2016 جىلعى 14 جەلتوقسان №1 استانا قالاسى
قاراعاندى وبلىسى تەمىرتاۋ قالالىق سوتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 28 ناۋرىزداعى №361 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارىنىڭ 7-تارماعى 3) تارماقشاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىعىن تەكسەرۋ تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى, توراعا ي.ي.روگوۆ, كەڭەس مۇشەلەرى ن.ۆ.بەلورۋكوۆ, ا.ق.داۋىلباەۆ, ۆ.ا.مالينوۆسكي, ا.م.نۇرماعامبەتوۆ, ءۇ.م.ستامقۇلوۆ, ۋ.شاپاك قاتىسقان قۇرامدا, مىنالاردىڭ:
ءوتىنىش سۋبەكتىنىڭ وكىلى – قاراعاندى وبلىستىق سوتىنىڭ ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى ج.ك.سەيدالينانىڭ,
اكتىسىنىڭ كونستيتۋتسيالىعى تەكسەرىلىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ورگاننىڭ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ز.ح.بايمولدينانىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ل.گ.پولتوراباتكونىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ا.ن.جايىلعانوۆانىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى ە.ت.ماكسيۋتانىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ا.ن.كراۆچەنكونىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وكىلى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى م.ءو.قالقاباەۆتىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ە.ز.تۇرعىنباەۆتىڭ جانە كوشى-قون پوليتسياسى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى س.س.سايىنوۆتىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى – كونسۋلدىق قىزمەت دەپارتامەنتىنىڭ كونسۋلدىق-قۇقىقتىق ماسەلەلەر باسقارماسىنىڭ باسشىسى ق.ا.كانافەەۆتىڭ جانە كونسۋلدىق قىزمەت دەپارتامەنتىنىڭ كونسۋلدىق-قۇقىقتىق ماسەلەلەر باسقارماسىنىڭ اتتاشەسى ا.ب.احتانوۆتىڭ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ وكىلى – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىق باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ر.ا.راحىموۆتىڭ,
رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ وكىلى – رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى س.ۆ.سيزينتسەۆتىڭ قاتىسۋىمەن,
ءوزىنىڭ اشىق وتىرىسىندا قاراعاندى وبلىسى تەمىرتاۋ قالالىق سوتىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 28 ناۋرىزداعى №361 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارىنىڭ 7-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قارادى.
بايانداماشى – كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى ۆ.ا.مالينوۆسكيدىڭ حابارلاۋىن, وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ سويلەگەن سوزدەرىن, ساراپشى – زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق تەورياسى مەن تاريحى, كونستيتۋتسيالىق قۇقىق كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ج.د.بۇسىرمانوۆتى تىڭداپ, ساراپشىلار: زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق پاندەر كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ە.ب.ءابدىراسىلوۆتىڭ; زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق تەورياسى, كونستيتۋتسيالىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى د.م.بايماحانوۆانىڭ; زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى قولدانبالى زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى م.ي.جۇماعۇلوۆتىڭ; زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «ۋنيۆەرسيتەت كازگيۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ازاماتتىق, كاسىپكەرلىك جانە ازاماتتىق پروتسەستىك قۇقىق كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى س.ق.يدرىشەۆانىڭ; حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى گەرمان قورىنىڭ (GIZ) «ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى قۇقىقتىق مەملەكەتتىلىككە كومەكتەسۋ» باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى ي.پۋدەلكانىڭ; مامان – زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى سوربوننا-قازاقستان ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق قۇقىق كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ا.ءا.ءسابيتوۆانىڭ قورىتىندىلارىمەن تانىسىپ; ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, د.ا.قوناەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق زاڭ اكادەمياسىنىڭ, «ۋنيۆەرسيتەت كازگيۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ, اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ شىعارۋ ينستيتۋتى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ پىكىرلەرىن, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ وزگە دە ماتەريالدارىن زەردەلەپ, جەكەلەگەن شەت ەلدەردىڭ زاڭناماسى مەن پراكتيكاسىن تالداپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى
انىقتادى:
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنە 2016 جىلعى 16 قاراشادا قاراعاندى وبلىسى تەمىرتاۋ قالالىق سوتىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 28 ناۋرىزداعى №361 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارىنىڭ 7-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋ تۋرالى ۇسىنىسى كەلىپ ءتۇستى.
ۇسىنىستان بەلگىلى بولعانىنداي, تالاپكەر ە.ۆ.بارينوۆانىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىنا كەتۋىنە رۇقسات بەرۋ تۋرالى ۆ.ا.مويسەەنكوعا تالابى بويىنشا №2-3560 ازاماتتىق ءىس تەمىرتاۋ قالالىق سوتىنىڭ ءىس جۇرگىزۋىندە جاتىر.
ە.ۆ.بارينوۆانىڭ اكەسى – ۆ.ا.مويسەەنكونىڭ وعان كەتۋى ءۇشىن جازباشا تۇردە رۇقسات بەرۋدەن باس تارتۋى سوتقا جۇگىنۋگە نەگىز بولعان. وسىعان بايلانىستى, ە.ۆ.بارينوۆا سوتتان ءوزىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىنا كەتۋىنە رۇقسات بەرۋدى سۇرايدى.
ازاماتتىق ءىستىڭ ماتەريالدارىن زەردەلەپ جانە تالاپكەردىڭ ءتۇسىندىرۋىن تىڭداپ, ءبىرىنشى ساتىداعى سوت «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 28 ناۋرىزداعى №361 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارىنىڭ 7-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 21-بابىنىڭ 2-تارماعىنا جانە 39-بابىنىڭ 1-تارماعىنا قايشى كەلەتىندىكتەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا باياندى ەتىلگەن ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلەدى» دەپ تاپقان.
وسىعان بايلانىستى, سوت كونستيتۋتسيانىڭ 78-بابىنا سايكەس ازاماتتىق ءىس بويىنشا ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتا تۇرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 28 ناۋرىزداعى №361 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارىنىڭ (بۇدان ءارى – قاعيدالار) 7-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىن ءوتىنىش نىساناسىنا قاتىستى تالداپ شىعىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مىنانى نەگىزگە الدى.
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى (كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعى), بۇل مەملەكەت ءۇشىن جالپى ادامزات قۇندىلىقتارىنىڭ باسىمدىعى بولاتىنىن ايعاقتايدى جانە مەملەكەت ءۇشiن «ادامعا قامقورلىق جاساۋدان اسقان ماڭىزدى مiندەت جوق» ەكەنiن بiلدiرەدi (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستiڭ 2001 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى №18/2, 2006 جىلعى 13 شىلدەدەگى №4, 2007 جىلعى 28 مامىرداعى №5, 2008 جىلعى 27 اقپانداعى №2 نورماتيۆتىك قاۋلىلارى).
نەگىزگى زاڭنىڭ 12-بابىنىڭ 1 جانە 2-تارماقتارىنا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كونستيتۋتسياعا سايكەس ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تانىلادى جانە ولارعا كەپىلدىك بەرىلەدى», «ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى اركىمگە تۋمىسىنان جازىلعان, ولار ءابسوليۋتتى دەپ تانىلادى, ولاردان ەشكىم ايىرا المايدى, زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋى وسىعان قاراي انىقتالادى». بۇل نورمالاردىڭ مازمۇنىنان كەلiپ شىعاتىنى, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا مەملەكەت كونستيتۋتسيادا جانە سوعان سايكەس كەلەتiن نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەردە بەلگiلەنگەن شەكتەردە كەپiلدiك بەرەدi, جانە وسى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى iسكە اسىرۋدىڭ شارتتارى مەن ءتارتiبiن بەلگiلەيتiن زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەردi ازiرلەپ, قابىلداۋ كەزiندە ولار نەگiز ەتiپ الىنادى (كونستيتۋتسيالىق كەڭەستiڭ 1996 جىلعى 28 قازانداعى №6/2, 2007 جىلعى 18 ساۋiردەگi №4, 2008 جىلعى 27 اقپانداعى №2 نورماتيۆتىك قاۋلىلارى).
مەملەكەت پەن ادامنىڭ قارىم-قاتىناسىن رەگلامەنتتەيتىن كونستيتۋتسيانىڭ ەرەجەلەرى رەسپۋبليكادا ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ مارتەبەسiن قۇقىقتىق رەتتەۋدiڭ بارلىق اسپەكتiلەرiن شەشۋدiڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى. نەگiزگi زاڭدا ادامنىڭ, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ەڭ قىمبات قازىنا دەپ تانىلۋى, كونستيتۋتسيالىق تۇردە ۇيىمداسقان قوعامنىڭ نەگiزiن قۇرايتىن جانە اركiمگە ءوزiن-ءوزi قالاي ۇستاۋىن زاڭ شەڭبەرiندە تاڭداۋىنا زاڭدى تۇردە تانىلعان جانە مەملەكەت قورعايتىن مۇمكiندiك بەرەتiن كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ تۇبەگەيلi پرينتسيپi بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 21-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس ءاربىر ادامنىڭ رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە كەتۋىنە قۇقىعى بار. بۇل كونستيتۋتسيالىق قۇقىق قانداي دا ءبىر تۇردە جانە ەشبىر جاعدايدا دا شەكتەلمەۋگە ءتيىس قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ تولىق تىزبەسىنە (كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ 3-تارماعى) جاتپايدى.
دەمەك, رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە كەتۋ قۇقىعى كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ 1-تارماعىندا بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس, ياعني كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىنا قاجەتتى شامادا عانا جانە تەك زاڭمەن شەكتەلۋى مۇمكىن.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 1948 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى 217ا ء(ىىى) رەزوليۋتسياسىمەن قابىلدانعان ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ 13-بابىنىڭ 2-تارماعىندا ءار ادام كەز كەلگەن ەلدەن, سونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ تۋعان ەلىنەن, باسقا ەلگە قونىس اۋدارۋعا جانە ءوز ەلىنە قايتىپ ورالۋعا قۇقىلى دەپ بەكىتىلگەن. ءوزىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جۇزەگە اسىرۋدا ءار ادام تەك باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءتيىستى تۇردە تانۋ جانە قۇرمەتتەۋ ماقساتى كوزدەلگەن جاعدايدا عانا جانە دەموكراتيالىق قوعامداعى ءمورالدىڭ, قوعامدىق ءتارتىپ پەن يگىلىكتىڭ ادىلەتتى تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتى كوزدەلگەن جاعدايدا عانا, زاڭمەن بەلگىلەنگەن شەكتەۋگە ۇشىراۋى ءتيىس (29-باپتىڭ 2-تارماعى).
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 1966 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى 2200ا ء(ححى) رەزوليۋتسياسىمەن قابىلدانعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2005 جىلعى 28 قاراشاداعى №91-ءىىى زاڭىمەن راتيفيكاتسيالانعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىدە دە ءاربىر ادام ءوزiنiڭ تۋعان ەلiن قوسا العاندا, كەز كەلگەن ەلدi تاستاپ شىعۋعا قۇقىلى دەپ بەلگىلەنگەن. جوعارىدا ايتىلعان قۇقىقتار, زاڭدا كوزدەلگەن, مەملەكەتتىك قاۋiپسىزدiكتi, نەمەسە قوعام ءتارتىبىن, جۇرتتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىن, نەمەسە باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ءۇشiن جانە وسى پاكتiدە تانىلعان قۇقىقتارمەن قابىساتىن باسقا قۇقىقتاردى قورعاۋ ءۇشiن قاجەت شەكتەۋلەردەن تىس ەشقانداي شەكتەۋلەردiڭ وبەكتiسi بولا المايدى (12-باپتىڭ 2 جانە 3-تارماقتارى).
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا قازاقستان ازاماتىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ نەگىزدەرى بەلگىلەنگەن, ءوزىنىڭ ءدال وسى ازاماتتىعىنا وراي ول قۇقىقتارعا يە بولىپ, مىندەتتەر اتقارادى (12-باپتىڭ 3-تارماعى), بۇل ادام قۇقىقتارى تۋرالى امبەباپ حالىقارالىق-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ەرەجەلەرىنە ساي كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس جەرلەرگە كەتەتىن ازاماتتىڭ جانە قازاقستاندا قالاتىن, كەتۋشىگە ورىنداتاتىن مىندەتتەمەلەرى بار ازاماتتىڭ قۇقىقتارى كونستيتۋتسيامەن تەڭ قورعالادى. ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جۇزەگە اسىرۋى باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزباۋعا, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس پەن قوعامدىق يماندىلىققا نۇقسان كەلتىرمەۋگە ءتيىس (12-باپتىڭ 5-تارماعى). اركىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن جانە زاڭدارىن ساقتاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن, ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى (34-باپتىڭ 1-تارماعى). اركىمنىڭ قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلۋىنا قۇقىعى بار جانە ءوزىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن زاڭعا قايشى كەلمەيتىن بارلىق تاسىلدەرمەن قورعاۋعا حاقىلى (13-باپتىڭ 1-تارماعى), اركىمنىڭ ار-نامىسى مەن ابىرويلى اتىنىڭ قورعالۋىنا قۇقىعى بار (18-باپتىڭ 1-تارماعى). بالالارىنا قامقورلىق جاساۋ جانە ولاردى تاربيەلەۋ – اتا-انانىڭ ەتەنە قۇقىعى ءارى مىندەتى; كامەلەتكە تولعان ەڭبەككە قابىلەتتى بالالار ەڭبەككە جارامسىز اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋعا مىندەتتى (27-باپتىڭ 2 جانە 3-تارماقتارى). رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا قۇقىعى بار (29-باپتىڭ 1-تارماعى).
كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق قاتىناستار سۋبەكتىلەرىنىڭ مۇددەلەرىن كەلىستىرىپ, اركىمنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ 21-بابى 2-تارماعىندا كوزدەلگەن رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە (سونىڭ ىشىندە تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن باسقا ەلگە) كەتۋگە قۇقىعى ىسكە اسىرىلۋىنا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ, مەملەكەت, سونىمەن بىرگە, كەتۋشىنىڭ جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار الدىنداعى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى الدىنداعى مىندەتتەرىن تياناقتى ورىنداۋىن, سونىڭ ىشىندە كەتۋىنە ۋاقىتشا شەكتەۋلەر ەنگىزۋ ارقىلى دا, قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات تۇتادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ ەلدەن تىس جەرلەرگە, سونىڭ ىشىندە تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن وزگە مەملەكەتتەرگە كەتۋىنىڭ شارتتارى مەن ءتارتىبى «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» 2011 جىلعى 22 شىلدەدەگى №477-ءىV قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا (بۇدان ءارى – زاڭ) بەلگىلەنگەن.
اتاپ ايتقاندا, زاڭنىڭ 55-بابىنىڭ 2-8-تارماقتارىندا ازاماتتاردىڭ تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋىنىڭ شارتتارى مەن ءتارتىبى, زاڭنىڭ 56-بابىندا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىنا ەلدەن تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرىنە كەتۋگە رۇقسات بەرۋدەن باس تارتۋ ءۇشىن نەگىزدەر بەكىتىلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋ ىشكى ىستەر ورگاندارى كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەگەننەن كەيىن جۇزەگە اسىرىلادى (55-باپتىڭ 2-تارماعى); ىشكى ىستەر ورگاندارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەن ازاماتتاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس جەرگە كەتۋىنەن باس تارتۋ ءۇشىن نەگىزدەردىڭ بولماۋىنا تەكسەرۋ جۇرگىزەدى (55-باپتىڭ 4-تارماعىنىڭ ءبىرىنشى بولىگى); قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ تۋرالى شەشىم بارلىق قۇجاتتار ۇسىنىلعان كۇننەن باستاپ ءبىر اي مەرزىمنەن كەشىكتىرىلمەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ايقىندايتىن تارتىپپەن قابىلدانادى (55-باپتىڭ 4-تارماعىنىڭ ءۇشىنشى بولىگى).
زاڭنىڭ 56-بابىنا ساي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىنا ەلدەن تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرىنە كەتۋىنەن باس تارتۋ ءۇشىن نەگىزدەردىڭ تىزبەسىنە مىنالار ەنگىزىلگەن: وزىنە سوت جۇكتەگەن مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدان جالتارعان بولسا – وسى ءمان-جايلار توقتاتىلعانعا دەيىن (4) تارماقشا); ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە جاۋاپكەر بولىپ تابىلسا – سوت ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن (7) تارماقشا).
بۇل رەتتە زاڭنىڭ 56-بابىنىڭ ءۇشىنشى بولىگىندە مىناداي قاتاڭ تالاپ بەكىتىلگەن: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋ قۇقىعىن شەكتەۋدىڭ بارلىق جاعدايلارىندا ىشكى ىستەر ورگاندارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىنا حابارلاما بەرەدى, وندا شەكتەۋدىڭ نەگىزدەمەسى مەن مەرزىمى جانە وسى شەشىمگە شاعىمدانۋدىڭ ءتارتىبى كورسەتىلەدى».
نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى 2011 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى №518-ءىV قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ (بۇدان ءارى – نوتك) 174-بابىندا, اليمەنت تولەۋگە مىندەتتى ادام قازاقستاننان تىس جەرلەرگە ۋاقىتشا كەتكەن نەمەسە تۇراقتى تۇرۋعا كەتكەن جاعدايدا, ول زاڭ بويىنشا كۇتىپ-باعۋعا قاراجات بەرۋگە مىندەتتى وتباسى مۇشەلەرىمەن اليمەنت تولەۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسۋعا قۇقىلى. كەلىسىمگە قول جەتكىزىلمەگەن كەزدە مۇددەلى ادام اليمەنتتىڭ مولشەرىن تۇراقتى اقشا سوماسىندا بەلگىلەۋ تۋرالى نەمەسە اليمەنتتى بىرجولعى تولەۋ تۋرالى نە بەلگىلى ءبىر م ۇلىكتى اليمەنت ەسەبىنە بەرۋ تۋرالى نەمەسە اليمەنتتى وزگە دە تاسىلمەن تولەۋ تۋرالى تالاپپەن سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى. اليمەنتتى تولەگەنىن راستايتىن قۇجاتتارى بولماعان جاعدايدا بورىشكەرگە قازاقستاننان تىس جەرلەرگە تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن كەتۋگە رۇقسات بەرىلمەيدى.
قاعيدالاردىڭ 7-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسىندا, قازاقستاننان تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرىنە كەتۋگە نيەتتەنىپ جۇرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, كەتەتىن ادامداردان اليمەنتتەر الۋعا زاڭ بويىنشا قۇقىعى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراتىن ادامداردىڭ (اتا-انالارى, ورتاق نەكەدەن كامەلەت جاسقا تولماعان بالالارى بار بولسا, بۇرىنعى جۇبايلار جانە باسقالار) كەتۋگە قارسى ەمەستiگi تۋرالى نوتاريالدى كۋالاندىرىلعان ءوتiنiشىن ۇسىنۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. ارىزدانۋشى قانداي دا بولسىن سەبەپپەن مۇنداي ءوتiنiشتi الا الماعان جاعدايدا, ماسەلە سوت تارتiبiمەن شەشiلەدi.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ پىكىرىنشە, «...كەتەتىن ادامداردان اليمەنتتەر الۋعا زاڭ بويىنشا قۇقىعى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراتىن ادامداردان نوتاريالدى كۋالاندىرىلعان ءوتiنiش ۇسىنۋ تۋرالى قاعيدادا بەلگىلەنگەن تالاپ قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ, سونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىنان تىكەلەي تۋىندايدى, جانە جوعارى تۇرعان اكتىلەردە زاڭنامالىق جولمەن بەلگىلەنگەن اليمەنتتەردى تولەۋ جونىندەگى مىندەتتەمەنى كوزدەيدى».
كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ بارىسىندا زاڭعا تاۋەلدى مىناداي نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر دە تالداندى:
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 19 ناۋرىزداعى №254 بۇيرىعىمەن بەكىتىلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگىندە 2015 جىلعى 12 مامىردا №11030 تىركەلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ» مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەت ستاندارتى (بۇدان ءارى – ستاندارت);
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 30 مامىرداعى №498 بۇيرىعىمەن بەكىتىلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگىندە 2015 جىلعى 7 شىلدەدە №11568 تىركەلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس جەرلەرگە تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن شىعۋعا ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ» مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەت رەگلامەنتى (بۇدان ءارى – رەگلامەنت).
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, نەگىزگى زاڭنىڭ 21-بابىنىڭ 2-تارماعىندا كوزدەلگەن اركىمنىڭ رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە كەتۋ قۇقىعىن شەكتەۋلەردى زاڭدار قابىلداۋ ارقىلى بەكىتىپ, سوڭىنان راسىمدىك قاتىناستاردى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن جانە ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتۋدىڭ زاڭدىق مەحانيزمىن كونستيتۋتسياعا ساي دەپ ەسەپتەيدى.
بۇل جاعدايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى مەن ۇكىمەتى كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابىنىڭ 3-تارماعىنا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 54-بابىن, 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 1) جانە 3) تارماقشالارىن, سونداي-اق مەملەكەتتiك باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرi بويىنشا باسقا دا بiرقاتار نورمالارىن رەسمي ءتۇسiندiرۋ تۋرالى» 2008 جىلعى 15 قازانداعى №8 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 54-بابىن, 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 1) جانە 3) تارماقشالارىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا باسقا دا بىرقاتار نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ 2008 جىلعى 15 قازانداعى №8 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا تۇسىندىرمە بەرۋ تۋرالى» 2013 جىلعى 16 مامىرداعى №2 قوسىمشا قاۋلىسىندا بەكىتىلگەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارىنا ساي ءىس-قيمىل جاساعان.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا شەكتەۋلەر ەنگىزەتىن زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە قويىلاتىن تالاپتارعا قاتىستى كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرگەن بولاتىن.
ماسەلەن, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2000 جىلعى 7 ماۋسىمداعى №4/2, 2005 جىلعى 23 تامىزداعى №6, 2009 جىلعى 11 اقپانداعى №1 نورماتيۆتىك قاۋلىلارىندا, مەملەكەت رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ 39-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتiپتi ساقتاۋ قاجەت كەزدە, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ ۇجىمدىق تا, جەكە دە قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن زاڭنامالىق جولمەن شەكتەۋگە قۇقىلى, دەپ بەلگىلەنگەن.
كونستيتۋتسيادا قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى شەكتەۋدىڭ «قاجەتتى شامادا عانا» دەگەن شەگى بەكىتىلگەن (كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ 1-تارماعى). بۇل رەتتە شەكتەۋ زاڭدى تۇردە نەگىزدەلگەن ماقساتتارعا ساي بولۋعا ءتيىس; ول ادىلەتتىلىك تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن; كونستيتۋتسيالىق ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى قورعاۋ ماقساتىنا بارابار, ولشەمدەس جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتتە قاجەت بولۋعا ءتيىس.
وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, قاعيدالاردىڭ 7-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسىندا ازاماتتاردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتتارىنان كەتۋگە كەلىسىمىن الۋ قاجەتتىگى تۋرالى نورمانى ۇكىمەتتىڭ بەلگىلەۋى, ونى كونستيتۋتسيانىڭ 12 جانە 34-باپتارىنىڭ ماعىناسىنا ساي تۇسىنگەن كەزدە, كەتۋشىنىڭ زاڭدا جانە نوتك-تە بەكىتىلگەن ءمىندەتتەمەلەرى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قاراتىلعان, دەمەك نەگىزگى زاڭعا قايشى ەمەس دەپ پايىمدايدى.
2. «الماتى وبلىسى قاپشاعاي قالالىق سوتىنىڭ ءوتiنiشi بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسiنiڭ 361-بابى بiرiنشi جانە ءتورتiنشi بولiكتەرiنiڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسiنiڭ 2008 جىلعى 27 اقپانداعى №2 نورماتيۆتiك قاۋلىسىندا «ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەيتiن زاڭ زاڭدىق تۇرعىدان دالمە-ءدال جانە اكەپ سوقتىراتىن سالدارى بولجاۋلى بولۋعا تيiس, ياعني ونىڭ نورمالارى جەتكiلiكتi دارەجەدە انىق تۇجىرىمدالىپ جانە زاڭ ەرەجەلەرiن وزiنشە پايىمداۋ مۇمكiندiگiن جوققا شىعارا وتىرىپ, زاڭدىلى مiنەز-ق ۇلىقتى زاڭسىزدىعىنان مەيلiنشە ايقىندىقپەن اجىراتۋعا مۇمكiندiك بەرەتiن تۇسiنiكتi ولشەمدەرگە نەگiزدەلۋگە تيiس» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن.
«قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» 2016 جىلعى 6 ساۋىردەگى №480-V قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 24-بابىنىڭ 3-تارماعىنا ساي نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiنiڭ ءماتiنi ادەبي تiل نورمالارى, زاڭ تەرمينولوگياسى جانە زاڭ تەحنيكاسى ساقتالا وتىرىپ جازىلادى, ونىڭ ەرەجەلەرi بارىنشا قىسقا بولۋعا, ناقتى ماعىنانى جانە ءارتۇرلi تۇسiندiرۋگە جاتپايتىن ماعىنانى قامتۋعا تيiس.
سونىمەن بىرگە, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پىكىرىنشە, زاڭدا, قاعيدالاردا, ستاندارتتا جانە رەگلامەنتتە وزدەرىن ءتۇرلى ماعىنادا تۇسىنۋگە جول بەرەتىن جانە قۇقىقتىق ەكىۇشتىلىق تۋىنداتاتىن نورمالار بار.
زاڭنىڭ 55-بابى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ ەلدەن تىس جەرلەرگە كەتۋىنىڭ شارتتارى مەن ءتارتىبىن رەگلامەنتتەيدى. ۇكىمەت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ تۋرالى شەشىم» قابىلداۋدىڭ ءتارتىبىن ايقىندايدى. سوندىقتان زاڭمەن ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا قۇجاتتاۋ جانە قۇجات اينالىمى ماسەلەلەرى عانا جاتقىزىلعان. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى دا تيىسىنشە اتالادى – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى». سونىمەن بىرگە, قاعيدالاردىڭ 1-تارماعىندا بۇل قۇقىقتىق اكتىمەن رەتتەۋدىڭ نىساناسى كەڭەيتىلگەن: «وسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارى... قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋ ءتارتiبiن (كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءبولىپ كورسەتتى) ايقىندايدى». الايدا, تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋدىڭ شارتتارى مەن ءتارتiبi, كونستيتۋتسيادا تالاپ ەتىلگەندەي, زاڭنىڭ 55-بابىندا بەكىتىلگەن.
زاڭنىڭ 56-بابىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋ قۇقىعىن شەكتەۋدىڭ بارلىق جاعدايلارىندا ىشكى ىستەر ورگاندارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىنا حابارلاما بەرەدى, وندا شەكتەۋدىڭ نەگىزدەمەسى مەن مەرزىمى جانە وسى شەشىمگە شاعىمدانۋدىڭ ءتارتىبى كورسەتىلەدى» دەگەن تالابى قاعيدالاردا, ستاندارتتا جانە رەگلامەنتتە ىسكە اسىرىلماعان.
قازاقستاندا تۇراتىن رەسپۋبليكا ازاماتتارى جانە ەلدەن تىس جەرلەرگە ۋاقىتشا كەتىپ, سوڭىرا سول جەردە تۇراقتى تۇرعىلىقتى تۇرۋعا نيەت بiلدiرگەن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەت ەلدەگى مەكەمەلەرىنە ءوتىنىش بەرەتىن رەسپۋبليكا ازاماتتارى (قاعيدالاردىڭ 10-تارماعى) تابىس ەتۋگە مىندەتتى قۇجاتتاردىڭ تىزىمدەرىندەگى ايىرماشىلىقتاردى ايقىنداۋدا باستاپقى نەگىزدەر انىق كوزقاراس بايقالمايدى. ازاماتتاردىڭ بۇل اتالعان ساناتى ءۇشىن قاعيدالاردىڭ 7-تارماعىندا كوزدەلگەن قۇجاتتاردىڭ ءبارىن تابىس ەتۋ مىندەتتى ەمەس. وسىنىڭ قۇقىقتىق سالدارىنان تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرىنە كەتەتىن ازاماتتار تەڭ بولمايدى جانە كەتۋشىلەرگە ورىنداتاتىن مىندەتتەمەلەرى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارى ءارتۇرلى دارەجەدە قورعالادى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ نوتك-ءتىڭ نورمالارىنا نەگىزدەلگەن قاعيدالاردىڭ 7-تارماعى 3) تارماقشاسىنىڭ ەرەجەلەرى ازاماتتاردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتتارى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس, دەگەن ۇستانىمىنا قوسىلادى. دەگەنمەن, ءوزىنىڭ جازىلعان رەداكتسياسىندا قاعيدالار رەتتەلەتىن قاتىناستاردىڭ مازمۇنىن زاڭدى تۇردە ايقىندالعانىنان زاڭدى تۇردە ايقىندالماعانىنا دەيىن اۋىستىرادى. زاڭدا (56-باپتىڭ 4) جانە 7) تارماقشالارى) رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە شىعۋىنا ۋاقىتشا باس تارتىلاتىن سۋبەكتىلەر, ونىڭ قۇجاتتىق نەگىزدەرى جانە وسى قۇقىقتى شەكتەۋدىڭ مەرزىمدەرى ءدال كورسەتىلگەن. قاعيدالاردا بولسا (7-تارماقتىڭ 3) تارماقشاسى) سۋبەكتىلەردىڭ – اليمەنت الۋشىلاردىڭ تىزبەسى اشىق قالدىرىلعان, ول جەردە زاڭدى تۇردە رەسىمدەلگەن اليمەنتتىك مىندەتتەمەلەرگە يە سۋبەكتىلەر عانا ەمەس, اليمەنت الۋعا الەۋەتتى قۇقىعى بار ادامدار دا كورسەتىلگەن.
«نوتاريالدى كۋالاندىرىلعان ءوتiنiش» ۇسىنۋ تۋرالى تالاپتىڭ ءرولى مەن ماڭىزى كەتۋدى رەسىمدەۋدىڭ قۇجاتتامالىق جاعىنا عانا تىرەلىپ قويمايدى. بۇل تالاپ كەتۋشىگە اليمەنت الۋشىلاردى ءوز بەتىنشە ىزدەۋ, سونىڭ ىشىندە اتالعان ادامدارمەن تۋىستىق قاتىناس جاسالماعان, نەمەسە بۇل ادامدار وعان بەيتانىس بولعان جاعدايدا دا ىزدەپ-تابۋ مىندەتىن قوسىمشا جۇكتەيدى. بىراق وسى مىندەتتى ورىنداۋىنا قاراي سوڭىرا كەتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋ نەمەسە ودان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداناتىن بولادى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, قۇجاتتارعا قويىلاتىن تەحنيكالىق تالاپتار كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋگە ەمەس, قايتا ونىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا كومەكتەسۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ۇستىنە, ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى بىرەۋدىڭ سۋبەكتيۆتى كوزقاراسىنا نەمەسە پىكىرىنە كىرىپتار بولۋىنا جول بەرىلمەيدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وسى قارالىپ وتىرعان نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە قازاقستاننان كەتەتىن جانە ەلدە قالاتىن, كەتەتىندەردىڭ زاڭدا كوزدەلگەن كومەگىنە مۇقتاج ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن كەلىسۋدەگى نەگىزگى زاڭنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ جەتكىلىكسىز دەپ پايىمدايدى.
3. نوتك-ءتىڭ 174-بابىندا قازاقستاننان تىس جەرلەرگە كەتەتىن ادام مەن زاڭ بويىنشا كۇتىپ-باعۋعا وسى كەتەتىن ادام قاراجات بەرۋگە مىندەتتى وتباسى مۇشەلەرى اراسىنداعى اليمەنتتىك داۋدى رەتتەۋدىڭ ءتارتىبى بەكىتىلگەن. كەلىسىمگە قول جەتكىزىلمەگەن كەزدە مۇددەلى ادام اليمەنتتىڭ مولشەرىن بەلگىلەۋ تۋرالى تالاپپەن سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى. «اليمەنتتى تولەگەنىن راستايتىن قۇجاتتارى بولماعان جاعدايدا بورىشكەرگە قازاقستاننان تىس جەرلەرگە تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن كەتۋگە رۇقسات بەرىلمەيدى» (174-باپتىڭ 3-تارماعى).
بۇل جاعدايدا, اليمەنت الۋعا قۇقىلى رەتىندە, سوعان مۇددەلى ادام دا, اليمەنتتى تولەۋشى دە سوتقا جۇگىنۋگە باستاماشى بولادى. بورىشكەرگە نوتك-تە بەلگىلەنگەن ءوزىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن ورىنداعانعا دەيىن, الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە تۇرعىلىقتى تۇرۋ ءۇشىن كەتۋىنە ۋاقىتشا باس تارتىلادى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پىكىرىنشە, زاڭدا جانە نوتك-تە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس جەرلەرگە كەتەتىن جانە ەلدە قالاتىن, كەتۋشىنىڭ كۇتىپ-باعۋىنا مۇقتاج ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدەگى بوستاندىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تەڭەستىرىلگەن ارا-قاتىناسى بەكىتىلگەن.
شىعاتىن ادامداردان زاڭ بويىنشا اليمەنتتەر الۋعا قۇقىعى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراتىن ادامداردان ولاردىڭ شىعۋىنا قارسىلىعى جوق ەكەنi تۋرالى نوتاريالدى كۋالاندىرىلعان ءوتiنiش ۇسىنۋ مىندەتىنىڭ كەتۋشى ادامعا جۇكتەلۋى (قاعيدالاردىڭ 7-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسى) اليمەنتتىك مىندەتتەمەلەر تۋرالى ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋدى ءىس جۇزىندە كونستيتۋتسيانىڭ 21-بابىنىڭ 2-تارماعىندا بەلگىلەنگەن قۇقىقتى ادامنىڭ ىسكە اسىرۋىنا تىيىم سالۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق سالاعا كوشىرەدى.
سونىمەن بىرگە, قاعيدالاردىڭ 7-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسى «ءوتiنiش بەرۋشى قانداي دا بولسىن سەبەپپەن مۇنداي وتiنiشتەردi الا الماعان جاعدايدا, ماسەلە سوت تارتiبiمەن شەشiلەدi» دەگەن بولىگىندە, تالاپتىڭ نىساناسى جانە تالاپتى قاراۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى بولىگىندە ءتۇرلى ماعىنادا وقىلۋىن تۋىنداتاتىن ەداۋىر قۇقىقتىق ەكىۇشتىلىقپەن سيپاتتالادى.
وسى ساناتتاعى ىستەردى جوعارعى سوتتىڭ زەردەلەۋى كورسەتكەندەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە نيەتتەنگەن ازاماتتار, شىعۋعا قارسىلىعى جوق ەكەندىگى تۋرالى نوتاريالدى كۋالاندىرىلعان ءوتىنىشى تالاپ ەتىلەتىن ادام قازاقستاننان تىس جەردە تۇراتىن جاعدايدا دا سوتقا جۇگىنۋگە ءماجبۇر. ياعني, قۇقىقتىق داۋدىڭ ءوزى ءىس جۇزىندە جوق مۇنداي جاعداي كەتۋگە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى ىسكە اسىرۋعا ەلەۋلى كەدەرگى جاسايدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, سوتتىڭ الدىن-الا تەكسەرۋ مەحانيزمى – شىعۋعا زاڭدا كوزدەلگەن كەدەرگىلەر جوقتىعى تۋرالى فاكتىنىڭ سوت شەشىمىندە اتاپ كورسەتىلۋى – كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ وڭ شەشىم شىعارۋىنا نەگىز بولا الادى, دەگەن جوعارعى سوتتىڭ ۇستانىمىنا قوسىلادى. بۇل ۇيعارىم كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابى 2-تارماعىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى بولاتىنى جانە رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا ول تىكەلەي قولدانىلاتىنى تۋرالى نورماسىنان تۋىندايدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى وكىلىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ بارىسىندا ايتىلعان, كوشى-قون ماسەلەلەرىن نورماتيۆتىك رەتتەۋدەگى كەمشىلىكتەردى جويۋ قاجەتتىگى تۋرالى مالىمدەمەسىن نازارعا الدى.
باياندالعاننىڭ نەگىزىندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 72-بابىنىڭ 2-تارماعىن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى №2737 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 17-بابى 4-تارماعىنىڭ 1) تارماقشاسىن, 31-33, 37, 40-باپتارىن جانە 41-بابى 1-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىن باسشىلىققا الىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى
قاۋلى ەتەدى:
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 28 ناۋرىزداعى №361 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارىنىڭ 7-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس دەپ تانىلسىن.
2. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە:
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 28 ناۋرىزداعى №361 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرگە كەتۋگە ارنالعان قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ قاعيدالارىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وسى نورماتيۆتىك قاۋلىداعى قۇقىقتىق ۇستانىمدارىنا سايكەستەندىرۋ;
ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن نەعۇرلىم تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, حالىقتىڭ كوشى-قونى سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋىنە باستاما جاساۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋ ۇسىنىلسىن.
3. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 74-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس نورماتيۆتىك قاۋلى ونى قابىلداعان كۇننەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى, شاعىمدانۋعا جاتپايدى, رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا جالپىعا بىردەي مىندەتتى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 73-بابىنىڭ 4-تارماعىندا كوزدەلگەن رەتتى ەسكەرە وتىرىپ, تۇپكىلىكتى بولىپ تابىلادى.
4. وسى نورماتيۆتىك قاۋلى رەسپۋبليكالىق رەسمي باسىلىمداردا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانسىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ي.ي.روگوۆ