الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى ماعجان جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسىنداعى بايان بەينەسى كوپشىلىككە ادەبي نۇسقادا جاقسى تانىس.
1993 جىلى سلامبەك تاۋەكەلدىڭ رەجيسسەرلىگىمەن «باتىر بايان» ءفيلمى ءتۇسىرىلىپ, بايان بەينەسى كورەرمەنگە جول تارتتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەرلىكتى دارىپتەيتىن, حالىقتىڭ وتكەن كەزەڭىن شەجىرەلەيتىن كينوتۋىندى ۇلتتىڭ رۋحاني مىنبەرىنەن تۇسكەن جوق. ال بايان ءرولىن سومداعان جۇماحان ابدىقادىروۆتىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى ءفيلمنىڭ ونە بويىندا ايقىن كورىندى. دەگەنمەن, حالىق جۇرەگىنەن ورىن العان ونەر ادامى, قازاقتىڭ «باتىر بايانى» بۇل كۇندە قايدا دەگەن سۇراقتىڭ اركىمنىڭ كوكەيىندە جۇرگەنى ءمالىم. تاۋ تۇلعالى, تولاعاي بەينەلى اكتەردىڭ جانارىنداعى جاسىن, بەيمالىم مۇڭ كوپتىڭ كوزىنەن, جۇرتتىڭ نازارىنان الىستاپ كەتكەندەي. اتاقتى اسقار توقپانوۆتىڭ شاكىرتى جۇماحان ابدىقادىروۆ «باتىر بايان» ءفيلمى ارقىلى ءوزىنىڭ اكتەرلىك مەكتەبىن قالىپتاستىردى. الدىندا ءدامىر مانابايدىڭ «سۇراپىل سۇرجەكەي» فيلمىندە ازبەرگەننىڭ ءرولىن ويناپ, اتاقتى اكتەر نۇرمۇحان جانتورينمەن قاتار ونەر كورسەتكەنىنە حالىق كۋا. ودان كەيىن «باتىر بايان» فيلمى ارقىلى جۇلدىزى جانىپ, تالانتى جارقىرادى.
جۇماحان ابدىقادىروۆ بۇل كۇندە تاراز شاھارىندا تۇرادى. تاعدىرى تار جول, تايعاق كەشۋگە تولى ونەر يەسى وسىدان جيىرما ەكى جىل بۇرىن جول اپاتىنا ۇشىراعان بولاتىن. سودان بىرتە-بىرتە قوزعالىسى قيىنداي باستاعان سوڭ اكتەردىڭ ءوزى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن وبلىستىق تەاترمەن 2009 جىلى قوش ايتىسۋىنا تۋرا كەلگەن. الايدا جانى مەن جۇرەگى ونەر دەپ سوققان باتىر بايان ءاردايىم ونەردەگى ادالدىقتى قالايتىنىن, ونەرگە قيانات جاساۋعا قورقاتىنىن ايتادى. كەزىندە تارازداعى «قايقارمەت» بازارىنداعى اۆتوتۇراقتىڭ قاراۋىلى بولىپ تا جۇمىس ىستەگەن قازاقتىڭ «باتىر بايانى» قازىر ەلەۋسىزدەۋ كۇن كەشىپ جاتىر. بىراق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى ارنايى ىزدەتىپ, كەزدەسكەنى ومىرىندەگى ۇلكەن ماڭىزدى كەزەڭ بولعانى انىق.
– دەرت جانىما باتىپ جۇرگەن شاق ەدى. ەندى ءۇشىنشى وتانى جاساتايىن دەسەم, ءبىراز قاراجات كەرەك بولدى. سودان 2012 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وبلىسىمىزعا ارنايى ىسساپارمەن كەلگەن كەزىندە مەنىڭ جاعدايىمدى ەستىپ, ىزدەتىپتى. كەزدەسكەن كەزىمىزدە دە ول كىسى مەنى «قازاقتىڭ باتىر بايانى» دەپ مارتەبەمدى كوتەردى. سودان كەيىن «ەشتەڭەدەن قورىقپا, سەنىڭ ارتىڭدا حالقىڭ تۇر» دەپ جىگەرلەندىردى. كەيىن ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن گەرمانيا مەملەكەتىنىڭ كيل قالاسىنا بارىپ, ءۇشىنشى وتانى جاساتىپ قايتتىق. سوندىقتان, ەلباسىنا ايتار العىسىم شەكسىز, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە.
قازاقتىڭ قايسار مىنەزدى ۇلى ءوزىنىڭ دارا بولمىسىن ومىردە دە, ونەردە دە كورسەتىپ جۇرگەن جان. فيلمدەگى تۋعان ءىنىسى نويان مەن قالماق قىزى لاعدانى ولىمگە قيىپ جىبەرەتىن تۇسىنداعى بايان بولمىسى كوپتىڭ كوڭىلىندە ەرەكشە ساقتالىپ قالدى.
– ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىلى رەجيسسەرلەر كينوعا تۇسۋگە, سپەكتاكلدە ويناۋعا شاقىرىپ تۇرادى, – دەيدى جۇماحان ءابدىقادىروۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە. – ارينە, بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. دەنساۋلىعىم وعان ءمۇمكىندىك بەرە مە, جوق پا, ول جاعى دا بەلگىسىز. دەگەنمەن دە جانىم سۇيەتىن ونەرگە دەگەن قۇلشىنىس باسىم.
قازاق كينوسىندا تاعدىر مەن ونەردى ادامي تارازىسىندا تەڭ ۇستاپ, دەنساۋلىق جاعدايى مۇمكىندىك بەرمەسە دە سۇيىكتى ءىسىن تاستاماعان قايسار اكتەرلەر بولعان. بەلگىلى قازاق اكتەرى كەنەنباي قوجابەكوۆتىڭ «قاسقىردىڭ اپانى» فيلمىندە قولاربادا وتىرعان كۇيى باستى رولدەردىڭ ءبىرىن كەرەمەت ويناپ شىققانىن كينوسۇيەر قاۋىم وتە جاقسى بىلەدى. ەندەشە, جۇماحان ابدىقادىروۆتىڭ دا كينو الاڭى مەن كيەلى ساحنا تورىنە ورالۋىنا مۇمكىندىگى بار.
2014 جىلى وبلىس اكىمدىگى باتىر باياننىڭ تۋعانىنا 300 جانە ءفيلمنىڭ شىققانىنا 20 جىل تولۋىنا وراي, جۇماحان ابدىقادىروۆتىڭ «باتىر بايان – بايراعىم» اتتى شىعارماشىلىق كەشىن وتكىزىپ بەرگەن بولاتىن. جارى گۇلشات قىپشاقوۆا دا بۇل كۇندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بەلگىلى اكتريسا. ونەردى ءومىرىم دەپ ۇققان جۇماحان ابدىقادىروۆتىڭ ەسىمى ءاردايىم ەلگە ەلەۋلى.
حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى