كەشە ءماجىلىس توراعاسى, «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ورال مۇحامەدجانوۆتىڭ توراعالىعىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى سايلانعان پالاتانىڭ بەسىنشى سەسسياداعى العاشقى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا سپيكەر كىرىسپە ءسوز سويلەپ, الداعى مىندەتتەرگە كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى.
– قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى دەموكراتيا مەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ جاڭا مودەلىن جاساۋ, ەركىن, ىنتىماعى جاراسقان, كوپ ۇلتتى قوعام ورناتۋ جولىندا ءبىرشاما قيىندىقتاردى باستان وتكەردى, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە. – ەلىمىز سول قيىندىقتاردى جەڭىپ شىعىپ, كورشىلەس ەلدەردەن بۇرىن قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, ءوزىنىڭ جالپى ادامزاتتىق مۇراتتار مەن ماقساتتاردى ۇستاناتىندىعىن راستاي الدى. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ويداعىداي ءتوراعالىق ەتۋ, وسى ۇيىمنىڭ تاريحي استانا ءسامميتى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا سىرتقى ساياسي تابىستارى – ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جوعارى بەدەلىنىڭ كورسەتكىشى ەكەندىگى داۋسىز.
وسىنى ايتقان سپيكەر تابىستارىمىزدىڭ ءبارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ونى ورناتۋشى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ جەڭىسى ەكەندىگىن ەرەكشە اتادى.
و.مۇحامەدجانوۆ بەسىنشى سەسسيانى اشاردا ەلباسى زاڭ شىعارۋشىلاردىڭ جۇمىسىنا جوعارى باعا بەرگەندىگىن ايتا كەلىپ, بۇل زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن ودان ءارى جانداندىرۋعا ىنتالاندىراتىنىن, جوعارى جاۋاپكەرشىلىك پەن ۇيىمشىلدىقتى تالاپ ەتەتىندىگىن جەتكىزدى. الدا ەلدىڭ ورنىقتى جانە تەڭگەرىمدى دامۋىن, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى ۇلكەن شارۋالار كۇتىپ تۇر. وتاندىق ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق جولعا شىعۋىن قامتاماسىز ەتەتىن, سونداي-اق ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىراتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرۋدى جالعاستىرۋ قاجەت, دەدى وسى ورايدا ورال بايعونىس ۇلى ءسوزىن ساباقتاي ءتۇسىپ. سوندىقتان دا «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» جانە جۋىق ارادا كەلىپ تۇسەتىن «ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن جەدەل قاراپ, قولدانىسقا ەنگىزۋ قاجەت.
قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جانە بيزنەس پەن حالىق اراسىنداعى ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋ ماقساتىندا «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن جاڭا قۇقىقتىق نەگىز جاساۋ دا ۋاقىت تالابى. ەلباسى قازاقستانداعى بيزنەس-احۋالدى ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن بيزنەستىڭ جاڭا سۋبەكتىلەرىن تىركەلگەن كۇننەن باستاپ 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جوسپارلى تەكسەرۋلەرىنە زاڭنامالىق تۇرعىدان تىيىم سالۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. دەپۋتاتتار بيۋدجەت جوباسىنا قاتىستى نىسانالى ۇستانىمدار مەن تالاپتاردى زاڭ جوباسى پارلامەنتكە ەنگىزىلگەنگە دەيىن-اق ايقىنداۋعا ءتيىس.
الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ پروتسەسىن ودان ءارى جالعاستىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ, سول ارقىلى بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ الداعى سەسسياداعى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, دەدى و.مۇحامەدجانوۆ. ولاي بولسا, ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىندا ايتىلعان تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋدى زاڭنامالىق دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ ءوز جالعاسىن تاپپاق. بيۋدجەت جوباسىمەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سياقتى ستراتەگيالىق باعىتتى قاجەت ەتەتىن قارجى رەسۋرستارىمەن نىعايتا ءتۇسۋ ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمنىڭ قۇقىقتىق بازاسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلتىرۋ كەرەك. سپيكەر, سونىمەن قاتار, زياتكەرلىك مەنشىك نارىعى دامۋىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ەڭبەك قاتىناسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىنە ساي ەڭبەك كودەكسىن جەتىلدىرۋ دە ورىندى ەكەندىگىن ايتىپ كەتتى.
مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ زاڭدىق نەگىزىن كەڭەيتۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەرگەندىگىن, وسىعان بايلانىستى پارلامەنت ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭداردى قابىلداۋى كەرەك ەكەندىگىن جەتكىزدى. جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جانە جوعارعى سوتتىڭ قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن كەڭەيتۋ ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋ نازارعا الىنعان. سونىمەن بىرگە, «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن جانە «ارنايى مەملەكەتتىك ورگاندار تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلداۋ قاجەت.
الداعى سەسسياداعى دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى دامىتۋ بولىپ وتىر, دەگەن ءماجىلىس توراعاسى پارلامەنت «تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ تۋرالى», «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوبالارىن قابىلداۋى كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. سپيكەردىڭ سوزىنەن جاقىن ارادا قابىلدانۋعا ءتيىستى بانك قىزمەتى جانە قارجى ۇيىمدارىن تاۋەكەلدەردى ازايتۋ تۇرعىسىنان رەتتەۋ, جوبالىق قارجىلاندىرۋ, ادۆوكاتۋرا, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس, بيۋدجەتتىك پروتسەسس پەن ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ مەملەكەتتىك جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋعا قاتىستى قۇزىرەتىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ماسەلەلەرى ءجونىندەگى زاڭ جوبالارى پىسىقتالىپ جاتقانى دا بەلگىلى بولدى.
سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنىڭ ورىندالۋىنا, دامۋ باعدارلامالارىنا جۇمسالاتىن قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانۋعا پارلامەنت قاتاڭ باقىلاۋ جاساپ وتىرۋى قاجەت. بۇدان باسقا, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ساياسي ماڭىزى زور قۇجات – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ جوسپارلانۋدا. اتقارىلاتىن ىستەر قانشا اۋقىمدى بولعانىمەن, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋى ارقىلى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەلباسى الدىمىزعا قويعان مىندەتتەردى ويداعىداي شەشەتىنىمىزگە كامىل سەنەمىن. ارينە, مۇنداي كولەمدى دە قوماقتى جۇمىستى ابىرويمەن اتقارۋ ۇكىمەت تاراپىنان دا شيراق ءىس-قيمىلدى تالاپ ەتەدى. ۇكىمەت ءتيىستى زاڭ جوبالارىن ماجىلىسكە دەر كەزىندە جانە ساپالى تۇردە ءتۇسىرىپ, دەپۋتاتتاردىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرىنە ۋاقىتىندا جاۋاپ قايتارىپ, ورىندى ۇسىنىستارىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىرۋعا مىندەتتى, دەدى و.مۇحامەدجانوۆ.
كەشەگى وتىرىستىڭ كۇن ءتارتىبىنە شىعارىلعان جيىرما ماسەلەنىڭ بارلىعى دا وڭ شەشىلدى. الدىمەن كۇن تارتىبىندە قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالعان ءماجىلىس دەپۋتاتى قىلىشباي بيسەنوۆتىڭ دەپۋتاتتىق وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ تۋرالى ماسەلە دەپۋتاتتار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ءماجىلىس ءتوراعاسى دەپۋتاتتىڭ ءتورت جىل بىرلەسە اتقارعان زاڭشىعارۋشىلىق جۇمىسىن جوعارى باعالاي كەلىپ, ءوزى جانە ارىپتەستەرى اتىنان ءۇلكەن ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
وسى رەتتە «2012-2014 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» جانە وسى جىلدار ارالىعىندا ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى زاڭ جوبالارىنا قورىتىندى ءازىرلەۋ ماسەلەسى دە قولداۋ تاپقاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونداي-اق كۇن تارتىبىندە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت ايقىنداپ بەرگەن ءتورت بلوك بويىنشا بىرقاتار زاڭ جوبالارىنا قورىتىندى ءازىرلەۋ مەرزىمدەرى انىقتالدى. اتاپ ايتقاندا, «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى», «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» ىلەسپە زاڭ جوبالارى قارالىپ, زاڭنامالىق اينالىمعا الىندى.
اسقار تۇراپباي ۇلى.