كۇز ايى ەدى. كۇن بوراسىنداۋ. «بوگەن» ەلدى مەكەنىنەن اۆتوبۋسقا وتىردىم. بۇل باياعى, 1921 جىلى, پرولەتاريات كوسەمى ۆ.ي.لەنين ارال بالىقشىلارىنا حات جولداپ, اشتىققا ۇشىراعان پوۆولجە حالقىنا جومارت قولدارىڭدى سوزىڭدار دەپ ءوتىنىش ەتكەندە ايرىقشا ۇلەس قوسقان اۋىل-دى.
جانىما ەتجەندى كىسى جايعاستى. كوپتەن تانىسپىز. قايىپ سۇلەيمەنوۆ. قازىر قىزىلوردادا تۇرادى, جاسى سەكسەنگە تاياپ قالعان. ءوزى «بوگەننەن» 7-8 شاقىرىم ارالىقتاعى 20-30 ءۇيلى, تەڭىز جاعاسىنداعى «ءتاۋىر» قىستاعىندا تۋىپ وسكەن. اكەسى ەسەنوۆ سۇلەيمەننىڭ كاسىبى بالىقشى ەكەن. ءيليچتىڭ حاتىنا جاۋاپ رەتىندە 2,5 اي اۋلاعان بالىعىن تەگىن بەرگەندەردىڭ ءبىرى.
– جالعىز ءبىزدىڭ اكەي مە؟ – دەدى قايىپ ك ۇلىپ, – ساعىندىق, تولەگەن, ابدىكارىم جانە باسقالارى دا كۇزگى ابىرجىمەن الىسىپ, ءجۇرىپ, جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتكەن. سودان بەرى دە زۋلاپ 95 جىل وتە شىعىپتى-اۋ!
– جاس كەزىڭدە ويناق سالعان اتامەكەنگە تاعزىم ەتكەلى كەلە جاتقان بولارسىز؟
– جوق-ءا... قازىر «تاۋىردە» دە, ونىمەن ىرگەلەس « قىزىل قايىردا» دا ەل جوق. بۇل جولى 63 جىل بۇرىنعى ايىبىمدى وتەپ, كوڭىلىم تىنشىپ قايتىپ بارامىن.
– قالاي دەدىڭىز! – دەپ ونىڭ ءاجىمسىز اجارىنا تاڭدانا قاراپ قالىپپىن. ايىبى نەسى؟
ول دا ماعان تەسىلە قالدى.
– ءاي, بالالىق-اي!.. الدە اسىرە قىزىعۋ ما؟ «تاۋىردە» ارالاس زاتتار دۇكەنى بولدى. 1948 جىلى عوي. سوعىستان كەيىنگى حالىق شارۋاشىلىعى قالپىنا كەلمەگەن قيىنداۋ كەز. اشقۇرساقبىز. كيىم-كەشەك تاپشى. ۇلكەن كالوشتى كەزەك-كەزەك ءسۇيرەتەمىز. قالىڭ قاردا مەكتەپكە قاراي جالاڭ اياق جۇگىردىك تە... وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە ءدۇكەنگە اياق كيىم ءتۇسىپتى. قازىرگى ءۇي ىشىندە كيەتىن جەڭىل اياق كيىم. ونى كيۋ بىزگە ارمان. ونشا قىمبات تا ەمەس. بىراق اقشا جوق. بەسىنشى سىنىپتامىن. «كىشى ءتۇبەكتەگى» جەتى جىلدىق مەكتەپكە جاياۋ قاتىناپ وقيمىن. دۇكەنشى جۇپان ەسىمدى اعاي. سوعىستان قايتقان مايدانگەر. اكەسى تاجىمبەت يشان مەشىت ۇستاعان دەسەدى. وزىمشە جوسپار قۇردىم. ءىڭىر قاراڭعىسى. قاراۋىلدا تۋىستاس ءىنىم ءادىلحان تۇردى. دۇكەننىڭ ءۇپ-ۇلكەن تەرەزەسىن وپ-وڭاي اشتىم. ءسويتىپ, «تاپىشكەنىڭ» 4-5 جۇبىن قويىنعا تىقتىم. تەرەزە اينەگىن قايتا جاۋىپ, تايىپ تۇردىق... سىباعاما ەكى جۇبى ءتيدى. ەسىك الدىنا كەلگەندە ءبىر تىلسىم «توقتا!» دەپ جەكىرگەندەي بولدى.
ال ۇيگە كىرەم. قايدان الدىڭ دەيدى. اقشا جوعى ايان. نە دەيمىن. ال مەكتەپكە كيىپ بارام. «ادەمى ەكەن» دەيدى. «باعاسى قانشا؟» دەيدى. نە دەيمىن؟ قۇرىسىن, باسىم قاتتى. سودان قورانىڭ قۋىسىنا, ءشوپ-شالاڭنىڭ اراسىنا ەكى جۇپ اياق كيىمدى تىعا سالدىم.
جەتى جىلدىقتان سوڭ ارالعا كەلىپ, ناعاشىمنىڭ ۇيىنە جاتىپ №13 مەكتەپتە وقۋىمدى جالعاستىردىم. اتتەستاتقا يە بولعاسىن شوفەرلىق كۋرستا وقىپ, ارال اۆتوبازاسىندا 10 جىل جۇك ماشيناسىن جۇرگىزدىم. 1967 جىلى قىزىلورداعا كوشىپ №1 اۆتوبازادا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتتىم. زەينەتكە شىقتىم. ءۇيلى-باراندى, بالا-شاعالى بولدىم. تىل ارداگەرىمىن.
دەسە دە, باياعى ۇرلىعىم ويىمنان كەتپەيدى. جۇرەگىمە قارا داق بولىپ جابىستى دا قالدى. قالاي قۇتىلام؟ سۇراستىرسام, جۇپان اعا دۇنيەدەن وزعان. قىمبات جەڭگەي سول قارا شاڭىراقتا وتىر ەكەن... «بوگەنگە» جەدەل كەلىپ, مەشىتكە سوعىپ اعا رۋحىنا قۇران باعىشتادىم. ءبىر قىزىعى, الگى مەشىت تاجىمبەت يشاننىڭ اتىندا ەكەن دە, جۇپان اعانىڭ انۋاربەك ەسىمدى بالاسى سوندا يمام ەكەن. قىمبات جەڭگەمە بارىپ سالەم بەردىم. وسىلاي دا وسىلاي دەپ «جىرلاپ» اياق كيىمنىڭ قۇنىن الدەنەشە ءوسىممەن ءتولەپ, «مەنى كەشىرىڭىز», باتاڭىزدى بەرىڭىز, – دەدىم.
– وي-ي, اينالايىن-اي, – دەدى جەڭگەي ءسوز توركىنىن ءتۇسىنىپ, – ءپالەنباي جىلعى بالالىق شالىسىڭدى ۇمىتپاي, الدىما كەلىپ تۇرعان ساعان راحمەت. كەشتىم, كەشىردىم, جاي قولىڭدى, دەپ اق باتاسىن بەردى.
* * *
قامىستىباس ستانساسىنا جەتكەسىن قايىپ مىرزا اۆتوبۋستان ءتۇسىپ قالدى... كوزدەن تاسا بولعانشا تەرەزەدەن قاراپ وتىردىم. باياعى ەتجەندى, اۋىر دەنەسى جەڭىلدەنىپ, قانات بايلاپ ۇشىپ بارا جاتقانداي ەلەستەدى... «يماندى ادام – يبالى ادام» دەمەكشى, جول ۇستىندە كەيىپكەردىڭ ءوز اۋزىنان ەسىتكەن حيكايانى ءالدەكىمدەرگە ۇلگى بولسا يگى, دەگەن نيەتپەن قاعازعا ءتۇسىردىم.
شاكىرات دارماعامبەت ۇلى,
دەربەس زەينەتكەر
قىزىلوردا وبلىسى,
ارال اۋدانى