رۋدنىي قالاسىنا وزبەكستاننان ءبىراز اعايىن كەلىپ قونىس تەپتى. الدىمەن اتاجۇرتقا جاستار لەگى كەلىپ جەتتى. رۋدنىي مەن ونىڭ كەنتتەرىنە 1991 جىلدان بەرى تەك وزبەكستاننان
كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ سانى وتكەن جىلدىڭ اياعىندا 14 مىڭ ەلۋ ادامعا جەتىپتى. ولار نەگىزىنەن كەن الىبى سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىندە جۇمىس
ىستەيدى. الىپ ەكسكاۆاتورلار مەن كەن تاسيتىن ماشينالاردى ۇرشىقتاي ءۇيىرىپ جۇرگەن, مەتالل وڭدەۋ زاۋىتىندا, تولىپ جاتقان تسەحتاردا كەن ءىسىنىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن
جاستاردى كەزدەستىرگەندە ريزا بولاسىڭ, كەۋدەڭدى كادىمگىدەي ماقتانىش كەرنەيدى. اتاجۇرتقا كەلدىك ەكەن دەپ, «ماعان نە بەرەسىڭدەر؟» نەمەسە «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەپ وتىرعان
ولار جوق, شاماسىنىڭ كەلگەنىنشە ەل قاتارلى ەڭبەك ەتىپ, باسپانا الۋعا, تۇرمىسىن تۇزەۋگە تىرىسادى. جاستار اتا-جۇرتقا سوقا باستارى ەمەس, وتباسىمەن, اتا-انالارىمەن كەلدى. بىراق كولدەنەڭ تۇرار كەدەرگىلەردەن شاقشاداي باسى شاراداي بولىپ جۇرگەندەر جەتەرلىك.
– نوۆوي وبلىسىندا ءبىراز قازاق بارمىز عوي. وندا دا بارلىعىمىز كەن جۇمىسىندا ەڭبەك ەتتىك. اتامەكەنگە كوشتىڭ باسىن جاستار تۇزەگەن ەدى. ءالى سولاي بولىپ كەلە جاتىر, مەنىڭ دە بالالارىم قازاقستانعا كەتەمىز دەگەن سوڭ, ولاردان قالا المادىم. ەكى قىز, ءبىر ۇلىممەن تەز جينالىپ, رۋدنىيعا كوشىپ كەلدىك. ءبىر جىلدان كەيىن انامدى الىپ كەلدىم, بىراق ونى ءتىركەتە المايمىن, وسىنشا بەينەت شەكتىرەمىن دەپ ويلاماپپىن, – دەيدى گۇلنار جاقسىلىقوۆا.
گۇلناردىڭ اناسى ايىمگۇل ءداۋلەتباەۆا قاريا ءبىزدى كورگەندە الدىمەن كوز جاسىنا ەرىك بەردى.
– سەكسەنگە تاياپ وتىرعان جاسىمدا بالا-شاعاما ماسىل بولدىم. بالالارىم تاستاپ وتىرعان جوق, قارتتىعىما, اۋرۋىما بايەك بولىپ قاراپ جاتىر عوي. بىراق اي سايىن سوناۋ رەسەيدىڭ شەكاراسىنا بارىپ, بەلگىلەنىپ كەلۋ دەگەن ماعان دا, بالالارىما دا قيىن بولىپ تۇر. قارتتىق ءبىر جاعىنان, اۋرۋ ەكىنشى جاعىنان جولعا دا جاراماي بارا جاتىرمىن, – دەدى كەيۋانا.
اڭگىمە بىلاي بولعان ەكەن. ايىمگۇل قاريانىڭ جيەن نەمەرەسى الەنا احمەتوۆا (ول كەزدە قاليلاەۆا) 2012 جىلى وزبەكستاننىڭ نوۆوي وبلىسىنداعى زەراۆشان قالاسىنىڭ مۇرىنتاۋ كەنتىنەن رۋدنىي قالاسىنا كوشىپ كەلەدى. سول 2012 جىلى 20 ءساۋىردە ول وتاناسى دەپ تانىلىپ, وبلىستىق كوشى-قون پوليتسياسى باسقارماسىنىڭ №96 شەشىمىمەن ورالمان مارتەبەسىن الادى. الەنانىڭ اناسى گۇلنار جاقسىلىقوۆانىڭ ۇلتى قاراقالپاق بولعاندىقتان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس ول ورالمان مارتەبەسىن المايدى, الەنانىڭ وتباسىنا مۇشەسى بولىپ جازىلىپ, تىركەلەدى, ون جىل مەرزىمگە ىقتيارحات الادى. ايىمگۇل قاريا ول كەزدە وزبەكستانداعى داريعا دەگەن قىزىنىڭ قولىندا قالادى. كوپ ۇزاماي, ءبىر جىلدان كەيىن داريعا تۇرمىس قۇرادى دا, ايىمگۇل اجەي قىزى گۇلناردىڭ, نەمەرەسى الەنانىڭ قولىنا كەلگەنىن قالايدى, 2013 جىلى مۇنداعى جيەندەرى اجەسىن رۋدنىيعا الىپ كەلەدى. ال ول كەزدە الەنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن العان بولاتىن. ول ۇلتى قاراقالپاق ناعاشى اجەسىن قازاقستاندا تۇراقتى تۇرۋعا تىركەتە المادى. ويتكەنى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2003 جىلعى 26 قاراشاداعى قاۋلىسىمەن بەكىتكەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تۇراقتى تۇرۋعا رۇقساتتار الۋعا ءۇمىتكەر شەتەلدىكتەردىڭ جانە ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بولۋ كەزەڭىندەگى وزدەرىنىڭ ءتولەم جاساۋ قابىلەتتىگىن راستاۋ ەرەجەسى» بويىنشا ايىمگۇل ءداۋلەتباەۆا قاريانىڭ جەكە شوتىندا 1320 ەسەلەنگەن ەڭ تومەنگى ايلىق كورسەتكىش بالاماسىنا تەڭ نەمەسە ودان دا اساتىن قارجى بولۋى ءتيىس ەدى. ونى بۇگىنگى ايلىق كورسەتكىشپەن ەسەپتەگەندە 2 ميلليون 995 مىڭ 80 تەڭگە شاماسىندا بولادى ەكەن. ال ايىمگۇل قاريانىڭ قولىندا مۇنداي قارجى جوق ەدى. ول رۋدنىيعا كەلگەلى بالالارى ونى قازاقستاننىڭ رەسەيمەن, وزبەكستانمەن شەكاراسىنىڭ اراسىن جول قىلۋدان بوساماي كەلەدى. قارت ادامدى شەتەلدىك رەتىندە رەسەيمەن شەكاراداعى 250 شاقىرىمداي بولاتىن قايراق وتكىزۋ بەكەتىنە رۋدنىيدان اي سايىن اپارىپ بەلگىلەتۋ وتباسىنا دا, اجەيدىڭ وزىنە دە جەڭىل بولماي تۇر.
– قىستىڭ كوزى قىراۋدا تاكسي جالداپ اپارامىز, انام كەيدە جولدا قىسىلىپ قالادى, – دەيدى قىزى گۇلنار. اجەيدىڭ بالالارى بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋى ءۇشىن وتكەن جىلى 28 قاراشادا وبلىستىق ەڭبەكتى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنا ءوتىنىش جازادى. وندا اتالعان باسقارمانىڭ 2012 جىلى 20 ساۋىردەگى №96 شەشىمىمەن وزبەكستاننان كەلگەن قانداسىمىز الەنا احمەتوۆانى وتاناسى دەپ تانىپ, وعان ورالمان مارتەبەسى بەرىلگەنىن, وسى شەشىمگە قوسىمشا تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ, اجەسى ايىمگۇل داۋلەتباەۆانىڭ ۇلتى قاراقالپاق ەكەنى ەسكەرىلىپ, ورالمان مارتەبەسى بەرىلمەستەن, بىراق وتباسى مۇشەسى ەتىپ تانۋدى, وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇرعىلىقتى تۇرۋعا شەت ەل ازاماتىنىڭ قونىستانۋ ىقتيار حاتىن بەرۋدى سۇراعان بولاتىن. بىراق اتالمىش باسقارما وزبەكستاننان كەلگەن اعايىننىڭ بۇل ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرا العان جوق. ولار دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سۇيەندى. «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ 25-بابىنا ءسايكەس ورالمان مارتەبەسى قر ازاماتتىعىن العاننان كەيىن توقتاتىلادى. وسى قۇجاتقا ءسايكەس وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ كوشى-قون پوليتسياسى باسقارماسىنىڭ الەنا احمەتوۆاعا ورالمان ءمارتەبەسىن بەرگەن 2012 جىلعى 20 ساۋىردەگى شەشىمى ءوز كۇشىن توقتاتقان بولاتىن. ەندى ۇلتى قاراقالپاق ايىمگۇل اجەي قازاقستان ازاماتى بولعان ءوز نەمەرەلەرى وتباسىنىڭ مۇشەسى بولا المايدى, ول شەتەلدىك ازامات عانا. ال الىستان اتاجۇرت دەپ جەتكەن اعايىننىڭ تالابى باسقاشا. ولار «كونستيتۋتسيالىق قۇقىمىز بۇزىلدى» دەيدى.
– ەلىمىز اتا زاڭىنىڭ بەتىن اشقاننان-اق 1-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى», ال 27-باپتىڭ 3-تارماعىندا: «كامەلەتكە تولعان ەڭبەككە قابىلەتتى بالالار ەڭبەككە جارامسىز اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋعا مىندەتتى» دەگەن جازۋ كوزگە ۇرىپ تۇر. مەنىڭ بالالارىمنىڭ اتاسى, اكەسى قازاق, ءبىز انام ەكەۋمىزدىڭ ۇلتىمىز قاراقالپاق. ەندى ۇلتى وزگە بولعان بولعان سوڭ, رەسپۋبليكا زاڭىنا سايكەس كەلمەيدى دەپ انامىزدى وزبەكستانعا قايتارىپ جىبەرەمىز بە؟ – دەيدى گۇلنار جاقسىلىقوۆا. وسى ءماسەلەمەن وتباسى رۋدنىي قالالىق سوتىنا دا جۇگىنىپتى. بىراق رۋدنىي قالالىق سوتى دا الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىنىڭ ساقتالۋىن ماڭىزدى دەپ ەسەپتەپ, ايىمگۇل داۋلەتباەۆا قاريانىڭ بالالارى بەرگەن ارىزدى قاناعاتتاندىرعان جوق. ەلىمىزدەگى زاڭ شىعارۋشى ورگان پارلامەنت دەپۋتاتتارى كوشى-قون تۋرالى نەمەسە سىرتتان كەلەتىن اعايىندارعا بايلانىستى باسقا دا زاڭ كۇشى بار قۇجاتتاردى دايىنداعاندا ارالاس نەكەگە قۇرىلعان وتباسىلارى جونىندە ەسكەرگەنى, ماسەلەنى ناقتىلاعانى ءجون ەدى. ارالاس نەكە قازىر ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس, ءومىردىڭ قاي ەلدە دە ءجيى كەزدەسەتىن كورىنىسىنە اينالعان.
قوستاناي وبلىسىنا شەت ەلدەگى قانداستارىمىز تەك وزبەكستاننان عانا ەمەس, وزگە ەلدەردەن دە كەلىپ جاتىر. كورشى رەسەيدەن كەلگەندەر اعا-
يىنعا وتباسى مۇشەسى قاي ۇلت بولسا دا, قاشان كەلسە دە ولارعا كەدەرگى جوق. اڭگىمە 1999 جىلى 26 اقپانداعى «بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اراسىنداعى ازاماتتىق الۋدىڭ وڭايلاتىلعان ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمدە» جاتسا كەرەك. مۇنداي كەلىسىم وزبەكستان مەن قازاقستان مەملەكەتتەرى اراسىندا جاسالماعان. ال اتاجۇرتقا كەلگەن شەتەلدىك قانداستارمەن جۇمىس ىستەيتىن باسقارمالار ولاردىڭ جاعدايىن ءتۇسىنگەنىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىن ساقتاۋدى باستى ماقسات تۇتادى. قىسقاسى, بىلاي تارتسا وگىز ولەدى, ولاي تارتسا اربا سىنادى.
وزبەكستاننان ورالعان اعايىننىڭ اتاجۇرتتا كەزدەسىپ وتىرعان قيىندىعى ءبىر بۇل ەمەس. قازىر كەيىنگى كەلگەن اعايىنداردىڭ قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن العانىمەن, ءوزبەكستاندىق تولقۇجاتتارى قالتاسىندا ءجۇر.
– بارلىعىمىزدىڭ دا وزبەكستاندا تۋعان-تۋىستارىمىز قالدى. ول جاققا باراتىنداي جاعداي تۋا قالسا, وندا ءوزبەكستاندىق تولقۇجاتىن تاپسىرماعانداردى قۇقىق بۇزعانى ءۇشىن ۇستاپ, جاۋاپقا تارتىپ, ايىپپۇل سالادى. ءويتكەنى, بۇرىن ازاماتتىق العاننان كەيىن وزبەكستاندىق ءتولقۇجاتتى جەرگىلىكتى كوشى-قون پوليتسياسى الىپ قالىپ, ەلشىلىككە وزدەرى اپارىپ تاپسىراتىن. ال قازىر وسى مىندەتتى كوشىپ كەلگەندەردىڭ وزدەرىنە جۇكتەپ قويعان. تولقۇجاتتى ءبىر ءۇيدەن جيناپ, ءبىر ادام اپارىپ تاپسىرسا جارايدى عوي, ءار ءتولقۇجات يەسى ءوزى اپارىپ تاپسىرۋى ءتيىس. ونىڭ 150 دوللارعا دەيىن تولەيتىن شىعىندارى تاعى بار. ال وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەندەردىڭ وتباسىندا كەمىندە ءۇش ادام بار, ونىڭ بارلىعى ءبىر ۇيدەن ەلشىلىككە بارۋعا جاعدايى كوتەرە بەرمەيدى, – دەيدى وزبەكستاننان قونىس اۋدارىپ كەلگەن اعايىننىڭ ءبىرى تالعات احمەتوۆ.
قانداستارىمىز قازىر قونىستانىپ جاتقان رۋدنىي قالاسى ماڭىنداعى اعايىننىڭ اراسىنان زەينەتاقىسى جونىندە دە ءىستىڭ ناقتى شەشىمىن بىلمەي, ەرسىلى-قارسىلى تەڭسەلگەندەردى كورۋگە بولادى. «ەكى كوش ءبىر ورتپەن تەڭ» دەپ قازەكەم ايتپاقشى, كوشىپ-قونۋ ەشكىمگە وڭاي تىرلىك ەمەس. ونىڭ ۇستىنە شەكارا اسىپ دەگەندەي, ءبىر ەلدەن ءبىر ەلگە قونىس اۋدارۋدىڭ, قانشا اتامەكەن دەگەنمەن وي-شۇقىرىن ءالى بىلمەگەن جاڭا قونىستىڭ قيىندىعى تاعى بار. بارلىعى دا قارجىنى تالاپ ەتەدى. وزبەكستاننان كەلگەن اعايىننىڭ بارلىعى دەرلىك بالالى-شاعالى, ۇلكەن وتباسى بولىپ كەلەدى. رەتكە كەلتىرە الماعان قۇجاتتار ولاردىڭ كۇندەلىكتى كۇنكورىسىن قيىنداتادى. سونىمەن, اتامەكەن دەپ, قازاعىم دەپ قۇشاعىن اشا كەلگەن اعايىننىڭ دا كوڭىل تۇكپىرىندە وگىز جەگىلگەن اربانىڭ مي تەسەر شيقىلى سەكىلدى تىرلىگى تيتىقتاپ تۇرعان جاي بار.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»
رۋدنىي