەبيەت الەمىنە اق-قىزىل, بولشەۆيك-مەنشەۆيك, الاشوردا بولىپ بولىنگەن الاساپىران, تار جولدا تايعاق كەشكەن اۋمالى-توكپەلى تاريحي كەزەڭدە كەلگەن ادام. زامانىمىزدىڭ عۇلاما جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ: «بەيىمبەت مايلين شىعارمالارىندا تەرەڭ شىندىق بار. جالاڭ قيالعا دەس بەرمەي, اسقاق رومانتيكاعا دا ەلىكتەمەي, قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە رەاليزمگە, شىندىقتى سۋرەتتەۋگە, شىعارمانىڭ كوركەمدىك قۇندىلىعىنا ءمان بەردى, ءومىر شىندىعىن, ادامداردىڭ تيپتىك بەينەسىن جاساۋدا بەيىمبەتتەي ەشبىر جازۋشى شىنايى سۋرەتتەي العان ەمەس» دەپ جازدى. اۋىل ءومىرىن جەتىك بىلگەن قالامگەر ءوز زامانداستارىنىڭ تيپتىك وبرازدارىن جاساپ, پروتوتيپتەرى ءوزى جاقسى بىلەتىن اۋىل ازاماتتارى مەن زامانداستارى بولعان. جازۋشىنىڭ كوزىن كورگەن زامانداس-پروتوتيپتەرى – قوشالدىڭ اقتامى, قويانبايدىڭ ەرعازىسى, ءتاشبايدىڭ اسىلبەگى, كەنشىمبايدىڭ فازىلى, بايمۇرزانىڭ حاسەنى, بايمۇراتتىڭ ەسەنق ۇلى, قازىبايدىڭ اساتى, كەڭەسبايدىڭ ابدىعاليى دەگەن ۇلاعاتتى كىسىلەر اعىنان جارىلا ايتاتىن-دى. قىرىق ءۇش جىل سوقتىقپالى جولدا تارتىستى ءومىر سۇرگەن بي-اعانىڭ 1914-1937 جىلدار ارالىعىندا 55 كىتابى دۇنيەگە كەلىپ, وقىرماندارىن تاپتى. جازۋشىنىڭ شىعارمالار جيناعى 6 تومدىق بولىپ جارىق كوردى. قوعامدىق جۇمىستارى دا باستان اسىپ جاتاتىن. الاساپىراندا ءومىر ءسۇرىپ, حالقىنا ءمىنسىز قىزمەت ىستەگەن جازۋشى تابيعاتىندا شىبىن ولتىرمەگەن, كىسىلىگى, ادالدىعى دا قاي ۇرپاققا دا ۇلگى ەدى. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «بەيىمبەت جاۋ بولسا, مەن دە جاۋمىن» دەگەن اشىنعان ءسوزى بي-اعانىڭ حالقى الدىندا دا, ار الدىندا دا تازا ازامات ەكەنىن دالەلەي تۇسەدى.
ال ەندى سول «بەيىمبەت ءمايليننىڭ كىندىك قانى تامعان وڭىردە اۋدان اتىن يەلەنىپ وتىرعان لاۆرەنتي تاران دەگەن كىم؟» دەگەن سۇراق قابىرعامىزعا باتادى. قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا لاۆرەنتي يگناتەۆيچ تاران 1892 جىلى قوستاناي وبلىسى, فيودوروۆ اۋدانى, نازاروۆ سەلوسىندا تۋىپ, 1919 جىلى مامىر ايىندا تورعايدا ولگەن. 1919 جىلى قاڭتاردا قوستانايدا وتكەن شارۋالار مەن جۇمىسشىلار سەزىنىڭ دەلەگاتى, سوڭىنان قوستاناي سوۆدەپىنىڭ باسشىسى بولىپ, الاشورداشىلارعا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرعان. 1919 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىندا اق گۆاردياشىلار قوستانايعا تايانعاندا ل.تاران قالا حالقىن اق گۆاردياشىلارعا قارسى ۇيىمداستىرۋدىڭ ورنىنا باس ساۋعالاپ, جازالاۋشى وتريادىمەن تورعايعا قاشقان. تاران, لەتۋنوۆ, ميلياەۆ, كەلمەنتەۆ, جيلياەۆ, ينوزەمتسەۆ سەكىلدىلەر – رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق ەلىن بودانداۋشىلارى. ولار قوستاناي ۋەزىنىڭ وزەن-كولى, بار شۇرايلى جەرلەرىنە بەكىنىس سالىپ, يمپەريانىڭ قازاق ەلىندەگى ساۋداگەرى, باي-شونجارلارى, ولار قازاق جەرىندە ۇستەمدىكتەرىن جۇرگىزگەن كەلىمسەكتەر. تاعى دا ايتا كەتەر ءجايت, وسى لاۆرەنتي تاران دەگەن ادامنىڭ ءبىزدىڭ اۋدانعا قاتىسى جوق, ول كەشەگى الاشتىڭ كوسەمدەرى, ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ءا.بوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, ە.وماروۆ سىندى ساڭلاقتارىمىزعا قارسى كۇرەسىپ, قىزىل يمپەريانىڭ قولشوقپارى بولعان ادام.
ل. تاران قاراقشىلار وتريادىمەن تورعايعا بارا جاتىپ, جولشىباي قازاق اۋىلدارىن توناپ, مال, ات-كولىكتەرىن تارتىپ العان, قارسىلىق كورسەتكەندەرىن ولتىرگەن. شەگەباي دەگەن جەردە بولىس بولعان قارىمساقتىڭ عالىمىنىڭ وتىز جىلقىسىن بارىمتامەن ايداپ كەتكەن. سوڭىنان قۋعىنشى بوپ بارعان سەيداحمەت اتامىزدى تۇزدە اتىپ ولتىرگەن. وسى تۇستا ءبىر دەرەكتى ايتۋدى ءجون كوردىم. قازىر قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن كوپتى كورگەن كونەكوز اقساقال ءسارىنجىپ دايىر ۇلى (م. دۋلاتوۆتىڭ تۋىسى) ەستەلىگىنە زەيىن قويساق: «1919 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ ىشىندە قىزبەل جەرىندە جايلاۋعا كوشكەن ماديار, وتەي, شىمبولات رۋلارىنىڭ ۇستىنەن قوستانايدان تاران اسكەرى كەلىپ, جەرگىلىكتى حالىقتى قارۋلارىمەن اتىپ, ايەلدەرىن زورلاپ, ەلدىڭ ۇرەيىن ۇشىرعان. ولگەنى ءولىپ, ولمەگەنى قىزبەل تاۋىنىڭ جىقپىل-جىرا قۋىستارىنا تىعىلىپ, ءبىر قاندى قىرعىن بولدى», دەپ ەستەلىگىن جازدى. سونداي-اق, مەنىڭ دە داماگۇل اجەم كوزىنە جاس الىپ, وتكەن ومىرىندە كورگەن قورلىقتى اشىنا ايتۋشى ەدى: «اق كولچاك كەلدى, مالىمىزدى الدى, قىزىل تاران كەلدى, جانىمىزدى الدى» دەپ زار يلەپ ەگىلەتىن-ءدى.
1919 جىلدىڭ 17-18 مامىرىندا تورعايعا جەتكەندە تاران ولتىرىلگەن. اجالى اشىنعان ادام قولىنان بولعان شىعار. بىراق ونى كىم ولتىرگەنى جونىندە ناقتى دەرەك جوقتىڭ قاسى. بارلى-جوعى قانقۇيلى جازالاۋشى تاران وتريادىنىڭ قىسقا تاريحىنىڭ شىندىعى ەل ەسىندە قالدى. «تاراندى الاشورداشىلار ازاپتاپ ءولتىردى» دەگەن كەڭەستىك ەنتسيكلوپەدياسىنداعى دەرەك, بۇل – قىزىل يمپەريا يدەولوگتارىنىڭ جالعان جالاسى دەۋ كوڭىلگە قونىمدى. قارۋسىز ەلدى قانعا بوياعان, قازاق حالقىنىڭ ار-نامىسىن اياقاستى قىلعان ل.تاراننىڭ ۇلكەن اۋدان اتىن يەمدەنۋى ساناعا سيادى ما, بۇل قالاي؟ ءتول تاريحىمىزدى جاڭا كوزقاراس تۇرعىسىنان قارايتىن, ەكشەيتىن كەز الدەقاشان تۋماپ پا ەدى؟ ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندە كوشە مەن مەكتەپ اتى بي-اعاڭداي تۇلعاعا ازدىق ەتەر ەدى. سانادان قىزىل يمپەريا ساياساتىنىڭ ۋىتى ءالى كەتپەگەندەي. كەڭەستىك داۋىردە ساياسات شەڭبەرىنەن شىعا الماي جازىلعان ەنتسيكلوپەديا, تاريح, جالعان ادەبي شىعارمالار, ءىشى وتىرىككە تولى شيكى كىتاپتار سورە-سورە بولىپ كىتاپحانالاردان ورىن تەۋىپ, وقىرمانداردىڭ ساناسىن ۋلاعانى اقيقات. كەڭەستىك ەنتسيكلوپەديا مەن وتكەن تاريحتى سۇرىپتاپ سارالايتىن مەزگىل جەتتى ەمەس پە؟ حالقىمىز تاريحىن اقيقاتپەن جاڭعىرتساق, بۇل بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى پارىزىمىزدى وتەگەنىمىز بولار ەدى.
كوپتەن بەرى تولعاعى جەتىپ, موراتوريمەن شەشىمىن تاپپاعان ۇلكەن ۇسىنىس تۇر, بۇل – اۋدانىمىزعا قازاق ادەبيەتىندەگى اسا ءىرى تۇلعا, قازاقتىڭ بي-اعاسى اتانعان جازۋشى بەيىمبەت مايلين ەسىمىن بەرىپ, تاريحي ادىلەتتىكتى قالپىنا كەلتىرسەك ماڭگىلىك ەل بولۋىمىزدىڭ ءبىر لايىقتى ءىسى, كورىنىسى بولار ەدى. بي-اعا بار قازاققا بىردەي. دەگەنمەن تۋعان جەرىندەگى قۇرمەت وعان باسىم بولۋى كەرەك. قازىر ءبىزدىڭ الدىمىز سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن, سوڭىمىز جەتپىستىڭ جەلكەسىنە مىنگەن اقساقالدارمىز. تورىمىزدەن كورىمىز جاقىن قالعان شاعىمىزدا بي-اعانىڭ تۋىپ وسكەن جەرىندەگى «بەيىمبەت مايلين اۋدانى» دەگەندى ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, قۇلاعىمىزبەن ەستىپ كەتسەك ارمان جوق.
قاسىمبەك كەڭەسباەۆ,
زەينەتكەر
رۋدنىي
ماقالاعا قول قويعان اقساقالدار:
ءسارىنجىپ دايىر ۇلى,
نويان تورتقاراەۆ,
سەرىكباي مالتاباروۆ,
امانكەلدى قاليەۆ,
قايىرباي احمەتوۆ,
قۋانىشباي قابدىعاليەۆ