نۇرسۇلتان نازارباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
وڭى كىرگەن, وزگەرگەن ور التاي
وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆپەن اڭگىمە
– بەردىبەك ماشبەك ۇلى, ەڭ الدىمەن ەلباسى اتاپ وتكەندەي, شىعىس ءوڭىرى ەلىمىزدىڭ رۋحاني ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزدىڭ استارىنا ۇڭىلە كەتسەك؟ – تاۋەلسىزدىك – ءتاتتى ۇعىم. اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىك ءوزى كەلىپ تۇعىرىنا ورناي قويماعانى بەلگىلى. ەندەشە كەيىنگى ۇرپاق تاۋەلسىزدىك تۋىن جوعارى ۇستاپ, وعان وزدەرىنىڭ ۇلەستەرىن قوسسا, نۇر ۇستىنە نۇر! بيىل حالقىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىن اتاپ وتەتىن ايىرىقشا قاستەرلى دە ارداقتى جىل. كۇش-قايراتى مەن جىگەرى جانىپ تۇرعان جاس جىگىتتىڭ جاسىنداي عانا بۇل جيىرما جىل ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, تاريح تەرەڭىنە ءۇڭىلسەڭىز, تالاي اسقار اسۋلار مەن بەلەستەردەن وتەسىز. وسىنداي ۇلكەن شەكارانى اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن ۇستاپ تۇرعان اتا-بابالارىمىز اتامەكەن ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسىپ ءجۇرىپ, عاسىرلار بويى ۇمتىلا اڭساعان اسىل ارمانىنا قول جەتكىزدى. جيىرما جىلدا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز قۇرىلىپ, قازىر ونى بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى ءبىلىپ وتىر. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ساليقالى دا كورەگەن باسشىلىعىمەن كەمەل كەلەشەككە – وركەنيەت ولكەسىنە جول تارتقان سالقار كەرۋەنىمىزدىڭ جۇگى سالماقتى ءارى سارا. ءبىر عانا مىسال. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىمىز, ءتورتكۇل دۇنيەدە قىسقى ازيا ويىندارىنىڭ ءتورتىنشى مەملەكەت بولىپ بىزدە ءوتۋى, حالىقارالىق دارەجەدەگى يگى شارالاردىڭ قازاقستاندا ءوتۋى مەملەكەتتىڭ بايراعىن اسپانداتا ءتۇستى. وتكەن جىلى كەندى التايدا قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتكەن حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋمنىڭ اياسى اۋقىمدى بولىپ, تالاي كەلىسىم-شارتتارعا قول قويىلدى. كەندى التايدىڭ ەكونوميكاسى كۇن سايىن ارتىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا تەك وتكەن جىلى شىرايلى شىعىستا 43 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلىپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك دامي ءتۇستى. بۇل كۇندەرى كەندى التايدا ءىرى-ءىرى بىرنەشە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار جۇزەگە استى. ولاردىڭ قاتارىندا «كازتسينك», «وسكەمەن تيتان-ماگني» كومبيناتى, «ءۇلبى» مەتاللۋرگيا زاۋىتىنداعى ءىرى جوبالار بار. «كازتسينك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك بيىلدىڭ وزىندە ەكى زاۋىتتى قاتارعا قوستى. – وبلىستى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدا تاعى قانداي ىستەر اتقارىلماق؟ – باقىرشىق جانە اقتوعايداعى كومبيناتتار التىن, باسقا دا سيرەك كەزدەسەتىن پوليمەتالل كەندەرىن ءوڭدەيتىن قۋاتتاردى ىسكە قوسپاق. ولاردا بىرنەشە مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. ەلباسىنىڭ اۋىل تۇرعىندارىن ەڭبەككە ورنالاستىرۋ ءجونىندەگى تاپسىرماسى كۇندەلىكتى نازاردا. سەمەيدەگى اۆتوكولىك جانە «بەلارۋس» تراكتورىن شىعاراتىن زاۋىت قازىر ءوز ونىمدىلىگىن ارتتىرا تۇسكەن. قازاقستاندىق تراكتور ارزان بولعاندىقتان, وعان تاپسىرىس كوبەيە ءتۇستى. وسكەمەندەگى «ازيا-اۆتو» كولىك زاۋىتىنىڭ قۋاتىن جىلىنا 25 مىڭ دانا تۇلپار شىعارۋعا جەتكىزۋ باعىتىندا دا جۇمىستار ىستەلۋدە. ءماسەلەن, كاسىپورىنعا قوسىمشا قۇرىلىس الاڭدارىن سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرى بەرىلدى. سەمەي مەن كۋرچاتوۆ قالالارىندا دا تەجەگىش قۇرالدارىن شىعارۋ ويدا بار. سەمەيدە قۇرت اۋرۋىن ەمدەيتىن اۋرۋحانا, كۇرشىمدە 150 ميلليون تەڭگەگە قوناقۇي سالىنباق. وتكەن جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن جاڭا اۋىل – «شىعىستا» دا قۇرىلىس جالعاسىپ, جاڭادان تۇرعىن ءۇيلەر سالىنىپ جاتىر. – سوڭعى ءۇش جىلدا كەندى التايعا تارتىلعان ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى قانشا؟ – 2009 جىلى – 139, وتكەن جىلى – 144,7 ال بيىلعى جەتى ايدا 84,9 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان ەكەن. بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس. – ەكى جارىم جىلدا اتقارعان ىستەرىڭىزگە قانداي باعا بەرەسىز؟ – ارينە, ءوز كوماندامىزبەن قويان-قولتىق ەڭبەك ەتىپ, حالىقتىڭ العىسىنا بولەنسەك, ودان ارتىق قانداي باعا كەرەك. ادامداردى رۋحاني جاعىنان تۇلەتىپ, كەلەشەككە دەگەن سەنىمىن, كۇش-جىگەرىن كۇشەيتە الساق, جامان بولماعانى عوي. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ءوڭىردە ونشا دامىماي وتىر. ول كەم دەگەندە 30 پايىزدان تومەن بولماۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە, وڭدەۋشى كاسىپورىندار سالۋدا دا «اتتەگەن-ايلار» ورىن الىپ وتىر. جول سالۋ, كاسىپكەرلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى دە مەنى ويلاندىرادى. ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ساپالى جول جوندەۋ نازاردا. التايدىڭ برەندى – بال جانە مارال شارۋاشىلىعىن تىڭ بەلەسكە شىعارۋ دا باستى مىندەت بولسا كەرەك. وسىدان ەكى جىل بۇرىن وسكەمەننىڭ تورىندە حاكىم ابايدىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. بۇل ەل ءومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولاتىن. ورىستىڭ ۇلى اقىنى پۋشكيننىڭ ەسكەرتكىشى اقىن ەسىمىمەن اتالاتىن وبلىستىق كىتاپحانا الدىندا بوي تۇزەدى. ءۇندىنىڭ ۇلى اقىنى رابيندرانات تاگوردىڭ قولادان قۇيىلعان تۇعىرى جامبىل اتىنداعى ساياباقتان بوي تۇزەگەندە, ءۇندىستاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى سالتاناتتى وقيعاعا قاتىسىپ, قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا كامىل سەنەتىنىن ءمالىم ەتتى. – بەردىبەك ماشبەك ۇلى, ءوزىڭىز تىزگىنىن ۇستاعان وركەندى وڭىردە ءۇش جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا وسكەمەن قۇلپىرىپ سالا بەردى. ەرتىس پەن ءۇلبى جاعالاۋى قالا تۇرعىندارىنىڭ سۇيىكتى ورنىنا اينالدى. وتكەن جىلى كەندى التايدا جاڭادان ءۇش اۋىلدىڭ اشىلعانى بەلگىلى. ەندى وسىلار جايلى تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز. – تەك شىعىس ءوڭىرى عانا ەمەس, ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعانىڭ ءبىرى دەپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 25-28 تامىزى ارالىعىندا «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى ءبىرىنشى حالىقارالىق فورۋمدى اتار ەدىم. بۇل شارانى وبلىس اكىمى مەن تۇركى ءمادەنيەتىنىڭ «تۇركسوي» حالىقارالىق ۇيىمى بىرلەسىپ وتكىزدى. حالىقارالىق فورۋم اشىلاتىن كۇنى وعان قاتىسۋشىلاردى ەلباسى ن. نازارباەۆ جانە تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گيۋل قۇتتىقتادى. جاپونيا, ءوڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, رەسەي, بارلىعى 12 مەملەكەتتىڭ ەلشىلەرى مەن تاريحشىلارى, ماماندارى قاتىسقان فورۋمنىڭ ماقساتى – حالقىمىزدىڭ, جالپى تۇركى الەمىنىڭ ءتول قۇندىلىقتارىن تەرەڭ زەرتتەۋ, وبلىس اۋماعىندا مادەني ءتۋريزمدى دامىتىپ, وعان ينۆەستيتسيا تارتۋ بولىپ تابىلادى. بەرەل قورعانىنا الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارى اۋىپ وتىرعانى شىندىق. سوڭعى عىلىمي زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, التاي قيىر شىعىستان ەۋروپاعا دەيىنگى ارالىقتى مەكەندەيتىن سان الۋان حالىقتاردىڭ اتامەكەنى. بەرەل قورعانىنداعى قازبا جۇمىستارى ادامزات وركەنيەتىنىڭ ەڭ ەجەلگى قونىستارى وسىندا ورنالاسقانىن ايشىقتاي ءتۇستى. سوندىقتان بولسا كەرەك, شىعىس قازاقستان تۇركى مادەنيەتىن ساقتاۋشى ولكە بولىپ سانالىپ كەلدى, سانالا بەرەدى دە. حالىقارالىق فورۋمنىڭ باسقا دا باسىمدىقتارى بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن, فورۋم بارىسىندا ءبىز قازاقستانداعى تۇركيا مەن جاپونيا مەملەكەتتەرىنىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىلەرى لالە ۇلكەن مەن يۋدزو حارادامەن كەزدەسىپ, ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلادىق. ولارعا بەرەل قورعانى قاتتى ۇنادى. بەرەلدەگى تاعى بىرنەشە قورعاندى زەرتتەۋگە قارجى بولەتىنىن دە جاسىرمادى. ساۋدا-ەكونوميكالىق, ساياسي, ءمادەني-گۋمانيتارلىق سالالاردا قوس مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناس جىل سايىن جاقسارىپ كەلەدى. ماسەلەن, سەمەي مەن تۇركيانىڭ بۋرسا قالاسىنىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءبىرشاما ۇقساستىقتاردى اڭعارۋعا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم سالاسى مەن ماتا توقۋدا ساۋدا-ساتتىق كۇشەيە تۇسپەك. بۋرسا قالاسى باسشىلىعىنىڭ شاقىرۋىمەن قىركۇيەكتىڭ 22-23 كۇندەرى وبلىس دەلەگاتتارى اتتانىپ كەتپەك. بۇل كەزدەسۋ ناتيجەسىندە ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق دامىپ قانا قويماي, ينۆەستيتسيا كولەمى ارتا تۇسپەك. وتكەن جىلى 600 ميلليون تەڭگەگە «نۇروردا» حالىقارالىق مەكتەبىن تۇرىك اعايىندارى سالىپ بەردى. قازىر وندا 200 شاكىرت تەرەڭ ءبىلىم الىپ جاتىر. ال جاپونيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستار دا جەمىسىن بەرە باستادى. ەكى جاقتى تاۋار اينالىمى اعىمداعى جىلدىڭ التى ايىندا ەكى ەسەگە جۋىق ءوسىپ, 18,1 ميلليون دوللارعا جەتكەن. اتاپ ايتقاندا, اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ, ماشينا قۇراستىرۋ سالالارىندا ءارىپتەستىك كۇشەيە ءتۇستى. بۇل رەتتە كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى اتوم ونەركاسىبىندە بىرلەسىپ جۇمىس اتقارىپ جاتقان ءبىزدىڭ ماماندار مەن جاپوندىق عالىمداردىڭ جوبالارىن ەرەكشە اتاعان ورىندى. قىسقاسى, حالىقارالىق فورۋم اياسىندا جاسالعان كەلىسىم-شارتتار ءتۋريزمدى دامىتۋعا, بەرەل قورعانىنىڭ ءالى اشىلماي جاتقان قۇپياسىن زەرتتەۋگە, باسقا دا تاريحي قۇندىلىقتاردى اشۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەگەن ويدامىن. – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى شارا – «شىعىس شىنارى» حالىقارالىق جىر ءمۇشايراسى. بيىل ەكىنشى رەت ءوتكىزىلگەن ءمۇشايرانىڭ ماقساتى مەن مۇراتى جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟ – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى – ءتىل. ءتىل جويىلعان جەردە ۇلت تا قۇرىپ بىتەدى. ەگەر قىزىلوردا نەمەسە شىمكەنتتە جىر ءمۇشايرالارىن وتكىزسە, ەل ەلەڭدەپ, قۇلاعىن تۇرە قويمايتىنى بەلگىلى. سەبەبى ول كۇندەلىكتى وقيعا رەتىندە قابىلدانادى. ال ورىستار كوپ شوعىرلانعان, ال جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى از تۇراتىن وسكەمەندە جىر ءمۇشايراسىن وتكىزۋدىڭ سالماعى باسىم, ماڭىزى زور. سوندىقتان وتكەن جىلى العاش رەت وسكەمەندە «شىعىس شىنارى» اتتى جىر ءمۇشايراسى وتكەن كەزدە ەلىمىزدىڭ جەر-جەرىنەن, ءتىپتى بىرنەشە شەتەلدەردەن 145-تەن استام اقىندار قاتىستى. ەكىنشى رەت وتكەن حالىقارالىق اقىندار سايىسى اتا زاڭنىڭ 16 جىلدىعى مەن قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى. بىلتىرعىعا قاراعاندا جىر ءمۇشايراسىنىڭ ەرەكشەلىگى – سوڭعى كەزەڭگە وتكەن اقىنداردى بەس-التى كۇن ەرتە شاقىردى, وبلىس تۇرعىندارىمەن, مەكتەپ وقۋشىلارىمەن جۇزدەستىردىك. ايتۋلى اقىن-جازۋشىلارمەن كەزدەسۋ اباي جانە جارما اۋداندارىندا ءوتتى. «شىعىس شىنارى» جىر سايىسىن وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمدىگى مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعى بىرلەسىپ وتكىزدى. ونىڭ قورىتىندىسى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانىپ, جەڭىمپاز اقىنداردىڭ ولەڭدەرى بەرىلدى. دەسەك تە, ولەڭ جىرعا سۋساپ قالعان شىرايلى شىعىس حالقى ءۇشىن مۇنداي جىر دودالارىنىڭ جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇرۋى زاڭدىلىق. مۇشايراعا قاتىسقان اقىندار ولەڭدەرىنە وسكەمەندى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن, ەل تىنىشتىعىن ارقاۋ ەتتى. – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە وتكىزىلگەن ەكىنشى حالىقارالىق بال فەستيۆالى ءجونىندە دە ءسوز قوزعاي كەتسەڭىز. – مارال مەن تەڭبىل بۇعى اسقارالى التايدا عانا وسەدى. ءبىر كەزدەرى ونىڭ سانى 30 مىڭعا جەتكەن. الايدا نارىقتىڭ ءوتپەلى كەزىندە قيىندىقتىڭ قىسپاعىندا قالعان شارۋاشىلىقتار ءبىراز مارالدىڭ باسىن قۇرتىپ جىبەردى. قازىر كەر مارال مەن تەڭبىل بۇعىنىڭ باسىن كوبەيتۋ شارالارى اتقارىلىپ جاتىر. «اقسۋ-دەن» كورپوراتسياسى پانتىدان ءتۇرلى ءدارىلەردى جاساپ شىعارادى, ول شەتەلدەرگە دە ساتىلىپ جاتىر. قازىر ءبىر كاتونقاراعاي اۋدانىندا پانتىمەن ەمدەيتىن وڭعا تارتا شيپاجايلار بار. ت.يساباەۆتىڭ «بايان», توپقايىڭ اۋىلى ماڭىنداعى «ەكى دوس» شيپاجايى تۇرعىنداردى پانتىمەن ەمدەۋدە. باسقا دا پانتىمەن ەمدەيتىن مەكەمەلەر بارشىلىق. بۇل ءوڭىردە ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ تاياۋداعى بەس جىلعا ارنالعان باعدارلاماسى بار. اتاقتى «راحمان قاينارى» شيپاجايىنا جول سالۋ ماسەلەسى دە بىرتىندەپ شەشىلمەك. ال تاڭداي قاققىزعان التاي بالى ەكىنشى حالىقارالىق فەستيۆالىن وتكىزۋدەگى ماقسات – قازاقستاندا ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, وعان شەتەلدىكتەردىڭ ىنتاسىن تۋدىرۋ, بالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. ەلىمىز بويىنشا بالدىڭ 80 پايىزى كەندى التايدا وندىرىلەدى. ءوتكەن جىلى دا العاشقى بال فەستيۆالىن وتكىزگەن ەدىك. ارالاردىڭ تۇقىمىن كوبەيتۋ ماقساتىندا بىلتىر ءتورت ميلليون تەڭگە سۋبسيديا ءبولىنگەن. ال بيىل اسىل تۇقىمدى ارا شارۋاشىلىقتارىنا 24 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بەرىلدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە, اسىل تۇقىمدى ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ سانى 8-دەن 31-گە جەتكىزىلدى. ەلىمىزدە تاياۋ جىلدارى بال اراسىنىڭ ۇياسىن 2 ميلليونعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بال – ادام اعزاسىنا اسا قاجەت بيولوگيالىق زات. جاپوندار ءسۇت پەن بالدى كۇندەلىكتى تۇتىنۋ ءناتيجەسىندە 80-90 جىل عۇمىر كەشۋدە. ءوتكەن جىلدان باستاپ ءبىز مەكتەپ وقۋشىلارىنا كۇن سايىن 20 گرامم بال مەن ءبىر ستاقان ءسۇت بەرۋدى باستادىق. ونى وبلىس بيۋدجەتى كوتەرىپ الادى. سوندىقتان بيىلعى بال فەستيۆالىندە ءار ەلدەن كەلگەن عالىمدار مەن ماماندار التاي بالىنىڭ الەمدە تەڭدەسى جوق ساپالى ەكەنىن مويىندادى. – ءسوز سوڭىندا بۇدان باسقا دا باستامالار تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – شىعىستىڭ شىرايى كىرسىن دەپ جۇرگەن ازاماتتار از ەمەس. «تۋعان جەرگە تاعزىم!», «تۋعان ەل – التىن بەسىگىم!» اكتسيالارى بويىنشا بىلتىر دا وبلىس ورتالىعىندا ءار اۋدان, قالانىڭ مادەني كۇندەرى, ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەلەرى ءوتتى. وعان ءار اۋداننان شىققان تالانتتى عالىمدار مەن ونەر ادامدارى, ەڭبەك تارلاندارى قاتىسىپ, ارزان باعامەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ساتىلدى. قالتالى ازاماتتار كىندىك قانى تامعان مەكەندەرىنە اتباسىن بۇرىپ, ءوز قارجىلارىنا مادەني-الەۋمەتتىك عيماراتتار مەن مەشىتتەر, سپورت زالدارىن سالىپ بەردى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ چەحياداعى توتەنشە ءجانە وكىلەتتى ەلشىسى اناربەك كاراشەۆ بار. ول بۇدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ءوزى تۋعان جەرى ءۇرجاردا مەشىت سالىپ بەرسە, قازىر سپورت كەشەنى قۇرىلىسىن اياقتاپ قالدى. جاقىندا عانا اياگوزدىڭ تۋماسى تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ دەگەن ازامات 84 ميلليون تەڭگەگە سپورت كەشەنىن سالىپ بەردى. زايساندىق كاسىپكەر, الماتىدا تۇراتىن ايدار بارىسوۆ دەگەن ازامات تا كىندىك قانى تامعان زايسانىنا ءسۇت زاۋىتىن سالىپ بەردى, قازىر وندا جيىرمادان استام ادام ەڭبەك ەتىپ جاتىر. كوكپەكتىدەگى «ەلىم-اي» دەگەن جوبا ماڭىزدىلىعىمەن ەستە قالادى. باعدارلاما اياسىندا ەت ءوڭدەيتىن زاۋىت, تۇرمىستىق كەشەن جۇمىس ىستەمەك. بەسقاراعاي اۋدانى قىتايلارمەن بىرلەسىپ 10-20 گرامدىق بالدى ارنايى قوراپتارعا قۇيىپ, تۇرعىنداردىڭ قاجەتىن وتەمەك. باسقا اۋدانداردىڭ ازاماتتارى دا «تۋعان ەل – التىن بەسىگىم!» اكتسياسى بويىنشا وسىنداي يگى شارالارعا بەلسەنە ارالاسا باستادى. شىرايلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وكىلدەرى وسى اپتادا استانا جۇرتشىلىعىنا وزدەرى شىعارعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن, ءوسكەمەندە قۇراستىرىلعان اۆتوكولىكتەرى مەن ەكونوميكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن كورسەتە الادى. قىسقاسى, اسقاق التاي استاناعا كوشىپ بارعانداي اسەر قالدىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. قويناۋى تولى قازىنا اتىڭنان اينالايىن, تاۋەلسىزدىك, ءوزىڭدى الاش ۇراندى حالقىڭ قانشاما عاسىر ساعىنا دا سارعايا كۇتىپ ەدى؟! تاۋبە, سول الاعاي-بۇلاعاي كەزەڭدەرگە تونىن بەرسە دە قوڭىن بەرمەي, سىرىن بەرسە دە سىنىن بەرمەي ەگەمەندىگىنە ەسەن-ساۋ جەتكەن جۇرتىمىز بۇگىنگى تاڭدا سول ەگىلە توسقان ەگەمەندىگىنىڭ ۋىز سورعالاعان ەمىزدىگىنەن ەرنىن الا الماي جاتىر. سونداي وڭىرلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – اقباس التاي مەن اقنيەت ارقانىڭ سامۇرىق قاناتى تالار التى ايشىلىق اراسىنداعى التىن كوپىر ىسپەتتى, ۇستىندەگى قۇندىز جاعالى بۇلعىن شاپانىنىڭ قوس ءوڭىرىن اسقارالى شىڭدارىنان لەكىتە سوققان سامال جەلى جەلپ ەتكىزسە بولدى التىن مەن كۇمىس, مىس پەن قورعاسىن, ۋران مەن تيتان ساۋىلداي توگىلەتىن – شىعىس قازاقستان وبلىسى. ءبىرىنشى سارىن: كۇن شاپاعى شىعىستان قۇيىلادى. مىناۋ – ەركە ءارى كەكسە ەرتىس. ال مىناۋ ءبىر ۇلبىرەي اعىپ, سىڭعىرلاي كۇلىپ, ەرتىس اپكەسىنىڭ قولتىعىن قولاڭ شاشىمەن قىتىقتاپ, ايپارا قۇشاعىنا كىرىپ بارا جاتقان ءۇلبى اتتى ارۋ وزەن. انە, سولاردىڭ توعىسار مۇيىسىندە كەر مارالداي كەرىلىپ, ايشىلىق جەردەن كورىنىپ اسەم ءبىر قالا جاتىر. ول – وسكەمەن. قالانىڭ تاريحى ءۇش عاسىردىڭ توڭىرەگىن شاڭداتادى. جىرى دا, سىرى دا, مۇڭى مەن شەرى دە, وتكەن عاسىرلار شەجىرەسىنەن شەرتەر ءاپسانالارى دا مول. اڭگىمە وندا دا ەمەس, بۇگىنگى اڭگىمە – بۇل قالانىڭ وبلىستاعى جاقسىلىقتار مەن جاسامپازدىقتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعانىندا. اتار تاڭ مەن شىعار كۇننىڭ شىعىستان باستاۋ الاتىنى, سونان كەيىن بارىپ بۇتكىل قازاقستانعا شاپاعى مەن شۋاعىن تاراتاتىنى – بەسەنەدەن بەلگىلى. ياعني, بۇل ءوڭىردىڭ جۇرتى, بىزدەر, اتار تاڭدى العاش قارسى الامىز. ال, كوك تۇرىكتەردىڭ كىندىك جۇرتى – كۇن تاۋى, قازىرگى اتاۋىمەن اتار بولساق التاي تاۋىنىڭ شاپشىما شىڭدارى كۇن شاپاعىنا ءبىرىنشى بولىپ ماڭدايىن سۇيگىزەدى ەكەن. ءسىز سوناۋ باعزى زاماندارداعى بابالارىمىزدىڭ ءوزدەرىنە قۇتتى مەكەن تاڭداۋى مەن جاڭاعى ەرەكشەلىكتەردەن جۇمباعي ءبىر فيلوسوفيالىق سايكەستىك بايقامايسىز با؟ ءوڭىردىڭ باستى برەندى ءتۇستى مەتاللۋرگيا ەكەندىگى كوپشىلىككە ايان. وبلىس قازاقستانداعى ءتۇستى مەتالدىڭ قايماعى بەس ەلى قازانىن ساپىرىپ وتىر. الەمدەگى كوكجال مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى ءبىزدىڭ شىعىستىڭ ۋرانى مەن تانتالىنا, بەريليى مەن مىرىشىنا, مىسىنا ءتاۋەلدى. وبلىس ستراتەگيالىق اسا ماڭىزدى ايماق. سونداي ۇشان-تەڭىز بايلىقتى باسىپ وتىرۋعا دا, ۇقساتا بىلۋگە دە بايىپتىلىق, ىسكەرلىك, پاراساتتىلىق قاجەت. بوداندىقتىڭ قامىتى موينىن قاجاپ, اقجەم ەتكەن قازاقستان سانداعان عاسىرلار جۇزىندە ءوز بايلىعىنا ءوزى يەلىك ەتە الماي, پۇشايمان كۇي كەشكەنى وتىرىك ەمەس. بار بايلىعى بوتەندەردىڭ قانجىعاسىنا بايلانىپ, بوزداپ جۇرگەن جۇرت ەدىك. باسقا حالىقتى بىلمەيمىن, ءدال قازاق ءۇشىن تاۋەلسىزدىك اتتى ۇعىم تىم-تىم قاسيەتتى. ەكىنشى سارىن: جەرى – باي, كودەسى – ماي, ەلى – جايساڭ... تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى تىرەگى اسا قۋاتتى ەكونوميكا ەكەندىگى بەلگىلى. كەشەگى كۇنى كەڭەس وداعى ىدىراپ, ءبىر-بىرىنە كۇشپەن تەلىنگەن رەسپۋبليكالار ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورۋگە كوشكەن اسا اۋىر شاقتا تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, ءبۇتكىل وداقتىڭ قورعانىس قۋاتىنا, ەكونوميكاسىنا مەلجەمدى ۇلەسىن قوسىپ, ابىرويىن اسقاقتاتىپ تۇرعان شىعىس قازاقستانداعى ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ الىپ زاۋىتتارى مەن كومبيناتتارىنىڭ تىنىسى تارىلىپ, وكپەسىنە سىرىل ارالاسا باستاعان ەستاندى كەزەڭدە ەلباسى ءوزى باس بولىپ تىعىرىقتان شىعۋ جولدارىن الاسۇرا ىزدەگەنى بەلگىلى. الىس-جاقىن ەلدەردەگى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ «ءتىلىن» ءبىلىپ, ءالىپبيىن مەڭگەرىپ قالعان مامانداردى ارنايى شاقىرتىپ, ءاۋجايلارىن تۇيگەن. اقىلداسقان, كەڭەسكەن. ەلباسى ءتۇستى مەتاللۋرگيا قازانىنىڭ استىنداعى قولامتالانعان وت وشەر بولسا, قايتا تۇتاتۋ قيىنعا سوعارىن كەمەڭگەرلىكپەن بولجاي ءبىلدى. جانتالاسا ينۆەستورلار ىزدەدى. شىندىعىن ايتايىقشى, بۇگىنگى كۇنى شىعىس قازاقستانداعى ءتۇستى مەتاللۋرگيا كومبيناتتارىنىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ, ىسقىرىعى جەر جارىپ تۇرسا, وندا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇيقىسىز ءتۇندەرى مەن كۇلكىسىز كۇندەرىنىڭ, ەرەن ەڭبەگىنىڭ اقتالعانى دەپ بىلگەن ءجون. شىعىس قازاقستان وبلىسى ەلىمىزدىڭ ونەركاسىبى دامىعان وڭىرلەرىنىڭ بىرىنە جاتادى. التاي مەن ارقا ارالىعىنداعى ايشىلىق ايماقتا جوعارىدا ايتىپ ءوتكەن ءتۇستى مەتاللۋرگيادان باسقا ماشينا جاساۋ, ەنەرگەتيكا, ازىق-ت ۇلىك, جەڭىل جانە اعاش وڭدەۋ ونەركاسىبى, قۇرىلىس يندۋسترياسىنىڭ ءىرى كاسىپورىندارى شوعىرلانعان. ولار نەگىزىنەن ءۇش سالا بويىنشا جىلىكتەلەدى: وڭدەۋ ونەركاسىبى, تاۋ-كەن ءوندىرىسى, ەلەكتر ەنەرگياسى. ماسەلەن, سوڭعى ون جىل ارالىعىنداعى وندىرىلگەن ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمىن تارازىلار بولساق, شىندىعىندا دا تاڭ قالماسقا شاراڭىز قالمايدى. 2000 جىلى ءوندىرىلگەن ءونىم كولەمى 143,3 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, ول كورسەتكىش 2010 جىلى 624,2 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن. ياعني, كولەم 4,4 ەسەگە ۇلعايدى دەگەن ءسوز. سونىمەن قوسا وڭدەۋ ونەركاسىبى ءونىمىنىڭ كولەمى دە ءتورت ەسەگە ارتىپ, 449,9 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. ال تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ ءونىم كولەمى ءتىپتى 8,9 ەسەگە دەيىن كوتەرىلگەن. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وسىدان ارتىق قانداي شاشۋ, وسىدان ارتىق قانداي بازارلىق بولماق! باس-اياعى ون جىل ىشىندە مىناداي قارقىنمەن دامىعان ءوندىرىسىمىز وسى شابىسىنان تايماسا يگى ەدى. نارىقتىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى دەپ شاعىن كاسىپكەرلىكتى تەگىننەن-تەگىن اتاماسا كەرەك. وبلىستا بۇل سالانى جەتى مىڭنان اسا شاعىن كاسىپورىن, 50 مىڭنان استام جەكە كاسىپكەرلەر تولىقتىرۋدا. ءارينە, بۇل جەردە ساۋدا جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارى باسىمدىققا يە. ءوڭىردىڭ جۇمىسقا قابىلەتتى تۇرعىندارىنىڭ ءتورتتەن ءبىرى ءدال وسى سالانىڭ قولامتاسىن قاعىستىرىپ, الاۋىن تۇتاتۋدا. ايماقتا جاڭا يننوۆاتسيالىق ءوندىرىستى جاساقتاۋ, يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جونىندە دە قىرۋار شارالار كەشەنى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل سالادا اسىرەسە, «يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى», «التاي» تەحنوپاركى وتە بەلسەندىلىك بايقاتۋدا. ءماسەلەن, ءبىر عانا 2010 جىلى «التاي» تەحنوپاركى اياسىندا 16 ءىرى جوبانىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلىپ, ساراپتاۋ كەڭەسىنىڭ سۇزگىسىنەن جالپى قۇنى 28 759 000 تەڭگەلىك ءتورت يننوۆاتسيالىق جوبا وتكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. سونىمەن قاتار پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ 2009 جىلعى مامىرداعى تاپسىرماسىنا سايكەس وڭىردە جاڭا تەحنولوگيالار ايماعىن قۇرۋ جۇمىسى ءبىر ءسات تە تولاستاماعان. بۇل ءوڭىر ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى سەرپىن بەرەرى راس. جتا اياسىندا كونسترۋكتورلىق بيۋرو جانە مەتاللۋرگيا ورتالىعى بىرلەسە قىزمەت اتقارماق. شىعىس قازاقستاننىڭ قويناۋى تولى قازىنا, قازبا بايلىق. سوندىقتان دا شىعار, ونىڭ ەكىنشى اتاۋى – كەندى التاي. باستى بايلىعى پوليمەتالل كەندەرى. قورعاسىن, مىرىش, مىستان كادمي, ۆيسمۋت, التىن, كۇمىس, سىناپ, سەلەن, تەللۋر, يندي, كۇكىرت الىنادى. سونىمەن بىرگە, اسا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار: تيتان, بەريللي, تسەري, نيوبي, ساماري, ەۆروپي جانە ولاردىڭ قوسىلىستارىن ءوندىرۋمەن دە شۇعىلدانادى. وبلىس اۋماعىندا تاس كومىر مەن قوڭىر كومىردىڭ ۇلكەن كەن ورىندارى اشىلىپ, ولاردى قازبالاۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسىن دامىتۋعا قاجەتتى شيكىزاتتىڭ باي قورى بار. گرانيت, ءمارمار, تاعى دا باسقا وڭدەۋ تاستارى وندىرىلەدى. وعان قوسا مينەرالدى سۋلار مەن شيپالى بالشىعى تاعى بار. مۇناي بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. الداعى بەسجىلدىقتار جۇزىندە شىعىس قازاقستان مۇنايلى ايماققا اينالىپ جاتسا, وعان مۇلدەم تاڭ قالماڭىز. وبلىس قازاقستانداعى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا وتىن وندىرەتىن بىردەن-ءبىر ايماق. ماسەلەن, «قازمىرىش» اق-تىڭ مىرىش ءوندىرىسىنىڭ كولەمى الەمدەگى مىرىش ءوندىرىسىنىڭ 5 پايىزىن قۇرايدى. ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمىندە ماشينا جاساۋدىڭ ۇلەس سالماعى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتىر. ماشينا جاساۋ جانە مەتالل وڭدەۋمەن «سەمەي ماشينا جاساۋ زاۋىتى» ااق, «ءبروندى تانك ءجوندەۋ زاۋىتى» رمك, «قازاقكابەل» جشس, «شىعىسماشزاۋىت» ااق, «وسكەمەن ارماتۋرا زاۋىتى», تاعى باسقالار شۇعىلدانادى. قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر جەڭىل اۆتوماشينا قۇراستىراتىن «ازيا-اۆتو» زاۋىتى 2002 جىلى قۇرىلىپ, وندا شەتەلدىك كولىكتەرمەن تايتالاسقا تۇسۋگە قابىلەتتى ماشينالار شىعارىلۋدا. سونىمەن قاتار, قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسىمەن «بۇقتىرما تسەمەنت كومپانياسى» ااق, «سەمەي اسبوتسەمبۇيىمدار زاۋىتى» جشس, «سەمەيتسەمەنت» جاق, «سيليكات» اق شۇعىلدانىپ جاتىر. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى شىعىستا گوەلرو جوسپارىنا سايكەس العاشقى ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ءبىرى – جوعارعى قاراۋىز (گروموتۋحا وزەنى) سالىندى. تۇڭعىش گيدروتۋربينا ورناتىلىپتى. ول لەنينگرادتىقتاردىڭ سىيى كورىنەدى. كەيىننەن ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا ەرتىستەگى وسكەمەن, بۇقتىرما, ءشۇلبى گەس-تەرى قوسىلدى. دەسەك تە, وسىلاردىڭ بارلىعى جينالىپ كەلگەندە بۇگىنگى تاڭداعى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا السىزدىك بايقاتۋدا. سوندىقتان وبلىستا قوسىمشا ەنەرگيا كوزدەرىن تابۋ جولدارى ىزدەستىرىلۋدە. وڭىردەگى اتقارۋشى بيلىكتىڭ باستى مۇراتى – وبلىس تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىن جاقسارتۋ, سوعان ساي جوسپارلار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ. شىعىس قازاقستان وبلىسى رەسەي, قىتاي, موڭعوليا سەكىلدى مەملەكەتتەرمەن شەكارالاس جاتىر. سوندىقتان دا وسى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن تىعىز ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋعا مۇددەلى. وتكەن كۇزدە وبلىس ورتالىعى وسكەمەندە قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءداستۇرلى ەكونوميكالىق فورۋم وتكىزىلدى. وعان ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى – نازارباەۆ پەن مەدۆەدەۆ قاتىستى. سول القالى جيىن اياسىندا رەسەيدىڭ التاي ولكەسى, تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسى, ءنوۆوسىبىر, توم, ومبى, چەليابى, سامارا وبلىستارىمەن وتىزدان استام كەلىسىم-شارتتارعا, كوپتەگەن مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. جالپى, رەسەيدىڭ اتالمىش وبلىستارىمەن شىعىس قازاقستاننىڭ اراسىندا ەرتەرەكتەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس جاقسى جولعا قويىلعان. ساۋدا-ساتتىقتى بىلاي قويعاندا, ماسەلەن, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى سالالاردا تىعىز قارىم-قاتىناس بۇرىننان بار. سونداي-اق, الىپ كورشىمىز قىتايمەن, شىعىستاعى موڭعوليامەن دە قارىم-قاتىناس ءبىر ىزگە تۇسكەن. وتكەن جىلعى قىس پەن كوكتەم شىعىس قازاقستاننىڭ حالقىنا دا, اتقارۋشى بيلىگىنە دە الاپات اۋىر جۇك ارتتى, ۇلكەن سىن بولدى. ەرتە كوكتەمدە اياق استىنان ەرىگەن قالىڭ قار وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىنىڭ بىرقاتار اۋىلدارىن سۋ تاسقىنىنىڭ استىندا قالدىردى. تارباعاتاي اۋدانىنداعى كوكجىرا, جانتەكەي سەكىلدى اۋىلدار تۇگەلگە جۋىق شايىلىپ كەتتى. ايتەۋىر ساقتىق شارالارىن الدىن-الا جاساۋدىڭ ارقاسىندا مال شىعىنى بولعانىمەن, ادامداردىڭ قۇرباندىعىنا جول بەرىلگەن جوق. جاز بويى وسى اۋداندا قارقىندى قۇرىلىس ءجۇردى. ەكى اۋىل جاڭادان تۇرعىزىلدى. قارا كۇزگە دەيىن تۇرعىندار تۇگەلدەي سۋ جاڭا ۇيلەرگە كىردى, قونىس تويلارىن تويلادى. مەكتەپ وقۋشىلارى جاڭا مەكتەپتەردىڭ بوساعاسىنان اتتادى, جاڭا پارتالاردا وتىردى. ارينە, بارلىعىن وبلىس ءوز كۇشىمەن تۇرعىزدى, بارلىق قارجىلىق شىعىندى ءوزدەرى كوتەرىپ الدى دەسەك اسىلىق بولار, بۇتكىل رەسپۋبليكا كومەككە كەلدى. قازاقستان اتتى بەرەكەسى مەن بىرلىگى ۇيىسقان مەملەكەت ءوز ۇيىمشىلدىعىنىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتتى. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە كومەك قولدارىن سوزعان قازاقستاننىڭ بارلىق حالقىنا وبلىس جۇرتى ءالى كۇنگى العىسىن القالاپ وتىر. ەلباسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ءدۇنيەگە كەلگەن «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىنا ساي وسكەمەن قالاسىنىڭ ىرگەسىندە ينە-جىپتەن جاڭا عانا شىققان اقشاڭقان اۋىل بوي كوتەردى. وندا باس-اياعى 700-دەن استام ءۇي تۇرعىزۋ جوسپارلانعان. بۇگىنگى تاڭدا 360 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. ورالمانداردىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. نەگە دەسەڭىز, ولارعا سالىنعان ۇيلەردىڭ قالاداعى پاتەرلەردەن ەش ايىرماسى جوق, بارلىق جاعداي جاسالعان. ول اۋىلدىڭ تۇساۋكەسەر تويىنا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتىسىپ, قونىستانۋشىلارعا اق تىلەگىن ءبىلدىردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ۇلكەن شاشۋ دا وسى بولار. تىزە بەرسەك, جاقسىلىقتار جەتەرلىك. وبلىستىڭ بولاشاققا دەگەن جوسپارلارى ودان دا قوماقتى. ماسەلەن, 2015 جىلعا دەيىن «قازاقمىس كورپوراتسياسىنا» قارايتىن, جالپى قۇنى 225 ملرد. تەڭگەلىك اقتوعاي كەن بايىتۋ كومبيناتىن, «ازيا اۆتو» اق-قا قاراستى اۆتوزاۋىت (جالپى قۇنى 74,5 ملرد. تەڭگە) جانە 125,8 ملرد. تەڭگەلىك باقىرشىق كەن-بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوبالارى بار. وبلىستا تەك اۋىر ونەركاسىپ, تاۋ-كەن ءوندىرىسى عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا دا قول جەتكەن جەتىستىكتەر جەتەرلىك. وندا تەك وتكەن جىلى عانا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ءۇش ءىرى جوبا ىسكە قوسىلىپتى. ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ, ونى تەك ءوز سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرىپ قويۋ ءۇشىن ەمەس, ەكسپورتتاۋ جاعىنا دا كوڭىل اۋدارىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا بۇل سالانى وركەندەتۋ ءۇشىن وبلىس بويىنشا 238 مال بورداقىلاۋ الاڭى, 156 اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن شارۋاشىلىقتار اينالىسۋدا. شىعىستىڭ ادەتى وسى, ماقتانۋعا جوق. بۇزاۋىن بوتالى تۇيە ەتىپ كورسەتۋدەن قاشادى. اللادان قورقاتىن شىعار. ايتپەسە, سوڭعى ون جىل ىشىندەگى تاۋار اينالىمىنىڭ ءوسىمى 4,3 ەسەگە ارتقانىن, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا وبلىستىڭ 493,5 ملرد. تەڭگەلىك 12 ينۆەستيتسيالىق جوباسى ەنگەنىن, سونىڭ نەگىزىندە 1,7 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلعانىن, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى ون جىل ىشىندە 3,2 ەسەگە كوتەرىلگەنىن, نەگىزگى قارجىعا ينۆەستيتسيا تارتۋ 3,9 ەسەگە ارتقانىن, سەمەيدەگى جىلۋ ورتالىعىنىڭ باستىسى سانالاتىن جەو-1-دە قايتارا جاراقتاندىرۋ ءجۇرىپ جاتقانىن, تاعى دا... جىلۋ ماسەلەسى ءار قىس سايىن جىرعا اينالاتىن وسى قالادا تاعى دا ءبىر جاڭا جىلۋ ورتالىعىن سالۋدى جوسپارلاپ جاتقاندارىن, ءبىر عانا 2010 جىلدىڭ وزىندە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن ءوندىرۋشىلەرگە 4,8 ملرد. تەڭگە سۋبسيديا بەرىلگەنىن, مال باسىنىڭ جىل وتكەن سايىن وتە جوعارى قارقىنمەن ءوسۋ ۇستىندە ەكەندىگىن, جاي عانا مال ەمەس, جاپپاي اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋگە بەت بۇرعاندارىن ايتسا قايتەر ەدى. اتتەڭ, قۋلىقتان ادا, قايران شىعىستىڭ اڭقىلداق حالقى-اي!... ءۇشىنشى سارىن: ويحوي, شىعىس دالاسى, ابايلاعان... شىرايلى دا شۇرايلى شىعىستىڭ توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان, بارعا قاناعات, جوققا سالاۋات ايتىپ ءۇيرەنگەن كومبىس تە كونتەرلى جۇرتى جوقشىلىعىڭا دا, توقشىلىعىڭا دا, لىپ ەتىپ كەلىپ قونىپ, ىلە-شالا ەكىنشى بىرەۋدىڭ ماڭدايىنا ۇيا سالار بايانسىز قۇس – باقىتىڭا دا اسا كوپ پىسقىرمايدى. ابىروي مەن ولمەيتىن, وشپەيتىن ونەر تۇرعان جەردە, جوعارىداعىلاردىڭ بەتىنە تۇكىرىپ كەتۋگە بار. بۇل جۇرت پايعامبارلارمەن باسەكەگە تۇسە قويماس, الايدا كەمەڭگەرلىكتەن ادا ەمەس. الىسقا قىلتا سوزىپ تا قاجەتى شامالى. اباي مەن شاكارىم, مۇحتار سىندى الىپتاردىڭ وزدەرى-اق مۇقىم قازاقتىڭ ابىرويى مەن ار-وجدانى ەكەندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. ءبازبىرەۋلەر اناۋ ارقامەن مالى ارالاس, قويى قورالاس جاتقان اياگوزدەگى سىبان رۋىنان 17 اقىن شىققان دەسە, ەندى ءبىر ءوڭىر شەجىرەسىنىڭ قاققاندا قانىن, سىققاندا ءسولىن شىعاراتىن اقيكوزدەرى: «ءوۋ, مىنا تۇرعان ون جەتىنى نە بەتىڭمەن مالدانىپ وتىرسىڭ؟ سىباننان 162 اقىننىڭ شىققانى – تاريحتان بەلگىلى» دەپ كوز الارتادى. مەيلى, ماسەلە ولاردىڭ سانىندا دا ەمەس بولار, ايتەۋىر قازاق رۋحانياتى دەگەندە ەڭ ءبىرىنشى جيدەبايعا ات شالدىراتىنىمىز راس. ەكونوميكاسى كەمەلدەنگەن سوڭ, ەندى كەلىپ ءداۋىر ارباسىنان ءار عاسىر تەكەمەتىنىڭ پۇشپاقتارىنا شاشىلىپ قالعان سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن, ونەرى مەن ءمادەنيەتىن, باسقا دا ۇلتتىق جاۋھارلارىن تۇگەندەۋگە كوشكەن قازاقستاننىڭ ءبىر جوقشىسى شىعىس ءوڭىرى ەكەندىگى شىندىق. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن جولعا شىققان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى وسىناۋ جىلدار ىشىندە قىرۋار شارۋا تىندىردى. بەل شەشىپ, تەر باسپاعانى, تاعى دا راس. انەۋ ءبىر جىلدارى كوك تۇرىكتەردىڭ اتامەكەنى ءتور التايدان, ونىڭ كىندىگى كاتونقاراعايداعى بەرەل جازىعىنان جەر بەسىگىندە 25 عاسىر تەربەلىپ جاتقان پاتشا اۋلەتى مۇقىم نوكەرلەرىمەن, ساۋىت-سايمان, استارىنا مىنگەن الامان تۇلپارلارىمەن قوسا قازىلىپ الىندى. تاريح ءۇشىن, كۇللى تۇركى جۇرتى ءۇشىن بۇل تەڭدەسى جوق كەسەك وقيعا بولعانى راس. تاۋەلسىزدىك جەمىسىن وسى وقيعادان باستاپ تەرگەنىمىز, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن وسى تاماشا جەتىستىك ارقىلى تانىعانىمىز ءجون بولار. سول ءبىر اسا قىمبات جادىگەرلەر ارقىلى قازاق جۇرتى بۇتكىل الەمگە اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا عانا تۋىپ, كوشىپ-قونىپ, ءوسىپ-ونگەن جارتىلاي جابايى حالىق ەمەس, سول داۋىرلەردەگى وركەنيەتتىڭ كوش باسىندا بولعانىن دالەلدەدى. سونداي تاريحي جۇرتتىڭ سۋىن ءىشىپ, وتىن جاعىپ وتىرعان وبلىس حالقى دا بابالار دارگەيىنە تاتيتىنداي بولۋعا تىرىساتىنى ءسوزسىز. ءوڭىردىڭ مادەنيەتى, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, باسقا دا الەۋمەتتىك سالالارى ەل ەگەمەندىك العاننان بەرگى كەزەڭدە قارقىندى دامىپ كەلەدى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. بۇل جىلدار ىشىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيى شىنايى كوتەرىلدى, ءبىر عانا 2010 جىلى 16,8 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلسا, 900-دەن استام ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت نىساندارى جوندەۋدەن وتكىزىلىپتى. وتكەن جىلدار جۇزىندە جاڭادان عانا 14 دەنساۋلىق ساقتاۋ عيماراتى, ون بەس جىل ىشىندە 65 جاڭا مەكتەپ سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن. وبلىس اۋماعىنداعى 731 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى قازاقستاننىڭ بولاشاعى سانالار جاستارعا ساپالى ءبىلىم مەن سانالى تاربيە بەرۋدە رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىندا. 2003 جىلى قازاقستاندا تۇڭعىش رەت وسكەمەندەگى پۋشكين اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانادا كىتاپحانالاردىڭ ينتەرنەتكە قوسىلعان كومپيۋتەرلىك جۇيەسى پايدا بولدى. قازىرگى تاڭدا وبلىستا 671 مادەنيەت وشاعى جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن مادەنيەت سالاسىنا بولىنەتىن قارجى دا ارتىپ كەلەدى. شىعىس قازاقستان – حالىقتار دوستىعىنىڭ كۇمىس جاقتاۋلى بەسىگى. مۇندا 120-دان استام ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرىپ, قولتىقتاسا ەڭبەك ەتۋدە. ولاردىڭ تۋعان جۇرتتارىنىڭ ادەت-عۇرىپتارى, سالت-داستۇرلەرى, ءتىلى مەن دىلىنەن قول ۇزبەۋلەرىنە بارلىق جاعدايلار جاسالعان. ەرتىس وزەنىنىڭ سول جاعالاۋى اتالاتىن تەلىمىندە سانداعان ۇلتتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن تولىق ماعلۇمات بەرەتىن اسەم دە كورىكتى ەتنواۋىل بوي كوتەردى. ول اۋىلدىڭ قازاقستاندا بالاماسى جوق. ونىڭ تۇساۋىن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەسكەنىن وبلىس حالقى ۇلكەن ابىروي سانايدى. سپورت جانە تۋريزم سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرى دە اتان تۇيەگە جۇك بولارلىقتاي. تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيتويى جىلعى قازاقستاندا وتكەن ازيادا ويىندارىندا شىعىستىڭ سپورتشىلار جاقسى ناتيجەلەر كورسەتتى. ول ويىنعا وبلىستان 20 سپورتشى قاتىستى. پولتورانين, ياتسكايا, مالاحوۆا, كولومينا, زاكۋرداەۆ, گالىشەۆا, بابەنكو سىندى ساڭلاقتارى الەم سپورتىنىڭ ءتورىن شاڭداتىپ ءجۇر... قازاقتىڭ پايعامباردان نە ءارى, نە بەرى ەمەس كەمەڭگەرى ابايداي الىبىمىزدى وسكەمەننىڭ تورىنە شىعارعانىمىزدى, تاعى دا سول وسكەمەننىڭ ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيكتەرىنىڭ ماكينتوشىن جامىلعان كوشەلەرى بۇگىنگى كۇنى قابانباي بوپ, ءساتباەۆ, قايسەنوۆ, تولەگەن توقتاروۆ, تاۋەلسىزدىك بوپ ۇرانداپ جاتقانىن اڭگىمە اراسىندا قىستىرا كەتسە قايتەر ەدى؟! الىبەك قاڭتارباي, جۋرناليست. وسكەمەندى قاق ءبولىپ, قولاڭ شاشتى ارۋدىڭ قوس بۇرىمىنداي شيراتىلىپ, ەركەلىگىنەن ەرتە ايىرىلعان كەكسە ەرتىس پەن ونىڭ توركىندەس «ءسىڭلىسى» – ءۇلبىرەگەن ءۇلبى بەت جۇزدەرىن سولتۇستىككە بۇرا موپ-موماقان اعىپ بارادى. باعزى زامانداردان سولاي. باستاۋىن جاتجۇرتتان الاتىن اق ەرتىستىڭ ارناسى ءسال-ءپال ءتومەندەگەن. وعان كىنالى مەن ەمەسپىن دەگەندەي قىزارا قىمسىنادى. وعان قاراعاندا ءۇلبى تىم-تىم ەركىندەۋ. شاڭىراقتاعى وڭ جاقتا وتىرعان كەنجە قىز سەكىلدى. شولجىڭ. ەرتە كوكتەمدە شولجاڭدايمىن دەپ ءجۇرىپ جاعالاۋىندا جان ساقتاپ وتىرعان ءبىراز جۇرتتىڭ دۇنيە-مۇكامالىن شايىپ تا كەتەدى. وعان جۇرت تا مەيىرىممەن قاراۋعا ۇيرەنگەن... قالاي بولعاندا دا وسى قوس وزەن اعىسىن توقتاتپاسا ەكەن. ءوڭىر ءومىر ءنارىن وسى ەكەۋىنەن الىپ وتىرعانى شىندىق. دەرەك پەن دايەك *ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا كاسىپورىندار سانى 600 ەسە ءوستى. وندىرىستەگى ورتاشا جالاقى 160 تەڭگەدەن 80 مىڭ تەڭگەگە ۇلعايدى. وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلى 34 جوبانى قۇرايدى, قۇنى 603,3 ميلليارد تەڭگە, سونىڭ ىشىندە: رەسپۋبليكالىق كارتا بويىنشا 9 جوبا, قۇنى 560,1 ميلليارد تەڭگە; وڭىرلىك كارتا بويىنشا 25 جوبا, قۇنى 43,5 ميلليارد تەڭگە بولادى. * 2010 جىلى 139 ميلليارد تەڭگەگە 12 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگىزىلدى. كەندى التايدا ءوتكەن جىلى جاڭادان 3 اۋىل بوي كوتەرىپ, 900-گە تارتا وتباسى قونىس تويلارىن جاسادى. وسى وركەن جايعان ءۇش اۋىلدا ءۇش ورتا مەكتەپ, ەكى بالاباقشا, بىرنەشە وتباسىلىق امبۋلاتوريا اشىلدى.VII قىسقى ازيا ويىندارىندا قازاقستاندىقتار 70 مەدالدى جەڭىپ السا, ونىڭ 32-ءسى شىعىسقازاقستاندىقتاردىڭ ۇلەسىندە. *وسكەمەندە نەكە سارايى, جاڭا قازاق تەاترى, اۋرۋحانا, ءالەۋمەتتىك عيماراتتار قۇرىلىسى بوي كوتەرەدى. * 2009 جىلى – 139, وتكەن جىلى – 144,7 ال بيىلعى جىلدىڭ جەتى ايىندا 84,9 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. *مال شارۋاشىلىعى وبلىستىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى دامۋىندا جەتەكشى ورىن الادى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى كولەمىنىڭ ءوسىمى 15,1% بولدى. *28 اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق (جوسپارلانعاننان 16-عا ارتىق), 23 بورداقىلاۋ الاڭى (3-كە ارتىق), 1 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى قۇرىلدى. ءناتيجەسىندە تيىسىنشە ەت جانە ءسۇت ءوندىرىسى 9,1%, 3,1% ۇلعايدى. وبلىس رەسپۋبليكادا ءسۇت وندىرۋدەن 1-ورىن الادى. *سۋ تاسقىنى مەن قاتتى قىستىڭ سالدارىنان شىعىن بولعان مال باسىن وتەۋ ءۇشىن جەكە تۇلعالاردى جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋ باعدارلاماسى بويىنشا مال ساتىپ الۋعا 350 ملن. تەڭگە ءبولىندى. سونىڭ ءناتيجەسىندە 815 باس ءىرى قارا مالى, 8463 باس قوي مەن ەشكى, 382 باس جىلقى سانى قالپىنا كەلتىرىلدى. *اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ءارتۇرلى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن 10,5% وسىممەن 14,5 ملرد. تەڭگە تارتىلدى, سونىڭ ىشىندە سۋبسيديالاۋ كولەمى 5 ملرد. تەڭگەدەن ارتىق بولدى. ماماندىققا قۇشتارلىق قازىرگى تاڭدا جاس جەتكىنشەكتەردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. جاقىندا وسكەمەن قالاسىندا «ماماندىعىم – ماقتانىشىم» اتتى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جارمەڭكەسى بولىپ ءوتتى. ونى وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆ اشىپ, رەسپۋبليكا الاڭىنا جينالعان ون مىڭعا تارتا كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارى, مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارناپ ءسوز سويلەدى. – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولاشاعى, گۇلدەنۋى سىزدەردىڭ قولدارىڭىزدا. سوندىقتان ءار جاس ماماندىق تاڭداۋ كەزىندە قاتەلەسپەۋى كەرەك. ماماندىققا قۇشتارلىقتى ارتتىرۋ ماقساتىندا بۇگىن وبلىستاعى ورتا ارناۋلى ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەر, جوعارى وقۋ ورىندارى ەڭبەك ءجارمەڭكەسىن وتكىزىپ وتىر, – دەدى وبلىس باسشىسى. بۇدان كەيىن ءان مەن كۇيگە كەزەك بەرىلدى. قۇرىلىسشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ۆ.شاتسكوۆ جاستاردى ءوز ماماندىعىن تاڭداۋعا, بۇل ماقساتتا وبلىستا بىرنەشە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن ليتسەي مەن كوللەدجدەر بار ەكەن, سولاردىڭ كورمەسىن تاماشالاۋعا شاقىردى. قاتار-قاتار ورنالاسقان قىرىققا جۋىق ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ەڭبەك جارمەڭكەسىن ءوڭىر باسشىسى ارالاپ كوردى. №8-ءشى كاسىپتىك ليتسەيدى ۇزاق جىلدار بويى ۆيكتور ياروشەنكو باسقارىپ كەلەدى. مۇندا جيھاز جاساۋشى, اعاش ۇستاسى-ستانوكشى, سىرشى-سىلاقشى, گاز-ەلەكترمەن دانەكەرلەۋشى ماماندارى بويىنشا كادرلار ازىرلەنەدى ەكەن. ءبىلىم بەرۋ تەگىن, ءتورت مەزگىل تاعام بەرىلەدى. ال كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن ليتسەي بولاشاق ەلەكترپىسىرۋشى ماماندىقتارىن وقىتىپ شىعارادى. قالا ىرگەسىندەگى ساراتوۆ اۋىلىنداعى شىعىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىنە تاجىريبەلى باسشىسى نۇرشات ابدۋللينا جەتەكشىلىك ەتەدى. بۇل وقۋ ورنى 1945 جىل قۇرىلعان. وسى ۋاقىت ىشىندە وقۋ ورنىن ونداعان مى