استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا تانىمال ۇستاز, اقىن, جۋرناليست, بلوگەر, "قازبىلىم" ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اياتجان احمەتجاننىڭ ءۇش بىردەي كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى.
ءبىرىنشى كىتاپ – «مىنەز». (ولەڭدەر جيناعى) العاشقى شىعارماشىلىق جولىن اقىن بولىپ باستاعان قازاقتىڭ ءبىراز جازۋشى, پۋبليتسيست, عالىمدارىنىڭ جولى عوي بۇل. اياتجان دا سول سوقپاقپەن ءوز داڭعىلىنا قوسىلىپ جاتقان جاس جۋرناليست, بولاشاق عالىم. «اياتجاندى ءبارىمىز العاشتا اقىن رەتىندە تانىدىق, ولەڭىنىڭ تەحنيكالىق جاعىنا اسا ءمان بەرە بەرمەيتىن, بىراق وزىندىك ءبىر بولەكشە ويى, ءۇنى بار بولاتىن. سودان-اق ونىڭ كەيبىر ىستە جان-جاعىنا جالتاقتاماي العا قويعان ءوز ماقساتىنا باتىل قادام جاسايتىن مىنەزدىڭ يەسى ەكەنىن بايقاۋعا بولاتىن», - دەدى تۇساۋكەسەردە ءسوز العان بەلگىلى ايتىسكەر اقىن سەرىكزات دۇيسەنعازى. ال, اقىن ەربول بەيىلحان اياتجاننىڭ ازاماتتىق بولمىسىنا توقتالىپ, ءسۇيىنىشتى لەبىزىن جەتكىزدى.
ەكىنشى كىتاپ – «ۇلت بولام دەسەڭ...». العاشقى ەڭبەك جولىن مۇعالىم بولىپ باستاعان اياتجاننىڭ مەكتەپ ومىرىنەن كورگەن-تۇيگەندەرى, ۇرپاق تاربيەسىندە, وقىتىلۋ جۇيەسىندە ورىن الىپ جاتقان كەيبىر كەمشىلىكتەرىن دە تىلگە تيەك ەتكەن ماقالالارى توپتاستىرىلعان. بۇل كىتاپتىڭ تۇساۋىن ەلىمىزدەگى باس باسىلىم «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە 20 جىلداي ۋاقىتتان بەرى وسى ءبىلىم سالاسىنىڭ جەتىستىگى مەن كەمىستىگىن, ءساتتى, ءساتسىز وزگەرىستەرىن تالماي جازىپ كەلە جاتقان جۋرناليست سۇلەيمەن مامەت پەن «قازاقستان – زامان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, جۋرناليست ساۋلە مەشىتبايقىزى كەستى. «مەن ەڭبەك جولىمدى مۇعالىمدىكتەن باستاعانمىن. جۋرناليستيكاعا كەشىرەك كەلدىم. سوندىقتان مەكتەپ, ءبىلىم سالاسى پروبلەمەلارى دەسە ەرەكشە ەلەڭدەپ تۇرامىن. اياتجاندى الەۋمەتتىك جەلىدەن ءبىلدىم. مەكتەپتەگى جۇمىسىنان شىعىپ قالىپ, ءبىر داۋ-دامايدىڭ تۇسىندا كوزىم شالىپ قالدى. تەلەفونىن تاپتىرىپ حابارلاستىم, ءمان-جايعا قانىققان سوڭ اياتجاننىڭ قانشىل, قازاقشىل بالا ەكەنىن ۇقتىم. العان بەتىنەن قايتپايتىن, ويىنا العان ءىسىن اياعىنا جەتكىزبەي تىنبايتىن قايسار جىگىت ەكەنىن كوردىم, مىنە سونىڭ دالەلى الدارىڭىزداعى ءۇش بىردەي كىتاپ», - دەدى ساۋلە مەشىتبايقىزى.
ال, ءوز كەزەگىندە سۇلەيمەن مامەت: «مەن وسى ءبىلىم سالاسىن جازىپ كەلە جاتقان 20 جىلداي ۋاقىتتا قانشا ءمينيستردىڭ اۋىسىپ, قانشا وزگەرىستەردىڭ بولعانىن بىلەسىزدەر, قۋاتتاپ تا, سىناپ تا جازدىق. كەيبىرىمەن كەلىستىك, كەيبىرىمەن كەرىستىك دەگەندەي... تۇسىنگەنىم, بۇل تەك جۋرناليستەردىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرى عانا كوتەرەتىن ماسەلە ەمەس, مۇعالىمدەردىڭ دە جۇمىلا كوتەرىسەتىن جۇگى. اياتجان سول ۇدەدەن شىعىپ وتىر. جاقىندا گازەتىمىزدە «ءبىلىم» جانە «ءتالىم» اتتى ارنايى جاڭا بەتتەر اشىلدى. «ءبىلىم» بەتىندە وقۋشىلاردىڭ بازالىق ءبىلىمىن كەڭەيتۋ ماقسات ەتىلسە, «تالىمدە» تاربيە نەگىزگە الىندى. ەڭ باستىسى وعان ەلىمدىڭ ءار وڭىرىندەگى بارلىق مۇعالىمدەردىڭ اتسالىساۋىنا, وزىق ويلارىمەن بولىسۋىنە مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. اياتجاننىڭ وسى كىتاپقا ەنگەن «وقۋلىق ولقىلىعى وپىق جەگىزبەسىن دەسەك...», «ۇلت بولام دەسەڭ, ۇستازىڭنىڭ ءحالىن ءبىل!» اتتى ماقالالارى العاش گازەتىمىزدىڭ وسى بەتتەرىندە جاريالاندى. مىنە, ءار مۇعالىم دەمەسەك تە, ءبىر مەكتەپتە ءبىر مۇعالىم وسىنداي جاناشىر, وسىنداي بەلسەندى, ءبىلىمدى دە بىلىكتى بولسا, بۇگىندە ساقتالىپ وتىرعان ءبىراز ماسەلەلەر ءوزىنىڭ وڭ شەشىمىن تابار ەدى. مەن ءۇش كىتاپتى دا وقىپ شىقتىم. اسىرەسە, «حيميا» كىتابىنىڭ تىلىنە ءسۇيىندىم. قازاق ءتىلى تەحنيكانىڭ, عىلىمنىڭ ءتىلى بولا المايدى دەپ جۇرگەندەرگە اياتجان وسى «حيميا» كىتابىن جازۋ ارقىلى تويتارىس بەردى», -دەپ ءتۇيدى.
ءۇشىنشى كىتاپ – اياتجان احمەتجان مەن نۇرگۇل قۋانعان بىرىگىپ جازعان «حيميا» (ەسەپتەر مەن جاتتىعۋلار جيىنتىعى 8 سىنىپ) كىتابى. ءۇشىنشى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىندە استانا قالالىق «دارىن» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مايرا جانورازقىزى مەن استانا قالالىق №40 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ەربول ىرگەباي ءسوز سويلەدى. «اياتجاننىڭ ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى, ءوز سالاسىنىڭ ناعىز مايتالمانى ەكەنىن «حيميا» كىتابىن وقىعاندا-اق بىلەسىز. ونىڭ بويىنان ازاماتقا ءتان بارلىق قاسيەتتەردى كورگەندەي بولامىن, اياتجان ءون بويىنان حيميانىڭ بارلىق ەلەمەنتى تابىلاتىن ادام, عىلىمعا جان-تانىمەن بەرىلگەنى قاتتى سۇيىندىرەدى», - دەدى مايرا جانورازقىزى.
ال, مەكتەپ ديرەكتورى ەربول ىرگەباي مىرزا مەكتەپتەردە ءوز قىزىعۋشىلىمەن ءوز بەتىنشە ىزدەنەتىن مۇعالىمدەردىڭ جەتىسپەيتىندىگىن ءسوز ەتسە, جۋرناليست بەكەن قايرات ۇلى «شەتەلدەن كەلگەن قازاق جاستارى ورىسشاعا جۇيرىك بولماعاندىقتان ۇلكەن قىزمەت, مانساپ جاعىنا ەمەس مەكتەپ ماڭايلادى. بۇل ۇلت ىسىنە وتە جاقسى بولدى, كوبى ەر ازاماتتار» دەگەن بەلگىلى ماتەماتيك مۇحتارباي وتەلبايدىڭ ءسوزىن مىسال ەتتى.
اياتجان الەۋمەتتىك جەلىدە دە بەلسەندى. ونىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرىمەن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ەتەنە تانىس بولعان «قازاقستان كۆن وداعى» رجقب پرەزيدەنتى ەسەن ەلەۋكەن دە كەلىپ, «قۇرعاق ۇران ەمەس, ناقتى ءبىلىم, عىلىم سالاسىندا ايانباي قىزمەت ەتەتىن وسىنداي جاستار كوپ بولسا ەكەن» دەگەن جۇرەكجاردى تىلەگىن ايتتى. كەش بارىسىندا اياتجاننىڭ ولەڭدەرى وقىلىپ, كۇي شەرتىلىپ, ءان شىرقالدى. كەشتى اقىن ەربول الشىنباي ءساليحالى ءسوز, جاراسىمدى ازىلمەن جۇرگىزىپ وتىردى.
ايتپاقشى, كەش بارىسىندا جاسى 70-تەن اسقان ساۋلە مەشىتبايقىزى اپامىز قاشانعى قازاقى جوسىنمەن اياتجانعا: «ال ەندى كىتاپتارىڭمەن قاتار ۇل-قىزىڭ دا وسە بەرسىن, كەلىنشەگىڭ شەكەسى تورسىقتاي ۇل تاپسىن!» دەپ باتا بەرىپ ەدى. سايكەستىكتى قاراڭىز, ءبىز وسى جولداردى قاعازعا ءتۇسىرىپ جاتقاندا ءسۇيىنشىلى حابار كەلدى. اياتجاننىڭ جۇبايى ەكى قىزدان كەيىن شەكەسى تورسىقتاي ۇل تاۋىپتى. باۋى بەرىك بولسىن!
ۇلتتىڭ سانىن دا ساپاسىن دا كوتەرەر وسىنداي ازاماتتار كوپ بولعاي. 30 جاسقا ەندى كەلگەن اياتجاننىڭ بۇل ەڭبەگى كوپتى ءسۇيىنتتى. «وتىزدا وردا بۇزعان دەگەن وسى» دەپ تارقاستى تۇساۋكەسەرگە جينالعان جۇرت.
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»